Ar 27 Ebrill 1874, yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon, sefydlodd y chwarelwyr llechi Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. William John Parry o Fethesda oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf.FfynonellauSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878.Parry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.
| Sefydlwyd | 27 Ebrill 1874 |
|---|---|
| Ble | Gwesty’r Queen’s, Caernarfon |
| Ysgrifennydd cyffredinol cyntaf | William John Parry o Fethesda |
| Aelodau | 8,368 erbyn Mai 1878 |
| Wedyn | Ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol, 1923 |
Dynion balch, araf i uno#
Gweithiai’r chwarelwyr mewn gangiau bargen bach ar eu darn eu hunain o graig, a meddylient amdanynt eu hunain fel contractwyr annibynnol yn hytrach na gweision cyflog. Gwnaeth y balchder hwnnw hwy’n araf i ffurfio undeb.FfynhonnellSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878. Gwnaed ymgais gyntaf ar fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865, pan ymgasglodd rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion uwchben Bethesda i lansio Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru. Methodd yn fuan, ond roedd y syniad wedi’i blannu.FfynhonnellR. Merfyn Jones, The North Wales Quarrymen, 1874–1922 ↗Gwasg Prifysgol Cymru (Studies in Welsh History) (Saesneg)Ar fore Sadwrn ym mis Tachwedd 1865 ymgasglodd rhwng 1,200 a 1,500 o ddynion uwchben Bethesda i lansio Cymdeithas Unedig Chwarelwyr Cymru, yr ymgais gyntaf a gofnodwyd i drefnu undeb; methodd bron ar unwaith, ond ‘roedd syniad wedi’i blannu’; dilyna’r llyfr ymdrech y chwarelwyr i uno, yn enwedig yn chwareli’r Penrhyn, gyda phenodau ar y fargen, cloeon allan 1896–97 a 1900–1903 a’u canlyniadau.
Gwanwyn 1874#
Tyfodd y cwynion: bargeinion annheg, gwyliau wedi’u torri, dyddiau rhydd wedi’u gwrthod. Yng ngwanwyn 1874 dechreuodd chwarelwyr Dinorwig gyfarfod, ac ar 27 Ebrill sefydlasant eu hundeb yng Nghaernarfon. Yr un flwyddyn daeth anghydfodau yn Ninorwig ac yn y Penrhyn i ben â buddugoliaeth i’r dynion, ac erbyn Mai 1878 roedd gan yr undeb 8,368 o aelodau.FfynonellauSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878.North Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 27 Ebrill 1874 yng Ngwesty’r Queen’s, Caernarfon, wedi mis o drafod rhwng chwarelwyr Dinorwig a chefnogwyr eraill; William John Parry oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf; ymunodd ag Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol yn 1923.

Pobl yr undeb#
W. J. Parry, cyfrifydd, awdur a diacon, oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf a’i lywydd wedyn. Dilynodd W. J. Williams ef yn ysgrifennydd cyffredinol yn 1876.FfynonellauNorth Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1874; ysgrifenyddion cyffredinol W. J. Parry (1874), W. J. Williams (1876), J. E. Williams (1897) a William H. Williams (1898); ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol yn 1923 ond cadwodd ei hunaniaeth ei hun hyd 1960.Parry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927. Arweiniodd William Hugh Williams, Arafon, ddynion y Penrhyn yn 1896 a’u cynghori drwy Streic Fawr 1900–1903, a gwasanaethodd fel ysgrifennydd ariannol yr undeb.FfynhonnellWilliams, William Hugh (Arafon; 1848–1917), trade union leader ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganed 8 Awst 1848 ym Mynydd Llandygái, a’i fam yn chwaer i William Owen, Prysgol; arweinydd y streicwyr yn chwarel y Penrhyn yn 1896 a chynghorwr answyddogol y chwarelwyr yn streic fawr 1900–03; ysgrifennydd ariannol Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru; gŵr diwylliedig ac arweinydd call; bu farw 24 Tachwedd 1917 ym Mynydd Llandygái.
Can mlynedd yn ddiweddarach#
Brwydrodd yr undeb dros yr hawl i siarad dros y chwarelwyr drwy anghydfodau hir y Penrhyn, ac yn 1923 ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol, gan gadw ei enw ei hun hyd 1960. Ym mis Ebrill 1974 ymgasglodd chwarelwyr a’u teuluoedd wrth Graig yr Undeb yn Llanberis i nodi ei ganmlwyddiant.FfynhonnellNorth Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1874; ysgrifenyddion cyffredinol W. J. Parry (1874), W. J. Williams (1876), J. E. Williams (1897) a William H. Williams (1898); ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol yn 1923 ond cadwodd ei hunaniaeth ei hun hyd 1960.
Ffynonellau a darllen pellach






