Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1095–1155 (wedi’i gofnodi) Hanesydd brenhinoedd Prydain Oes y Tywysogion Beirdd ac awduron
Delw o Sieffre o Fynwy yn Hen Orsaf Tyndyrn
Delw o Sieffre o Fynwy yn Hen Orsaf Tyndyrn · Llun: Wikimedia Commons · Colin Cheesman, CC BY-SA 2.0

Ysgrifennodd Sieffre o Fynwy y llyfr enwocaf o’r Oesoedd Canol am Brydain. Adroddai ei Hanes Brenhinoedd Prydain stori’r ynys o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr, goruchaf frenin olaf y Brythoniaid, a chariodd Arthur, Myrddin, y Brenin Llŷr a Chynfelyn i bob llys yn Ewrop. Gŵr o Went ydoedd, ac ysgrifennodd hanes y Brythoniaid fel hanes yr ynys gyfan.

GanedTua 1095, ym Mynwy yn ôl pob tebyg, yng Ngwent
Galwai ei hunGalfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy
GwaithCanon Sant Siôr, Rhydychen, o tua 1129
LlyfrauProffwydoliaethau Myrddin (tua 1135), Hanes Brenhinoedd Prydain (tua 1136), Buchedd Myrddin (tua 1150)
EsgobLlanelwy, a gysegrwyd yn 1152
Bu farw1155

Gŵr o Went

Galwai Sieffre ei hun yn wastad ‘o Fynwy’, ac mae ei gariad at dde-ddwyrain Cymru yn rhedeg drwy ei lyfr. Caerllion ar Wysg yw’r ddinas wychaf ynddo: yno mae Arthur yn cynnal gwledd fawr ei goroni, mewn dinas o doeau aur ar lan yr afon, gyda’i dwy eglwys a’i hysgol o ddau gant o wŷr dysgedig. Treuliodd ei oes waith yn Rhydychen, yn ganon coleg Sant Siôr yng Nghastell Rhydychen, ymhlith ysgolheigion a adwaenai ac a brisiai hen ddysg y Brythoniaid.

Yr hen lyfr

Dywedodd Sieffre nad oedd wedi dyfeisio ei hanes. Roedd Walter, Archddiacon Rhydychen, wedi rhoi iddo ‘hen lyfr yn yr iaith Frythoneg’, yn adrodd gweithredoedd holl frenhinoedd Prydain o Frutus hyd Gadwaladr, ac roedd Sieffre wedi’i droi i’r Lladin. Yn ôl traddodiad Cymru, cronicl o frenhinoedd y Brythoniaid a gadwyd yng Nghymru oedd yr hen lyfr hwn, a chredwyd mai copïau Cymraeg diweddarach o’r hanes, yn eu plith y fersiwn a enwir ar ôl Tysilio, yw’r llyfr hwnnw neu’n agos ato.

Hanes Brenhinoedd Prydain

Mae’r Hanes yn dechrau gyda Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, a arweiniodd y Troeaid i ynys Albion, ei henwi’n Brydain ar ei ôl ei hun, a sefydlu Caerdroea Newydd ar lan Tafwys. Mae ei dri mab yn rhannu’r ynys: Locrinus yn cael Lloegr, Camber yn cael Cymru, ac Albanactus yn cael yr Alban. Yna daw’r brenhinoedd: Bleiddud, a sefydlodd Gaerfaddon; Llŷr a’i dair merch; Dyfnwal Moelmud, y deddfwr; Beli a Brân, a gipiodd Rufain ei hun; Lludd, a ailgododd Lundain a rhoi ei enw iddi; Caswallon, a yrrodd Iŵl Cesar yn ôl i’r môr; Cynfelyn, Arthfael, Lles, y brenin Cristnogol cyntaf; Cystennin a Macsen.

Yna mae’r stori’n troi at yr ymdrech hir â’r Saeson: Gwrtheyrn a dreigiau Dinas Emrys, y bachgen Myrddin a’i broffwydoliaethau, Emrys ac Uthr, ac yn bennaf oll Arthur, sy’n ennill yr ynys yn ôl, yn gorchfygu tiroedd dros y môr, yn cynnal llys yng Nghaerllion ac yn cael ei gludo o’r diwedd, yn glwyfedig, i ynys Afallon. Mae’n gorffen gyda Chadwaladr, y dywed llais angel wrtho y bydd y Brythoniaid un dydd yn ennill eu tir yn ôl.

Y llyfr a orchfygodd Ewrop

Ni ddarllenwyd unrhyw lyfr a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn yr Oesoedd Canol yn ehangach. Mae mwy na dau gant o gopïau Lladin wedi goroesi, mwy nag o unrhyw hanes arall o’i gyfnod. Fe’i trowyd i’r Ffrangeg, y Saesneg a’r Norseg, ac yn bennaf oll i’r Gymraeg, fel Brut y Brenhinedd, y gwnaed tua thrigain copi ohono yng Nghymru’r Oesoedd Canol. Ohono y daeth rhamantau Arthur a’r Ford Gron, King Lear a Cymbeline Shakespeare, Faerie Queene Spenser a balchder y Tuduriaid yn eu tras Frythonig.

Esgob Llanelwy

Yn 1152 cysegrwyd Sieffre yn Esgob Llanelwy, yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Bu farw yn 1155. I’r Cymry roedd ei lyfr yn llawer mwy na stori. Dywedai mai’r Brythoniaid oedd pobl gyntaf a chyfiawn yr ynys gyfan, etifeddion Caerdroea a Rhufain, ac y deuai eu dydd eto. Tynnodd beirdd, tywysogion ac Owain Glyndŵr ei hun arno, a gorymdeithiodd Harri Tudur i Fosworth dan ddraig goch Cadwaladr, brenin olaf Hanes Sieffre.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Y stori lawn

Erthygl · 15 mun

Y Brutiau: croniclau Cymru

Brut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.

Erthygl · 20 mun

Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar

O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.

Erthygl · 10 mun

Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain

Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.

Erthygl · 16 mun

Cristnogion cyntaf Prydain

Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

Erthygl · 15 mun

Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru

Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.

Erthygl · 14 mun

Brutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid

Am fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.

Ar y llinell amser

  1. Hanes Brenhinoedd Prydain

    Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.

    Hanes Brenhinoedd Prydain

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
fl. c. 1135

Caradog o Lancarfan

Awdur bucheddau’r saint (wedi’i gofnodi)

Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.

Caradog o Lancarfan

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf