Gildas
Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
Gildas

Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau
547 OC
Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.
Llun: Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons
Maelgwn Gwynedd oedd y blaenaf o frenhinoedd y Brythoniaid yn ei ddydd, gorwyr i Gunedda yr oedd ei rym i’w deimlo ar draws Cymru a’r Hen Ogledd. Yn 547 mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi’r farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi.FfynonellauMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.Annales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.
| Pryd | Teyrnasodd tua 520 i 547 |
|---|---|
| Ble | Gwynedd; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy |
| Ei enw | Maelgwn, ‘ci tywysogaidd’ neu ‘rhyfelwr tywysogaidd’ |
Galwodd Gildas, a geryddodd holl frenhinoedd ei oes, Maelgwn yn ‘ddraig yr ynys’. Ac eto cydnabu hyd yn oed Gildas ei fawredd: roedd yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain ac yn haelach ei rodd. Dywed Gildas hefyd i Faelgwn unwaith dyngu ei fod yn fynach am byth, ac iddo gael ei ddysgu gan ‘athro coeth bron holl Brydain’.FfynhonnellOn the Ruin of Britain, chapters 31 and 33 to 36 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles, ar roman-britain.co.uk (Saesneg)Pennod 31: Gwrthefyr, teyrn y Demetae, mab annheilwng i frenin da. Pennod 33: Maelgwn, draig yr ynys, uwch na bron holl frenhinoedd Prydain, haelach ei rodd. Pennod 34: oni thyngaist dy fod yn fynach am byth? Pennod 36: athro coeth bron holl Brydain.
Roedd yn gyfaill i’r eglwys, a rhoddodd i seintiau ar draws Cymru, yn eu plith Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.

Mae Triawd Cymraeg llawer diweddarach yn galw marwolaeth fawr 547 yn Fad Felen. Mae haneswyr yn dal i drafod ai Pla Justinian oedd neu dwymyn.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.
Ychwanegodd llaw ddiweddarach at y Blwyddnodau i Faelgwn gysgu ei hun olaf yn llys Rhos. Rhydd traddodiad ei farw a’i gladdu yn Llan-rhos, ger Degannwy, neu ar Ynys Seiriol. Ei fab Rhun a’i dilynodd yn frenin, ac yn nyddiau Rhun y canodd y Taliesin hanesyddol.FfynonellauAnnales Cambriae, the years 447 to 798 ↗Internet Medieval Sourcebook, Prifysgol Fordham (Saesneg)516: Brwydr Baddon, lle cariodd Arthur Groes ein Harglwydd Iesu Grist am dri diwrnod a thair nos ar ei ysgwyddau, a’r Brythoniaid a orfu. 537: Gwaith Camlan, lle syrthiodd Arthur a Medrawd, a bu pla ym Mhrydain ac Iwerddon. 547: y farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi, gydag ychwanegiad diweddarach am ei hun yn llys Rhos a’r fad felen. 570: bu farw Gildas, doethaf y Brythoniaid. 573: brwydr Arfderydd rhwng meibion Eliffer a Gwenddolau fab Ceidio, lle syrthiodd Gwenddolau, a Myrddin yn gwallgofi. 580: bu farw Gwrgi a Peredur, meibion Eliffer. 584: claddu Deiniol y Bangorau. Wedi 601: bu farw Gregori yng Nghrist, a’r esgob Dewi o Fynyw hefyd. 612: marw Cyndeyrn a’r esgob Dyfrig. 613: brwydr Caerlleon; yno bu farw Selyf fab Cynan, a hunodd Iago fab Beli. 629: gwarchae ar y brenin Cadwallon yn ynys Glannog. 630: brwydr Meigen, lle lladdwyd Edwin a’i ddau fab. 682: pla mawr ym Mhrydain, y bu farw Cadwaladr fab Cadwallon ynddo. 768: newidiwyd y Pasg ymhlith y Brythoniaid, ar y Sul, gydag Elfoddw, gwas Duw, yn ei gywiro. 778: Offa’n anrheithio’r Brythoniaid deheuol. 784: Offa’n anrheithio Prydain yn yr haf.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.
Roedd Maelgwn, Maglocunus yn Lladin, yn ŵr tal, ac felly fe’i gelwid yn Faelgwn Hir.FfynonellauMaelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.Maelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol. Roedd ei dad, Cadwallon Lawhir, wedi gyrru’r ymsefydlwyr Gwyddelig olaf o Fôn, a Maelgwn oedd y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu. Fe’i cyfrifir yn sylfaenydd tŷ brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol.FfynonellauMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.
Mae Hanes y Brythoniaid yn ei alw’n ‘y brenin mawr Mailcun’. Cyrhaeddai ei roddion ymhell y tu hwnt i Wynedd, i Ddyfed, Gwynllŵg, Ceredigion a Phowys, sy’n awgrymu ei fod yn sefyll uwchlaw brenhinoedd eraill llinach Cunedda, efallai fel uchel frenin y rhanbarth.FfynonellauMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.
Mae stori Gymraeg yn adrodd sut y daeth Maelgwn yn ben ar y brenhinoedd. Eisteddent ar gadeiriau ar y traeth wrth i’r llanw ddod i mewn, a’r olaf i aros ar ei eistedd fyddai’n teyrnasu dros y lleill. Cafodd Maelgwn gadair wedi’i gwneud a fyddai’n arnofio, ac felly enillodd.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol.
Dywed traddodiad iddo roi un rhan o Fôn i Gybi a’r llall i Seiriol, a dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegGelwir hefyd yn Maelgwn Hir; brenin Gwynedd ac un o frenhinoedd mwyaf dylanwadol y chweched ganrif; ymddengys mai Caer Ddegannwy, rhwng Degannwy a Llanrhos, oedd ei brif lys, lle canai’r beirdd ei foliant; erbyn diwedd ei deyrnasiad y brenin mwyaf grymus yng Nghymru, ac etifeddodd ei fab Rhun ei deyrnas; dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain; chwedl y cadeiriau ar y traeth: eisteddodd pob brenin ar gadair wrth i’r llanw ddod i mewn a’r olaf i aros ar ei gadair fyddai’n ben; roedd Maelgwn wedi cael gwneud cadair a fyddai’n nofio, ac felly enillodd; yn ôl traddodiad rhoddodd un rhan o Fôn i Sant Cybi a’r llall i Seiriol. Mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith rhoddwyr cynnar yr eglwys honno, ac yn y Trioedd ef yw pennaf henuriad Arthur ym Mynyw.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Ystyr Maelgwn (Lladin Maglocunus) yw ‘Ci Tywysogaidd’, efallai ‘Rhyfelwr Tywysogaidd’; y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu, a chyfrifir ef yn sylfaenydd teulu brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol; roedd ganddo safle blaenaf ymhlith y brenhinoedd o linach Cunedda, efallai fel uchel frenin rhanbarthol; cefnogwr hael i Gristnogaeth, gan roi i Frynach yn Nyfed, Cadog yng Ngwynllŵg, Cybi ym Môn, Padarn yng Ngheredigion a Thydecho ym Mhowys; geilw’r Historia Brittonum ef yn ‘y brenin mawr Mailcun’; yn Nhrioedd y Tair Llys Llwythol ef yw pen henuriaid Arthur ym Mynyw; mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith noddwyr cynnar yr eglwys honno; ym Marwnad Rhun geilw Taliesin farwolaeth Rhun yn ‘gwymp llys a gwregys Cunedda’; cofnodir ei farw yn y ‘farwolaeth fawr’ yn 547 yn yr Annales Cambriae; claddwyd ef yn ôl traddodiad yn Llanrhos neu ar Ynys Seiriol. Mae Gildas yn sôn am ei glodydd ar wefusau cerddorion, arwydd o feirdd ei lys a’i ofal am gân frodorol Cymru.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd (died c. 547), king of Gwynedd and monk ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Cadwallon Lawhir a gor-ŵyr Cunedda Wledig; teyrnasodd ar Wynedd yn ail chwarter y chweched ganrif; roedd ei deyrnas yn cynnwys y rhan fwyaf o ogledd-orllewin Cymru gyda Môn, ac mae traddodiad yn rhoi iddo hoff gaer yn Negannwy ar benrhyn y Creuddyn; geilw Gildas ef yn ‘Maglocunus, draig yr ynys’; tal (felly ‘Maelgwn Hir’), yn rhagori ar y rhan fwyaf o reolwyr ei oes mewn grym, arweinydd milwrol galluog, hael wrth natur; am gyfnod aeth i fynachlog yn fynach a gwrando ar ‘athro medrus bron y cyfan o Brydain’, Illtud yn ôl y farn gyffredin; mae traddodiadau’n sôn am y breintiau lawer a roddodd i ganolfannau crefyddol; mae sôn Gildas am ei foliant ar wefusau’r beirdd yn cyfeirio at feirdd ei lys a’i nawdd i’r gân frodorol; yn ôl hen ddywediad Cymraeg syrthiodd i’w ‘hir hun yn llys Rhos’; bu farw mewn pla mawr tua 547.
Efallai fod yr enw’n dod o’r clefyd melyn a droai’r cleifion yn felyn: mae rhai haneswyr yn credu mai twymyn atglafychol ddifrifol oedd yr haint, sy’n dwyn y clefyd melyn.FfynhonnellMaelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun. Yn hanes Taliesin, rhagfynegodd y bardd ifanc farw Maelgwn pan nad oedd ond tair ar ddeg oed. Ynys Seiriol, lle dywed rhai ei fod yn gorwedd, yw’r ynys a eilw’r Saeson yn Puffin Island.FfynonellauTaliesin ↗Wikipedia (Saesneg)Taliesin (bl. y chweched ganrif), bardd Brythonig cynnar y mae ei waith wedi goroesi efallai yn Llyfr Taliesin; bardd enwog y credir iddo ganu yn llysoedd o leiaf dri brenin; ystyr yr enw yw ‘talcen disglair’; yn 1960 nododd Ifor Williams un ar ddeg o gerddi a allai fod o’r chweched ganrif; mae’r rhan fwyaf yn moli’r Brenin Urien o Reged a’i fab Owain, ac mae nifer yn ei ddangos yn fardd i Frochfael Ysgithrog o Bowys a’i olynydd Cynan Garwyn; dadleua John T. Koch fod y Pasg yn Yspeil Taliesin yn dangos bod Urien a Thaliesin yn Gristnogion; Taliesin Ben Beirdd; un o bum bardd enwog yn yr Historia Brittonum, gyda Thalhaearn Tad Awen, Aneirin, Blwchfardd a Chian Gwenith Gwawd, ac fe’i henwir yn Y Gododdin; mae’r awdlau’n sôn am ddyffryn Eden a’r gelyn Fflamddwyn, a buddugoliaethau Urien yn Argoed Llwyfain, Rhyd Clud a Gwen Ystrad; ei noddwr cynnar yn y chwedlau oedd Elffin ap Gwyddno o Gantre’r Gwaelod; mae Buchedd Iudic-hael yn sôn am ei ymweliad â mynachlog Gildas yn Rhuys yn Llydaw; yn ôl y Trioedd ei fab oedd Afaon, rhyfelwr mawr; Bedd Taliesin, carnedd o’r Oes Efydd ger Tre Taliesin a Llangynfelyn, traddodiad a olrheiniodd Edward Lhuyd i’r ail ganrif ar bymtheg; yn Hanes Taliesin, a gofnodwyd gan Elis Gruffydd yn yr unfed ganrif ar bymtheg a chan John Jones o Gellilyfdy tua 1607, Gwion Bach oedd ef gyntaf, gwas Ceridwen, a droes bair yr awen am flwyddyn a phrofi’r tri diferyn; enwodd Elffin ef a’i fagu yn Aberdyfi, ac yn dair ar ddeg rhagfynegodd farw Maelgwn Gwynedd; mae Culhwch ac Olwen yn ei wneud yn fardd yn llys Arthur; Telgesinus yn Vita Merlini Sieffre.Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Gwynedd tua 520 i tua 547, a blaenoriaeth ymhlith brenhinoedd Brythonig Cymru a’r Hen Ogledd; mab Cadwallon Lawhir a gorwyr Cunedda; ei fab Rhun a’i dilynodd; darllenir yr enw fel “ci tywysogaidd” neu “rhyfelwr tywysogaidd”; galwodd Gildas ef yn ddraig yr ynys; cefnogodd eglwysi a seintiau gan gynnwys Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho, er nad oes prawf o’i gyswllt â sefydlu Bangor; mae’r Annales yn cofnodi marwolaeth fawr yn 547, a daw’r Fad Felen o Driawd llawer diweddarach; dadleua haneswyr ai Pla Justinian oedd neu dwymyn; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy a’i farw a’i gladdu yn Llan-rhos neu Ynys Seiriol; roedd y Taliesin hanesyddol yn gyfoeswr i Rhun.
Roedd ei fab Rhun Hir mor fawr, medd Triad, fel bod angen offer arbennig i’w osod ar gefn ei geffyl.FfynhonnellRhun ap Maelgwn Gwynedd ↗Wicipedia CymraegRhun Hir, brenin Gwynedd o 547; daeth yn frenin pan fu farw ei dad o’r pla a elwir Y Fad Felen; nid oes llawer o wybodaeth amdano heblaw yn llawysgrifau fersiwn Gwynedd o Gyfraith Hywel Dda; cysylltir ef â’r gaer Rufeinig Caerhun yn Nyffryn Conwy; dyn mawr o gorffolaeth, a ystyrid y pennaf o’r brenhinoedd Cymreig cyfoes; yn Breuddwyd Rhonabwy mae Arthur a’i gynghorwyr i gyd yn mynd ato ef i geisio cyngor yn hytrach nag ef atynt hwy; yn ôl un o’r Trioedd roedd mor fawr nes bod rhaid cael offer arbennig i’w gael ar gefn ceffyl. Pan losgodd gwŷr y Gogledd Arfon i ddial am farw Elidir Mwynfawr, arweiniodd Rhun ei fyddin cyn belled â’r Gweryd ac arhosodd yn hir yn y Gogledd, ac am eu hysbryd yn y rhyfel hwnnw enillodd gwŷr Arfon yr hawl i gerdded ar flaen byddin Gwynedd.FfynonellauRhun ap Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhun Hir, brenin Gwynedd o tua 547 hyd tua 586; yn yr achau brenhinol (Harleian, Llsg. Coleg Iesu 20, Llsg. Hengwrt 202); mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn gyndad i Sant Edeyrn; ei wraig oedd Perwyr, merch Rhun Ryfeddfawr, a’u mab Beli; mae Llyfr Iorwerth yn rhoi i wŷr Arfon yr hawl i gerdded ym mlaen byddin Gwynedd am eu dewrder yn rhyfel Rhun â Gwŷr y Gogledd; lladdwyd Elidyr Mwynfawr, gŵr Eurgain chwaer Rhun yn ôl Triad, yn Aber Mewydus yn Arfon, a llosgodd ei geraint o’r Gogledd, dan Glydno Eiddin, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael, Arfon; arweiniodd Rhun ei fyddin i lannau’r Gweryd, y Forth, ac arhosodd yn hir yn y Gogledd; mae Marwnad Rhun yn sôn am y rhyfel ac am ei farwolaeth; dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd Caerhun, caer Rufeinig Canovium sy’n gwarchod croesfan Conwy yn Nhal-y-Cafn; yn Breuddwyd Rhonabwy ef yw’r gŵr tal, gwinau, cyrliog y mae pawb yn ceisio’i gyngor; yn y Trioedd un o Dri Gwyndeyrn a Thri Eurdorchog Ynys Prydain.Rhun ap Maelgwn Gwynedd (fl. 550), ruler of north-west Wales ↗William Hopkin Davies, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruMab Maelgwn Gwynedd, a’i olynodd fel rheolwr gogledd-orllewin Cymru; yn ôl fersiwn Gwynedd o’r Cyfreithiau, pan aeth Clydno Eiddin a Rhydderch Hael adref i’r gogledd wedi anrheithio Arfon i ddial marwolaeth Elidyr, atebodd Rhun drwy arwain byddin cyn belled ag afon Forth; ni sonnir yn unman am ryfeloedd â’r Saeson; yn ôl traddodiad roedd yn dal (‘Rhun Hir’) ac yn fawr o gorff, yn dal safle blaenaf ymhlith y rheolwyr brodorol eraill, fel yn Breuddwyd Rhonabwy; dilynwyd ef gan ei fab Beli. Dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd y gaer Rufeinig yng Nghaerhun, ger afon Conwy.FfynhonnellRhun ap Maelgwn Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Rhun Hir, brenin Gwynedd o tua 547 hyd tua 586; yn yr achau brenhinol (Harleian, Llsg. Coleg Iesu 20, Llsg. Hengwrt 202); mae Bonedd y Saint yn ei wneud yn gyndad i Sant Edeyrn; ei wraig oedd Perwyr, merch Rhun Ryfeddfawr, a’u mab Beli; mae Llyfr Iorwerth yn rhoi i wŷr Arfon yr hawl i gerdded ym mlaen byddin Gwynedd am eu dewrder yn rhyfel Rhun â Gwŷr y Gogledd; lladdwyd Elidyr Mwynfawr, gŵr Eurgain chwaer Rhun yn ôl Triad, yn Aber Mewydus yn Arfon, a llosgodd ei geraint o’r Gogledd, dan Glydno Eiddin, Nudd Hael, Mordaf Hael a Rhydderch Hael, Arfon; arweiniodd Rhun ei fyddin i lannau’r Gweryd, y Forth, ac arhosodd yn hir yn y Gogledd; mae Marwnad Rhun yn sôn am y rhyfel ac am ei farwolaeth; dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd Caerhun, caer Rufeinig Canovium sy’n gwarchod croesfan Conwy yn Nhal-y-Cafn; yn Breuddwyd Rhonabwy ef yw’r gŵr tal, gwinau, cyrliog y mae pawb yn ceisio’i gyngor; yn y Trioedd un o Dri Gwyndeyrn a Thri Eurdorchog Ynys Prydain.
Ffynonellau a darllen pellach
Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.
GildasBrenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.
Maelgwn GwyneddMae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.
Synod Llanddewi BrefiMae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.
Deiniol ym MangorMae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.
Padarn yn Llanbadarn FawrMae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.
Teilo o LandeiloYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf