Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Seintiau

547 OC

Maelgwn a’r fad felen

Mae Maelgwn Gwynedd, brenin mwyaf grymus Prydain, yn marw o’r pla. Roedd y mynach Gildas wedi’i geryddu fel ‘draig yr ynys’.

Llun: Maelgwn Gwynedd fel y’i lluniwyd mewn llawysgrif ganoloesol o hanes brenhinoedd Prydain · Unknown medieval scribe, CC0 · Wikimedia Commons

547 OCOes y SeintiauAr y llinell amser (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

Maelgwn Gwynedd oedd y blaenaf o frenhinoedd y Brythoniaid yn ei ddydd, gorwyr i Gunedda yr oedd ei rym i’w deimlo ar draws Cymru a’r Hen Ogledd. Yn 547 mae Blwyddnodau Cymru yn cofnodi’r farwolaeth fawr y bu farw Maelgwn, brenin Gwynedd, ynddi.

PrydTeyrnasodd tua 520 i 547
BleGwynedd; rhydd traddodiad ei lys yn Negannwy
Ei enwMaelgwn, ‘ci tywysogaidd’ neu ‘rhyfelwr tywysogaidd’

Draig yr ynys#

Galwodd Gildas, a geryddodd holl frenhinoedd ei oes, Maelgwn yn ‘ddraig yr ynys’. Ac eto cydnabu hyd yn oed Gildas ei fawredd: roedd yn uwch na bron holl frenhinoedd Prydain ac yn haelach ei rodd. Dywed Gildas hefyd i Faelgwn unwaith dyngu ei fod yn fynach am byth, ac iddo gael ei ddysgu gan ‘athro coeth bron holl Brydain’.

Roedd yn gyfaill i’r eglwys, a rhoddodd i seintiau ar draws Cymru, yn eu plith Brynach, Cadog, Cybi, Padarn a Thydecho.

Bryniau Degannwy uwch aber afon Conwy, lle rhydd traddodiad lys Maelgwn.
Bryniau Degannwy uwch aber afon Conwy, lle rhydd traddodiad lys Maelgwn. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y Fad Felen#

Mae Triawd Cymraeg llawer diweddarach yn galw marwolaeth fawr 547 yn Fad Felen. Mae haneswyr yn dal i drafod ai Pla Justinian oedd neu dwymyn.

Ychwanegodd llaw ddiweddarach at y Blwyddnodau i Faelgwn gysgu ei hun olaf yn llys Rhos. Rhydd traddodiad ei farw a’i gladdu yn Llan-rhos, ger Degannwy, neu ar Ynys Seiriol. Ei fab Rhun a’i dilynodd yn frenin, ac yn nyddiau Rhun y canodd y Taliesin hanesyddol.

Y brenin mawr Mailcun#

Roedd Maelgwn, Maglocunus yn Lladin, yn ŵr tal, ac felly fe’i gelwid yn Faelgwn Hir. Roedd ei dad, Cadwallon Lawhir, wedi gyrru’r ymsefydlwyr Gwyddelig olaf o Fôn, a Maelgwn oedd y brenin cyntaf i fwynhau ffrwyth concwest ei deulu. Fe’i cyfrifir yn sylfaenydd tŷ brenhinol Gwynedd yr Oesoedd Canol.

Mae Hanes y Brythoniaid yn ei alw’n ‘y brenin mawr Mailcun’. Cyrhaeddai ei roddion ymhell y tu hwnt i Wynedd, i Ddyfed, Gwynllŵg, Ceredigion a Phowys, sy’n awgrymu ei fod yn sefyll uwchlaw brenhinoedd eraill llinach Cunedda, efallai fel uchel frenin y rhanbarth.

Y gadair ar y traeth#

Mae stori Gymraeg yn adrodd sut y daeth Maelgwn yn ben ar y brenhinoedd. Eisteddent ar gadeiriau ar y traeth wrth i’r llanw ddod i mewn, a’r olaf i aros ar ei eistedd fyddai’n teyrnasu dros y lleill. Cafodd Maelgwn gadair wedi’i gwneud a fyddai’n arnofio, ac felly enillodd.

Dywed traddodiad iddo roi un rhan o Fôn i Gybi a’r llall i Seiriol, a dywedir mai ei ferch oedd Santes Eurgain. Mae Llyfr Llandaf yn ei enwi ymhlith rhoddwyr cynnar yr eglwys honno, ac yn y Trioedd ef yw pennaf henuriad Arthur ym Mynyw. Mae Gildas yn sôn am ei glodydd ar wefusau cerddorion, arwydd o feirdd ei lys a’i ofal am gân frodorol Cymru.

Y Fad Felen#

Efallai fod yr enw’n dod o’r clefyd melyn a droai’r cleifion yn felyn: mae rhai haneswyr yn credu mai twymyn atglafychol ddifrifol oedd yr haint, sy’n dwyn y clefyd melyn. Yn hanes Taliesin, rhagfynegodd y bardd ifanc farw Maelgwn pan nad oedd ond tair ar ddeg oed. Ynys Seiriol, lle dywed rhai ei fod yn gorwedd, yw’r ynys a eilw’r Saeson yn Puffin Island.

Rhun Hir#

Roedd ei fab Rhun Hir mor fawr, medd Triad, fel bod angen offer arbennig i’w osod ar gefn ei geffyl. Pan losgodd gwŷr y Gogledd Arfon i ddial am farw Elidir Mwynfawr, arweiniodd Rhun ei fyddin cyn belled â’r Gweryd ac arhosodd yn hir yn y Gogledd, ac am eu hysbryd yn y rhyfel hwnnw enillodd gwŷr Arfon yr hawl i gerdded ar flaen byddin Gwynedd. Dywedir mai ar ei ôl ef yr enwyd y gaer Rufeinig yng Nghaerhun, ger afon Conwy.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Y bobl

c. 500–c. 570

Gildas

Hanesydd cyntaf y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lanilltud Fawr. Ei lyfr Am Ddinistr Prydain yw’r unig hanes a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn y chweched ganrif.

Gildas
d. c. 547

Maelgwn Gwynedd

Draig yr ynys (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd a rheolwr mwyaf grymus Prydain yn y chweched ganrif, gyda’i lys yn Negannwy.

Maelgwn Gwynedd

Cyn ac wedyn

  1. Synod Llanddewi Brefi (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)

    Mae Dewi’n pregethu i gynulliad mawr ym Mrefi. Yn ôl traddodiad, cododd y tir oddi tano fel y gallai pawb ei glywed.

    Synod Llanddewi Brefi
  2. Deiniol ym Mangor (cronicl cynnar:Annales Cambriae, y 10fed ganrif)

    Mae Sant Deiniol yn sefydlu ei eglwys ym Mangor, sy’n dod yn sedd esgob ac yn un o’r eglwysi cadeiriol hynaf ym Mhrydain.

    Deiniol ym Mangor
  3. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  4. Teilo o Landeilo (cronicl cynnar:Llyfr Llandaf, tua 1125)

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

    Teilo o Landeilo

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf