Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

c. 1880

Tre’r Sosban

Mae Llanelli yn gwneud cymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis. Mae ei chefnogwyr rygbi yn dal i ganu Sosban Fach.

Llun: Dynion, menywod a bechgyn wrth eu gwaith yng ngwaith tunplat Trefforest, tua 1840 · G. F. Bragg, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Daeth Llanelli yn ganolfan fyd-eang cynhyrchu tunplat, a chafodd yr enw Tinopolis, Tre’r Sosban.

LlysenwTinopolis, Tre’r Sosban
Gwaith Yspitty1869–1957, gyda deg melin rolio
Gweithfeydd ar eu hanterth288 ym Morgannwg, 91 yn Sir Gaerfyrddin, 57 yn Sir Fynwy
HeddiwGwneir tunplat o hyd yn Nhrostre

Tunplat yn ne Cymru#

Roedd de Cymru ar flaen y gad ym myd tunplat Prydain. Roedd ei weithfeydd tunplat cyntaf ym Mhont-y-pŵl yn 1720 a Chydweli yn 1737, ac ar eu hanterth roedd 288 o weithfeydd ym Morgannwg, 91 yn Sir Gaerfyrddin a 57 yn Sir Fynwy.

Yr hen waith tunplat yng Nghydweli, sydd bellach yn Amgueddfa Ddiwydiannol Cydweli
Yr hen waith tunplat yng Nghydweli, sydd bellach yn Amgueddfa Ddiwydiannol Cydweli · Llun: Chris Allen, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Gwaith Yspitty#

Agorodd gwaith tun Yspitty yn Llanelli yn 1869 gyda deg melin rolio a bu’n gweithio hyd 1957. Gweithiai menywod yn y diwydiant yn didoli ac yn glanhau, caboli a phiclo’r platiau.

Yn 1890 gorymdeithiodd bron 2,000 o weithwyr tunplat o Barc y Bobl i Yspitty.

Menyw’n piclo tunplat mewn gwaith yn ne Cymru, 1914–1918
Menyw’n piclo tunplat mewn gwaith yn ne Cymru, 1914–1918 · Llun: George P. Lewis, Public domain, Wikimedia Commons

Sosban Fach#

Âi glo, copr a thun allan drwy ddociau bychain y dref, a gwneir tunplat yn Nhrostre hyd heddiw. Sosban Fach yw cân rygbi Llanelli, a fu’n chwarae ym Mharc y Strade am dros 130 o flynyddoedd cyn symud i Barc y Scarlets yn 2008.

Yng nghanol yr 20fed ganrif Llanelli oedd y dref fwyaf yn y byd lle siaradai mwy na hanner y bobl Gymraeg.

Parc y Strade, Llanelli, gyda sosbenni ar y pyst
Parc y Strade, Llanelli, gyda sosbenni ar y pyst · Llun: AlexJ, Public domain, Wikimedia Commons

Cyn ac wedyn

  1. Y meicroffon

    Mae David Edward Hughes yn dangos ei feicroffon carbon, cyndad pob meicroffon ers hynny. Mae’n rhoi’r ddyfais i’r byd heb batent.

    Y meicroffon
  2. Cranogwen yn golygu Y Frythones

    Mae Sarah Jane Rees, Cranogwen, merch y capten llong a fu’n dysgu morwriaeth, yn dod yn olygydd Y Frythones, cylchgrawn Cymraeg i fenywod.

    Cranogwen yn golygu Y Frythones
  3. Deddf Cau ar y Sul

    Y Ddeddf Seneddol gyntaf ers y Tuduriaid i drin Cymru fel cenedl ar wahân.

    Deddf Cau ar y Sul
  4. Undeb Rygbi Cymru

    Daw clybiau ynghyd yng Nghastell-nedd i ffurfio Undeb Rygbi Cymru. Daw rygbi’n gêm y cymoedd a’r genedl.

    Undeb Rygbi Cymru

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf