Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Tirwedd Llechi

Toeodd chwareli’r Penrhyn, Dinorwig a Blaenau Ffestiniog y byd. Daeth yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2021.

Llun: Tomenni llechi chwarel Dinorwig uwchben Llyn Peris, ac eira ar y mynyddoedd y tu hwnt · Hefin Owen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1900 53.120° N, 4.113° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Tomenni llechi chwarel Dinorwig uwchben Llyn Peris, ac eira ar y mynyddoedd y tu hwnt
Tomenni llechi chwarel Dinorwig uwchben Llyn Peris, ac eira ar y mynyddoedd y tu hwnt · Llun: Hefin Owen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Saif chwarel Dinorwig rhwng Llanberis a phentref Dinorwig, mewn dwy ran fawr ag ugain o bonciau yr un. Gyda’r Penrhyn roedd yn un o ddwy chwarel lechi fwyaf y byd, a heddiw mae’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.

Y gwaith masnachol cyntaf1787
Ar ei hanterth100,000 tunnell y flwyddyn, dros 3,000 o ddynion
Safle Treftadaeth y Byd28 Gorffennaf 2021

Y chwarel yn tyfu

Dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yma yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809. Codwyd cei ar y Fenai yn 1793, ac yn 1809 dociau Porth Dinorwig, Y Felinheli, lle’r âi’r llechi allan ar y môr.

Llechi i’r byd

Yn 1898 cynhyrchodd chwareli llechi Cymru dros hanner miliwn tunnell gyda thua 17,000 o ddynion, ac erbyn diwedd y 19eg ganrif roedd gogledd-orllewin Cymru’n gwneud tua thraean o lechi to’r byd.

Y caban

Yn y caban deuai’r chwarelwyr ynghyd i fwyta eu prydau ac i drafod pob math o bynciau, yn aml mewn dadl frwd. Etholid Llywydd y Caban gan ei gyd-weithwyr, swydd ddi-dâl, a’i air ef oedd y gair olaf.

Mab Llanberis

Daeth T. Rowland Hughes, mab i chwarelwr o Lanberis, yn nofelydd Cymraeg mwyaf poblogaidd ei oes, a daeth ei nofelau William Jones a Chwalfa â bro’r chwareli llechi at ddarllenwyr ledled Cymru.

Y chwarel heddiw

Caeodd y chwarel ym mis Gorffennaf 1969, ac mae gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig wedi’i hadeiladu’n rhannol ynddi. Daeth ei gweithdai yng Ngilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.

Ymweld

Mae Amgueddfa Lechi Cymru yng Ngilfach Ddu yn rhan o Amgueddfa Cymru, ac mae mynediad am ddim.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Beth ddigwyddodd yma

  1. Diddymu’r dreth ar lechi

    Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.

    Diddymu’r dreth ar lechi
  2. Sefydlu undeb y chwarelwyr

    Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

    Sefydlu undeb y chwarelwyr
  3. Streic Fawr y Penrhyn

    Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

    Streic Fawr y Penrhyn
  4. Cau chwarel Dinorwig

    Mae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.

    Cau chwarel Dinorwig
  5. Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis

    Mae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.

    Agor yr amgueddfa lechi yn Llanberis
  6. Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd

    Daw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru, y toeodd ei chwareli’r byd, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.

    Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf