Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

27 Ebrill 1874

Sefydlu undeb y chwarelwyr

Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

Llun: Chwarelwyr a’u teuluoedd wrth Graig yr Undeb, Llanberis, ar 23 Ebrill 1974, yn dathlu can mlynedd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru · Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 27 Ebrill 1874, yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon, sefydlodd y chwarelwyr llechi Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. William John Parry o Fethesda oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf.

Sefydlwyd27 Ebrill 1874
BleGwesty’r Queen’s, Caernarfon
Ysgrifennydd cyffredinol cyntafWilliam John Parry o Fethesda
Aelodau8,368 erbyn Mai 1878
WedynYmgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol, 1923

Dynion balch, araf i uno#

Gweithiai’r chwarelwyr mewn gangiau bargen bach ar eu darn eu hunain o graig, a meddylient amdanynt eu hunain fel contractwyr annibynnol yn hytrach na gweision cyflog. Gwnaeth y balchder hwnnw hwy’n araf i ffurfio undeb. Gwnaed ymgais gyntaf ar fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865, pan ymgasglodd rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion uwchben Bethesda i lansio Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru. Methodd yn fuan, ond roedd y syniad wedi’i blannu.

Gwanwyn 1874#

Tyfodd y cwynion: bargeinion annheg, gwyliau wedi’u torri, dyddiau rhydd wedi’u gwrthod. Yng ngwanwyn 1874 dechreuodd chwarelwyr Dinorwig gyfarfod, ac ar 27 Ebrill sefydlasant eu hundeb yng Nghaernarfon. Yr un flwyddyn daeth anghydfodau yn Ninorwig ac yn y Penrhyn i ben â buddugoliaeth i’r dynion, ac erbyn Mai 1878 roedd gan yr undeb 8,368 o aelodau.

‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897.
‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897. · Llun: from W. J. Parry, Chwareli a Chwarelwyr (1897), Public domain, Wikimedia Commons

Pobl yr undeb#

W. J. Parry, cyfrifydd, awdur a diacon, oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf a’i lywydd wedyn. Dilynodd W. J. Williams ef yn ysgrifennydd cyffredinol yn 1876. Arweiniodd William Hugh Williams, Arafon, ddynion y Penrhyn yn 1896 a’u cynghori drwy Streic Fawr 1900–1903, a gwasanaethodd fel ysgrifennydd ariannol yr undeb.

Can mlynedd yn ddiweddarach#

Brwydrodd yr undeb dros yr hawl i siarad dros y chwarelwyr drwy anghydfodau hir y Penrhyn, ac yn 1923 ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol, gan gadw ei enw ei hun hyd 1960. Ym mis Ebrill 1974 ymgasglodd chwarelwyr a’u teuluoedd wrth Graig yr Undeb yn Llanberis i nodi ei ganmlwyddiant.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Y Ddeddf Addysg

    Mae’r Ddeddf Addysg Elfennol yn sefydlu byrddau ysgol i roi ysgol o fewn cyrraedd pob plentyn yng Nghymru a Lloegr. Nid yw’n dweud gair am y Gymraeg: Saesneg yw’r gwersi, y llyfrau a’r profion.

    Y Ddeddf Addysg
  2. Prifysgol i Gymru

    Mae Coleg Prifysgol Cymru yn agor yn Aberystwyth, wedi’i dalu’n rhannol gan geiniogau aelodau’r capeli.

    Prifysgol i Gymru
  3. Myfanwy

    Mae Joseph Parry o Ferthyr, a fu’n fachgen yn y ffwrneisi pwdlo, yn cyfansoddi Myfanwy, ymhlith y caneuon Cymraeg mwyaf poblogaidd.

    Myfanwy
  4. Cymdeithas Bêl-droed Cymru

    Sefydlir Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn Wrecsam ac mae Cymru’n chwarae’r Alban yn ei gêm ryngwladol gyntaf, y trydydd tîm cenedlaethol hynaf yn y byd.

    Cymdeithas Bêl-droed Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf