Hanes Cymru / Llinell amser / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

c. 52 CC

Cesar yn ysgrifennu am Dderwyddon Prydain

Yn ei Ryfel Gâl, mae Iŵl Cesar yn ysgrifennu y credir mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai sydd am ei hadnabod yn well fel arfer yn croesi’r môr i’w hastudio yma.

Llun: Cesar yn dod i drafod gyda’r derwyddon: paentiad gan François Debon, 1867 · François Debon, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn y 50au CC eisteddodd Iŵl Cesar, a fu flynyddoedd ymhlith pobloedd Gâl ac a groesodd ddwywaith i Brydain, i ysgrifennu am y Derwyddon, gwŷr dysgedig y Galiaid a’r Brythoniaid. Mae’r hyn a ysgrifennodd yn un o’r pethau mwyaf balch a ddywedwyd erioed am yr ynys hon: y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, ac y croesai’r rhai a fynnai ei hadnabod yn well y môr fel arfer i’w hastudio yma.

Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl; a heddiw, y rhai sy’n dymuno ei deall yn fanylach, i Brydain yr ânt fel arfer i’w hastudio.

Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, VI.13
Ei ysgrifennuYn y 50au CC, yn chweched llyfr Rhyfel Gâl, llyfr y flwyddyn 53 CC
GanIŵl Cesar, a groesodd i Brydain yn 55 a 54 CC
Beth mae’n ei ddweudCredid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon

Ysgol dros y môr#

Yn nyddiau Cesar y Derwyddon oedd athrawon, barnwyr ac offeiriaid Gâl gyfan, y wlad fawr sydd heddiw’n Ffrainc a Gwlad Belg. Ac eto pan fynnai gŵr ifanc o Âl fynd ymhellach nag y gallai ei athrawon ei hun ei arwain, hwyliai fel arfer i Brydain. Yr ynys ar ymyl y byd hysbys oedd cartref y ddysg a lywiai Âl gyfan.

Ugain mlynedd o ddysgu#

Dywed Cesar fod y Derwyddon mewn cymaint o fri nes i lawer ddod atynt o’u gwirfodd neu wedi’u hanfon gan eu teuluoedd, ac i rai aros wrth eu hastudiaethau am ugain mlynedd. Dywedid eu bod yn dysgu nifer mawr o benillion ar eu cof. Ni fynnai’r Derwyddon ymddiried eu dysgeidiaeth sanctaidd i ysgrifen, medd Cesar, am nad oeddynt am iddi gael ei lledu ymhlith y bobl yn gyffredinol, ac er mwyn i’w disgyblion gadw eu cof yn gryf. Ac eto mewn materion eraill, cyhoeddus a phreifat, defnyddient lythrennau Groeg.

Ni thybiant ei bod yn gyfreithlon rhoi’r rhain ar glawr, er eu bod ym mron pob mater arall, yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat, yn defnyddio llythrennau Groeg.

Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, VI.14
Tudalen o lawysgrif o Ryfel Gâl Cesar, yn Llyfrgell Talaith Bafaria ym München. Yn ei chweched llyfr mae Cesar yn ysgrifennu y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon.
Tudalen o lawysgrif o Ryfel Gâl Cesar, yn Llyfrgell Talaith Bafaria ym München. Yn ei chweched llyfr mae Cesar yn ysgrifennu y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon. · Llun: Bayerische Staatsbibliothek, Public domain, Wikimedia Commons

Yr hyn a ddysgent#

Mae Cesar yn rhestru’r hyn a ddysgai’r Derwyddon: y sêr a’u symud, maint y byd a’r ddaear, natur pethau, a nerth y duwiau. Uwchlaw popeth dysgent nad yw’r enaid yn marw ond ei fod yn symud ymlaen wedi marwolaeth, a dywed Cesar eu bod yn credu fod hyn yn dileu ofn angau ac yn cyffroi dynion i ddewrder.

Hwy hefyd oedd barnwyr eu pobl, yn penderfynu bron pob anghydfod, cyhoeddus a phreifat. Ac roeddent yn un urdd, ag un Derwydd yn llywyddu dros bawb.

Cyfrif wrth y nosweithiau#

Sylwodd Cesar ar un peth arall: cyfrifai pobl Gâl amser nid wrth y dyddiau ond wrth y nosweithiau. Mae’r Gymraeg yn dal i wneud. Wythnos yw wyth nos, a phythefnos yw pymtheg nos.

Adroddir hanes llawn Derwyddon Prydain, o Gesar hyd Fôn a Gorsedd y Beirdd, yn ein herthygl hir.

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Pobloedd Cymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymru’n gartref i’r Silwriaid yn y de-ddwyrain, yr Ordoficiaid yn y gogledd-orllewin, y Demetiaid yn y de-orllewin a’r Decangli yn y gogledd-ddwyrain.

    Pobloedd Cymru
  2. Caswallon yn erbyn Cesar (wedi’i gofnodi)

    Mae Iŵl Cesar yn croesi i Brydain am yr eildro ac yn cael ei wynebu gan Cassivellaunus, Caswallon traddodiad Cymru, sy’n arwain y Brythoniaid yn ei erbyn. O fewn misoedd mae Cesar wedi mynd yn ôl i Âl.

    Caswallon yn erbyn Cesar
  3. Derwyddon Môn (wedi’i gofnodi)

    Ynys Môn yw canolfan fawr y derwyddon, offeiriaid, barnwyr ac athrawon y Brythoniaid.

    Derwyddon Môn
  4. Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.

    Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf