Yn 1898 cyrhaeddodd diwydiant llechi Cymru ei anterth. Gwnaeth tua 17,000 o ddynion tua hanner miliwn tunnell o lechi’r flwyddyn honno, a thoeodd llechi gogledd-orllewin Cymru tua thraean o’r byd.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; tua thraean o lechi toi’r byd erbyn diwedd y 19eg ganrif; aeth y dechnoleg dramor gyda chwarelwyr medrus o Gymru i’r Unol Daleithiau, Ewrop ac Iwerddon; pentrefi’r gweithwyr gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u hiaith leiafrifol gref.
| Blwyddyn | 1898 |
|---|---|
| Dynion wrth eu gwaith | Tua 17,000 |
| Llechi a wnaed | Tua hanner miliwn tunnell |
| Y chwarel fwyaf | Y Penrhyn, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder |
| Yr ail | Dinorwig, gyda mwy na 3,000 o ddynion |
Y cewri#
Chwarel y Penrhyn ym Methesda oedd chwarel lechi fwyaf y ddaear, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, a gweithiai bron i 3,000 o ddynion ynddi. Dinorwig, dros y mynydd uwchben Llanberis, oedd yr ail, gyda mwy na 3,000. Ym Mlaenau Ffestiniog cloddid y llechi mewn siambrau mawr dan ddaear, a’r Oakeley oedd cloddfa lechi fwyaf y byd.FfynonellauPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.Dinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yr ail chwarel lechi fwyaf yn y byd wedi’r Penrhyn, yn cyflogi dros 3,000 o ddynion yn ei hanterth; ponciau mewn dwy ran fawr wedi’u cysylltu gan incleins; Rheilffordd Padarn i’r Felinheli; caeodd yng Ngorffennaf 1969 a chollwyd tua 300 o swyddi; daeth gweithdai Gilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.Slate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.

Hanner can mlynedd o dwf#
Erbyn diwedd yr 1860au gwnâi Cymru 350,000 tunnell o lechi’r flwyddyn; erbyn diwedd yr 1870au 450,000, o’i gymharu ag ychydig dros 50,000 yng ngweddill y Deyrnas Unedig; ac yn 1882 gwnâi Cymru 92 y cant o holl lechi’r deyrnas.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870. Âi ar longau o Borth Penrhyn, Y Felinheli a Phorthmadog i Iwerddon, yr Almaen, Ffrainc a’r Unol Daleithiau.FfynhonnellSlate industry in Wales: early history and expansion ↗Wikipedia (Saesneg)Defnyddiwyd llechi yn Segontium o’r cyfnod Rhufeinig, o Gilgwyn tua phum milltir i ffwrdd; gweithid Cilgwyn o’r 12fed ganrif; rhestr rent Gwilym ap Gruffudd 1413 (5,000 o lechi am 10c); cerdd Guto’r Glyn; allforio o Fiwmares a Chaernarfon i Iwerddon yn yr 1500au; 415,000 o lechi i Ddulyn yn 1713; enwi’r Duchesses, Countesses, Ladies, Doubles a Singles 1730–40; Methusalem Jones a’r Diffwys yn yr 1760au; chwarel newydd Pennant 1782, 500 o ddynion a 15,000 tunnell erbyn 1792, ponciau Greenfield 1799; prydles Dinorwig 1787 a rheolaeth Assheton Smith o 1809; 26,000 o 45,000 tunnell yn 1793; treth 20 y cant Gorffennaf 1794 ar lechi ar hyd yr arfordir, a ddiddymwyd yn 1831; tramffyrdd a rheilffyrdd i Borth Penrhyn (1801), Y Felinheli (1824) a Chaernarfon (1828); Rheilffordd Ffestiniog yn rhedeg drwy ddisgyrchiant gyda wagenni’r ceffylau; Hamburg wedi tân 1842; 350,000 tunnell erbyn diwedd yr 1860au, 450,000 erbyn diwedd yr 1870au, 92 y cant o gynnyrch y Deyrnas Unedig yn 1882; yr Hen Wythïen yn Llechwedd yn 1846; plwyf Ffestiniog 732 o bobl yn 1801 ac 11,274 yn 1881; gweithdy ac olwyn De Winton 1870.
Crefft ym mhob llechen#
Holltid pob llechen do â llaw. Gweithiai’r dynion mewn gangiau bargen o greigwyr, holltwyr a naddwyr, a gallai eu crefft hollti blocyn yn ddalennau ychydig filimetrau o drwch.FfynhonnellSlate industry in Wales: workers ↗Wikipedia (Saesneg)Gangiau bargen o dri i wyth dyn, fel arfer dau greigiwr, holltwr a naddwr, gyda’r rybelwr yn dysgu’r grefft; y fargen yn cael ei gosod gan y stiward gosod ar y Llun cyntaf o’r mis gyda ‘phwndej’ am bob punt o werth o lechi a wnaed, yn uwch am graig wael; prynai’r dynion eu hoffer eu hunain a chael tâl ymlaen bob wythnos hyd y ‘cyflog mawr’; y drefn yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr annibynnol; cwynion am fargeinion, gwyliau a dyddiau rhydd; sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn Ebrill 1874 wedi cyfarfodydd dynion Dinorwig; buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn y flwyddyn honno; 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878.

Y trobwynt#
Daeth yr anterth ychydig cyn Streic Fawr Bethesda 1900–1903. Yn y blynyddoedd wedyn daeth llechi Ffrainc, teils clai rhatach, tollau dramor a chwymp mewn adeiladu tai gartref â dirywiad hir.FfynhonnellSlate industry in Wales: labour disputes and decline ↗Wikipedia (Saesneg)Y Penrhyn a Dinorwig y ddwy chwarel lechi fwyaf yn y byd; perchnogion a rheolwyr Saesneg eu hiaith, Anglicanaidd a Cheidwadol, y dynion yn Gymraeg, yn Anghydffurfwyr ac yn Rhyddfrydwyr, gyda chyfieithwyr yn aml yn angenrheidiol; diddymu pwyllgor y dynion gan yr Arglwydd Penrhyn a phenodi E. A. Young; atal 57 o aelodau’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896 a’r anghydfod un mis ar ddeg a ddaeth i ben yn Awst 1897; anghydfod 1900–1903 ar gasglu’r undeb, contractio a diswyddo; mewnforion llechi Ffrainc o 40,000 tunnell yn 1898 i 105,000 yn 1902; teils, tollau tramor a’r cwymp mewn adeiladu wedi 1903; cau wyth chwarel yn Ffestiniog 1908–13; y rhyfel yn torri’r farchnad Almaenig; chwarela’n ddiwydiant dianghenraid yn 1917; 7,589 o ddynion yn 1939 a 3,520 yn 1945; y gyfradd marwolaeth dan ddaear yn uwch nag mewn pyllau glo (ymchwiliad 1893); silicosis.
Ffynonellau a darllen pellach







