Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
54 CC
Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.
Llun: Y gofeb yn Brentford ar Dafwys, sy’n cofio i’r Brythoniaid dan Gaswallon wrthsefyll Iŵl Cesar yn ddewr yma yn 54 CC. · Rc1959, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn haf 54 CC croesodd Iŵl Cesar, cadfridog mwyaf Rhufain, i Brydain am yr eildro gyda byddin fawr. Dewisodd y Brythoniaid un gŵr i’w harwain i gyd yn ei erbyn: Caswallon, Cassivellaunus yn Lladin Cesar. Ysgrifennodd Cesar yr hanes ei hun, a chofiodd traddodiad Cymru Gaswallon fab Beli drwy weddill yr Oesoedd Canol.FfynonellauThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.Cassivellaunus ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Gesar, Sieffre o Fynwy, Trioedd Ynys Prydein Rachel Bromwich a’r Mabinogi (Saesneg)Roedd tiroedd Caswallon i’r gogledd o Dafwys; blinodd y Rhufeiniaid ac ymladd â chyflymder ei gerbydau; gwnaed telerau drwy Gommius. Yn Hanes Sieffre, Caswallon fab Heli yw’r brenin ar ôl ei frawd Lludd, mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar, ac mae’n suddo llongau Cesar â pholion yn Nhafwys. Yn y Trioedd mae gan Gaswallon fab Beli geffyl o’r enw Meinlas ac mae’n caru Fflur; yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon.
| Pryd | Haf 54 CC |
|---|---|
| Ble | Caint, Tafwys, a’r tiroedd i’r gogledd ohoni |
| Pwy | Caswallon y Brythoniaid yn erbyn Iŵl Cesar |
| Ei adrodd gan | Cesar, Rhyfel Gâl, llyfr V; Trioedd Ynys Prydain; Sieffre o Fynwy |
Dywed Cesar i’r Brythoniaid, o weld maint ei fyddin, roi eu cwerylon eu hunain o’r neilltu a rhoi prif arweiniad a threfn y rhyfel i Gaswallon, brenin yr oedd ei diroedd i’r gogledd o Dafwys.FfynonellauThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.Cassivellaunus ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Gesar, Sieffre o Fynwy, Trioedd Ynys Prydein Rachel Bromwich a’r Mabinogi (Saesneg)Roedd tiroedd Caswallon i’r gogledd o Dafwys; blinodd y Rhufeiniaid ac ymladd â chyflymder ei gerbydau; gwnaed telerau drwy Gommius. Yn Hanes Sieffre, Caswallon fab Heli yw’r brenin ar ôl ei frawd Lludd, mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar, ac mae’n suddo llongau Cesar â pholion yn Nhafwys. Yn y Trioedd mae gan Gaswallon fab Beli geffyl o’r enw Meinlas ac mae’n caru Fflur; yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon.
Gwyddai Caswallon na allai wynebu’r llengoedd mewn brwydr agored. Felly ymladdodd hwy yn ei ffordd ei hun. Rhuthrai ei gerbydwyr i mewn ac allan o golofnau Rhufain, y rhyfelwyr yn neidio i lawr i ymladd ar droed ac yn llamu’n ôl i’w cerbydau, a lle bynnag yr âi’r Rhufeiniaid i gasglu bwyd ymosodid arnynt.FfynonellauThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.Cassivellaunus ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Gesar, Sieffre o Fynwy, Trioedd Ynys Prydein Rachel Bromwich a’r Mabinogi (Saesneg)Roedd tiroedd Caswallon i’r gogledd o Dafwys; blinodd y Rhufeiniaid ac ymladd â chyflymder ei gerbydau; gwnaed telerau drwy Gommius. Yn Hanes Sieffre, Caswallon fab Heli yw’r brenin ar ôl ei frawd Lludd, mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar, ac mae’n suddo llongau Cesar â pholion yn Nhafwys. Yn y Trioedd mae gan Gaswallon fab Beli geffyl o’r enw Meinlas ac mae’n caru Fflur; yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon.

Pan gyrhaeddodd Cesar Dafwys, cafodd yr unig ryd wedi’i hamddiffyn gan y Brythoniaid, y lan wedi’i leinio â pholion miniog a rhagor o bolion wedi’u cuddio dan y dŵr. Gwthiodd y llengoedd eu ffordd drosodd. Yna anfonodd Caswallon y rhan fwyaf o’i fyddin adref a chadw tua phedair mil o gerbydau gydag ef, yn cysgodi’r Rhufeiniaid drwy’r coedydd ac yn taro pryd bynnag y crwydrent.FfynhonnellThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.
Anfonodd neges at bedwar brenin Caint, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus a Segovax, i ymosod ar y gwersyll lle’r oedd llongau Cesar wedi’u tynnu i fyny ar y traeth. Ymosodasant, ond daliodd y gwersyll.FfynonellauThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.Cassivellaunus ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Gesar, Sieffre o Fynwy, Trioedd Ynys Prydein Rachel Bromwich a’r Mabinogi (Saesneg)Roedd tiroedd Caswallon i’r gogledd o Dafwys; blinodd y Rhufeiniaid ac ymladd â chyflymder ei gerbydau; gwnaed telerau drwy Gommius. Yn Hanes Sieffre, Caswallon fab Heli yw’r brenin ar ôl ei frawd Lludd, mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar, ac mae’n suddo llongau Cesar â pholion yn Nhafwys. Yn y Trioedd mae gan Gaswallon fab Beli geffyl o’r enw Meinlas ac mae’n caru Fflur; yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon.
Yn y diwedd gwnaed telerau. Cymerodd Cesar wystlon a phennu treth i Brydain ei thalu i Rufain bob blwyddyn, a chyn i’r gaeaf ddod hwyliodd yn ôl i Âl. Ni ddychwelodd byth. Byddai bron i gan mlynedd cyn i filwyr Rhufain ddod i Brydain eto.FfynhonnellThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.
Nid anghofiodd y Cymry ef erioed. Yn y Trioedd ef yw Caswallon fab Beli, â’i geffyl Meinlas a’i gariad at Fflur. Yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon. Ac yn Hanes Sieffre o Fynwy, Caswallon yw brawd y Brenin Lludd, y mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar â’i gleddyf ei hun, ac sy’n suddo llongau Cesar â pholion wedi’u gyrru i wely Tafwys.FfynhonnellCassivellaunus ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Gesar, Sieffre o Fynwy, Trioedd Ynys Prydein Rachel Bromwich a’r Mabinogi (Saesneg)Roedd tiroedd Caswallon i’r gogledd o Dafwys; blinodd y Rhufeiniaid ac ymladd â chyflymder ei gerbydau; gwnaed telerau drwy Gommius. Yn Hanes Sieffre, Caswallon fab Heli yw’r brenin ar ôl ei frawd Lludd, mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar, ac mae’n suddo llongau Cesar â pholion yn Nhafwys. Yn y Trioedd mae gan Gaswallon fab Beli geffyl o’r enw Meinlas ac mae’n caru Fflur; yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon.
I’r Cymry, Caswallon oedd y brenin a safodd yn erbyn Cesar a’i yrru adref.
Ysgrifennodd Cesar yr hyn a welodd o’r wlad yr oedd wedi dod i’w choncro. Cafodd fod y bobl yn ddirifedi a’u hadeiladau’n “niferus dros ben”, gyda thun i’w gael yn y tir a haearn ger y môr.FfynhonnellThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl. Gwyliodd gerbydwyr y Brythoniaid yn rhuthro i’r frwydr, yn neidio i lawr i ymladd ar droed, ac yn llamu’n ôl i’w cerbydau eto.FfynhonnellThe Gallic War, book V, chapters 11 to 22 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869; Perseus (Saesneg)54 CC: rhoddwyd prif arweiniad y rhyfel i Gaswallon; disgrifio Prydain: adeiladau niferus iawn, alcam yn y canoldir a haearn ger y môr; y cerbydwyr Prydeinig a neidiai o’u cerbydau i ymladd ar droed; rhyd Tafwys wedi’i hamddiffyn â pholion miniog o’i blaen, a rhagor dan y dŵr; mae Caswallon yn gollwng y rhan fwyaf o’i lu, gan gadw tua 4,000 o gerbydwyr; mae pedwar brenin Caint yn ymosod ar wersyll llongau Rhufain; mae Cesar yn mynnu gwystlon a threth flynyddol, ac yn hwylio’n ôl i Âl.
Yn nhraddodiad Cymru perthynai Caswallon i dŷ Beli Mawr fab Manogan, cyndad llinachau brenhinol Cymru a’r Hen Ogledd. Ei frodyr oedd Lludd, Nynnio a Llefelys.FfynhonnellBeli Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Beli fab Manogan, cyndad yn achau brenhinol Cymru a’r Hen Ogledd; tad Caswallon, Lludd, Nynnio a Llefelys. Gwnaed yr heddwch â Chesar drwy Commius, brenin o Âl.FfynhonnellCassivellaunus ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Gesar, Sieffre o Fynwy, Trioedd Ynys Prydein Rachel Bromwich a’r Mabinogi (Saesneg)Roedd tiroedd Caswallon i’r gogledd o Dafwys; blinodd y Rhufeiniaid ac ymladd â chyflymder ei gerbydau; gwnaed telerau drwy Gommius. Yn Hanes Sieffre, Caswallon fab Heli yw’r brenin ar ôl ei frawd Lludd, mae ei frawd Nynio yn clwyfo Cesar, ac mae’n suddo llongau Cesar â pholion yn Nhafwys. Yn y Trioedd mae gan Gaswallon fab Beli geffyl o’r enw Meinlas ac mae’n caru Fflur; yn Ail Gainc y Mabinogi mae’n cipio coron Ynys y Cedyrn tra bo Brân yn Iwerddon.
Ffynonellau a darllen pellach
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliAr gopa’r Eifl, mae tref â muriau cerrig o tua 150 o gytiau yn edrych dros Lŷn, un o’r bryngaerau sydd wedi’u cadw orau yn Ewrop.
Tre’r CeiriMae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.
Pobloedd CymruYn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.
Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon PrydainYnys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.
Derwyddon MônYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf