Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

c. 1870

Y Welsh Not

Mewn llawer o ysgolion rhaid i blentyn a ddelir yn siarad Cymraeg wisgo pren â’r llythrennau ‘WN’. Mae’r iaith yn goroesi yng nghartrefi, capeli a strydoedd Cymru.

Llun: “Y Welsh Note”, o Drysorfa y Plant, Hydref 1879 · Trysorfa y Plant, 1879, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Mewn llawer o ysgolion Cymru yn y 1800au gwneid i blentyn a glywid yn siarad Cymraeg wisgo’r Welsh Not: darn o bren, yn aml â’r llythrennau “WN” arno, yn hongian am y gwddf ar linyn.

BethDarn o bren, yn aml â WN arno, ar linyn
Enwau eraillWelsh note, Welsh stick, Welsh lump, cwstom, Welsh Mark
TystiolaethO’r 1790au hyd ddechrau’r 1900au
I’w weld heddiwAmgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan

O blentyn i blentyn#

Fe’i rhoddid i’r plentyn cyntaf a glywid yn siarad Cymraeg ar ddechrau gwers, diwrnod neu wythnos, a’i drosglwyddo i’r plentyn nesaf a glywid. Ar y diwedd gallai’r un a’i daliai, neu bob plentyn a’i daliodd, gael ei gadw i mewn, cael llinellau neu’r gansen.

Mewn un ysgol yn Sir Gaerfyrddin yn y 1860au câi’r un a’i daliai’r gansen ar ei ddwylo o flaen yr ysgol gyfan.

Welsh Not a gedwir bellach ym Mangor
Welsh Not a gedwir bellach ym Mangor · Llun: Unknown maker, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Ar gof yn Gymraeg#

Ym mis Hydref 1879 ysgrifennodd cylchgrawn y plant, Trysorfa y Plant, fod plant ysgolion dyddiol Cymru ddeugain neu hanner can mlynedd ynghynt yn gwybod yn dda beth oedd y Welsh Note.

Llawer o enwau#

Welsh note oedd yr enw mwyaf cyffredin yn y 19eg ganrif. Mae’r dystiolaeth yn rhedeg o’r 1790au i ddechrau’r 1900au, ac roedd ar ei fwyaf cyffredin yn hanner cyntaf y 1800au.

Heddiw gellir gweld Welsh Not yn yr ysgol Fictoraidd yn Sain Ffagan ac yn Amgueddfa Plentyndod Gorllewin Cymru yn Llangeler.

Welsh Not i’w weld yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan
Welsh Not i’w weld yn Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan · Llun: Mx. Granger, CC0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Cyn ac wedyn

  1. Rheilffordd Ffestiniog yn cludo teithwyr

    Rheilffordd Ffestiniog yw’r rheilffordd gul gyntaf yn y byd i gludo teithwyr ag ager, ac mae peirianwyr yn dod o bell i’w hastudio.

    Rheilffordd Ffestiniog yn cludo teithwyr
  2. Etholiad 1868

    Mae dynion sydd newydd gael y bleidlais yn ethol Rhyddfrydwyr ledled Cymru, gan gynnwys Henry Richard ym Merthyr. Troir rhai tenantiaid allan am bleidleisio yn erbyn eu meistri tir.

    Etholiad 1868
  3. Frances Hoggan, meddyg

    Mae Frances Hoggan o Aberhonddu yn ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Zurich, y fenyw gyntaf o Brydain i wneud hynny.

    Frances Hoggan, meddyg
  4. Little Wonder

    Mae injan ddwbl Robert Fairlie, Little Wonder, yn tynnu 112 o wagenni i fyny Rheilffordd Ffestiniog o flaen Comisiwn Ymerodrol Rwsia a pheirianwyr o India. Mae rheilffyrdd cul yn lledu ar draws y byd.

    Little Wonder

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf