Hanes Cymru / Llinell amser / Y Gymru Ddiwydiannol

1898

Llechi Cymru ar eu hanterth

Mae tua 17,000 o ddynion yn cynhyrchu tua hanner miliwn tunnell o lechi mewn blwyddyn, y prysuraf y bu’r diwydiant erioed.

Llun: Chwarel y Penrhyn o Fraich Melyn, wedi’i thynnu gan John Thomas tua 1885. · John Thomas, National Library of Wales, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Yn 1898 cyrhaeddodd diwydiant llechi Cymru ei anterth. Gwnaeth tua 17,000 o ddynion tua hanner miliwn tunnell o lechi’r flwyddyn honno, a thoeodd llechi gogledd-orllewin Cymru tua thraean o’r byd.

Blwyddyn1898
Dynion wrth eu gwaithTua 17,000
Llechi a wnaedTua hanner miliwn tunnell
Y chwarel fwyafY Penrhyn, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder
Yr ailDinorwig, gyda mwy na 3,000 o ddynion

Y cewri#

Chwarel y Penrhyn ym Methesda oedd chwarel lechi fwyaf y ddaear, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, a gweithiai bron i 3,000 o ddynion ynddi. Dinorwig, dros y mynydd uwchben Llanberis, oedd yr ail, gyda mwy na 3,000. Ym Mlaenau Ffestiniog cloddid y llechi mewn siambrau mawr dan ddaear, a’r Oakeley oedd cloddfa lechi fwyaf y byd.

Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog, yn ei hanterth: y melinau llechi, y tramffyrdd a’r tomenni dan y mynydd, o hen ffotograff a gopïwyd gan Geoff Charles yn 1976
Chwarel Llechwedd, Blaenau Ffestiniog, yn ei hanterth: y melinau llechi, y tramffyrdd a’r tomenni dan y mynydd, o hen ffotograff a gopïwyd gan Geoff Charles yn 1976 · Llun: Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Hanner can mlynedd o dwf#

Erbyn diwedd yr 1860au gwnâi Cymru 350,000 tunnell o lechi’r flwyddyn; erbyn diwedd yr 1870au 450,000, o’i gymharu ag ychydig dros 50,000 yng ngweddill y Deyrnas Unedig; ac yn 1882 gwnâi Cymru 92 y cant o holl lechi’r deyrnas. Âi ar longau o Borth Penrhyn, Y Felinheli a Phorthmadog i Iwerddon, yr Almaen, Ffrainc a’r Unol Daleithiau.

Crefft ym mhob llechen#

Holltid pob llechen do â llaw. Gweithiai’r dynion mewn gangiau bargen o greigwyr, holltwyr a naddwyr, a gallai eu crefft hollti blocyn yn ddalennau ychydig filimetrau o drwch.

Chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog yn eistedd ymysg pentyrrau o lechi newydd, yn naddu pob un i’w maint â’i gyllell hir: ffotograff printiedig a gopïwyd gan Geoff Charles i’w gyfres ar fywyd y caban yn chwarel yr Oakeley, Mai 1974
Chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog yn eistedd ymysg pentyrrau o lechi newydd, yn naddu pob un i’w maint â’i gyllell hir: ffotograff printiedig a gopïwyd gan Geoff Charles i’w gyfres ar fywyd y caban yn chwarel yr Oakeley, Mai 1974 · Llun: Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y trobwynt#

Daeth yr anterth ychydig cyn Streic Fawr Bethesda 1900–1903. Yn y blynyddoedd wedyn daeth llechi Ffrainc, teils clai rhatach, tollau dramor a chwymp mewn adeiladu tai gartref â dirywiad hir.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Radio dros y môr

    Mae Guglielmo Marconi, gyda chymorth William Preece o Gaernarfon, yn anfon y signalau radio cyntaf dros y môr agored, rhwng Trwyn Larnog ac Ynys Echni.

    Radio dros y môr
  2. Y Ffed

    Sefydlir Ffederasiwn Glowyr De Cymru. Daw’r ‘Ffed’ yn llais i’r maes glo am hanner canrif.

    Y Ffed
  3. Y Llydawiaid yn yr Orsedd

    Daw ugain o Lydawiaid i’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd a’u derbyn i Orsedd y Beirdd. Y flwyddyn wedyn sefydlant Orsedd Llydaw.

    Y Llydawiaid yn yr Orsedd
  4. Streic Fawr y Penrhyn

    Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.

    Streic Fawr y Penrhyn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf