Yn y 50au CC eisteddodd Iŵl Cesar, a fu flynyddoedd ymhlith pobloedd Gâl ac a groesodd ddwywaith i Brydain, i ysgrifennu am y Derwyddon, gwŷr dysgedig y Galiaid a’r Brythoniaid. Mae’r hyn a ysgrifennodd yn un o’r pethau mwyaf balch a ddywedwyd erioed am yr ynys hon: y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, ac y croesai’r rhai a fynnai ei hadnabod yn well y môr fel arfer i’w hastudio yma.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.
Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl; a heddiw, y rhai sy’n dymuno ei deall yn fanylach, i Brydain yr ânt fel arfer i’w hastudio.
Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, VI.13
| Ei ysgrifennu | Yn y 50au CC, yn chweched llyfr Rhyfel Gâl, llyfr y flwyddyn 53 CC |
|---|---|
| Gan | Iŵl Cesar, a groesodd i Brydain yn 55 a 54 CC |
| Beth mae’n ei ddweud | Credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon |
Ysgol dros y môr#
Yn nyddiau Cesar y Derwyddon oedd athrawon, barnwyr ac offeiriaid Gâl gyfan, y wlad fawr sydd heddiw’n Ffrainc a Gwlad Belg. Ac eto pan fynnai gŵr ifanc o Âl fynd ymhellach nag y gallai ei athrawon ei hun ei arwain, hwyliai fel arfer i Brydain. Yr ynys ar ymyl y byd hysbys oedd cartref y ddysg a lywiai Âl gyfan.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.
Ugain mlynedd o ddysgu#
Dywed Cesar fod y Derwyddon mewn cymaint o fri nes i lawer ddod atynt o’u gwirfodd neu wedi’u hanfon gan eu teuluoedd, ac i rai aros wrth eu hastudiaethau am ugain mlynedd. Dywedid eu bod yn dysgu nifer mawr o benillion ar eu cof. Ni fynnai’r Derwyddon ymddiried eu dysgeidiaeth sanctaidd i ysgrifen, medd Cesar, am nad oeddynt am iddi gael ei lledu ymhlith y bobl yn gyffredinol, ac er mwyn i’w disgyblion gadw eu cof yn gryf. Ac eto mewn materion eraill, cyhoeddus a phreifat, defnyddient lythrennau Groeg.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.
Ni thybiant ei bod yn gyfreithlon rhoi’r rhain ar glawr, er eu bod ym mron pob mater arall, yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat, yn defnyddio llythrennau Groeg.
Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, VI.14

Yr hyn a ddysgent#
Mae Cesar yn rhestru’r hyn a ddysgai’r Derwyddon: y sêr a’u symud, maint y byd a’r ddaear, natur pethau, a nerth y duwiau. Uwchlaw popeth dysgent nad yw’r enaid yn marw ond ei fod yn symud ymlaen wedi marwolaeth, a dywed Cesar eu bod yn credu fod hyn yn dileu ofn angau ac yn cyffroi dynion i ddewrder.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.
Hwy hefyd oedd barnwyr eu pobl, yn penderfynu bron pob anghydfod, cyhoeddus a phreifat. Ac roeddent yn un urdd, ag un Derwydd yn llywyddu dros bawb.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapters 13 and 14 ↗Iŵl Cesar, tua 52 CC; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)Credir i’r drefn hon gael ei dyfeisio ym Mhrydain a’i dwyn oddi yno i Âl, ac mae’r rhai sydd am ei hadnabod yn well yn mynd yno i’w hastudio. Mae rhai’n aros ugain mlynedd ac yn dysgu llawer o benillion ar gof; yn eu trafodion cyhoeddus a phreifat defnyddiant lythrennau Groeg; dysgant nad yw eneidiau’n darfod, ac am y sêr, maint y byd a natur pethau; barnant anghydfodau; mae un Derwydd yn llywyddu dros bawb.
Cyfrif wrth y nosweithiau#
Sylwodd Cesar ar un peth arall: cyfrifai pobl Gâl amser nid wrth y dyddiau ond wrth y nosweithiau. Mae’r Gymraeg yn dal i wneud. Wythnos yw wyth nos, a phythefnos yw pymtheg nos.FfynhonnellThe Gallic War, book VI, chapter 18 ↗Iŵl Cesar; cyfieithiad Saesneg W. A. McDevitte a W. S. Bohn, 1869 (Saesneg)“Cyfrifant raniadau pob tymor, nid wrth nifer y dyddiau, ond y nosweithiau.” Mae’r geiriau Cymraeg wythnos (wyth nos) a phythefnos (pymtheg nos) yn cadw’r hen ffordd o gyfrif.
Adroddir hanes llawn Derwyddon Prydain, o Gesar hyd Fôn a Gorsedd y Beirdd, yn ein herthygl hir.
Ffynonellau a darllen pellach




