Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1095–1155
Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennodd Sieffre o Fynwy y llyfr enwocaf o’r Oesoedd Canol am Brydain. Adroddai ei Hanes Brenhinoedd Prydain stori’r ynys o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr, goruchaf frenin olaf y Brythoniaid, a chariodd Arthur, Myrddin, y Brenin Llŷr a Chynfelyn i bob llys yn Ewrop. Gŵr o Went ydoedd, ac ysgrifennodd hanes y Brythoniaid fel hanes yr ynys gyfan.
| Ganed | Tua 1095, ym Mynwy yn ôl pob tebyg, yng Ngwent |
|---|---|
| Galwai ei hun | Galfridus Monemutensis, Sieffre o Fynwy |
| Gwaith | Canon Sant Siôr, Rhydychen, o tua 1129 |
| Llyfrau | Proffwydoliaethau Myrddin (tua 1135), Hanes Brenhinoedd Prydain (tua 1136), Buchedd Myrddin (tua 1150) |
| Esgob | Llanelwy, a gysegrwyd yn 1152 |
| Bu farw | 1155 |
Galwai Sieffre ei hun yn wastad ‘o Fynwy’, ac mae ei gariad at dde-ddwyrain Cymru yn rhedeg drwy ei lyfr. Caerllion ar Wysg yw’r ddinas wychaf ynddo: yno mae Arthur yn cynnal gwledd fawr ei goroni, mewn dinas o doeau aur ar lan yr afon, gyda’i dwy eglwys a’i hysgol o ddau gant o wŷr dysgedig. Treuliodd ei oes waith yn Rhydychen, yn ganon coleg Sant Siôr yng Nghastell Rhydychen, ymhlith ysgolheigion a adwaenai ac a brisiai hen ddysg y Brythoniaid.
Dywedodd Sieffre nad oedd wedi dyfeisio ei hanes. Roedd Walter, Archddiacon Rhydychen, wedi rhoi iddo ‘hen lyfr yn yr iaith Frythoneg’, yn adrodd gweithredoedd holl frenhinoedd Prydain o Frutus hyd Gadwaladr, ac roedd Sieffre wedi’i droi i’r Lladin.FfynhonnellHistories of the Kings of Britain, by Geoffrey of Monmouth ↗cyfieithiad Saesneg Sebastian Evans, J. M. Dent, 1904 (Saesneg)Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre, tua 1136, yn y cyfieithiad a ddyfynnir yma. Am ddim i’w ddarllen ar-lein. Yn ôl traddodiad Cymru, cronicl o frenhinoedd y Brythoniaid a gadwyd yng Nghymru oedd yr hen lyfr hwn, a chredwyd mai copïau Cymraeg diweddarach o’r hanes, yn eu plith y fersiwn a enwir ar ôl Tysilio, yw’r llyfr hwnnw neu’n agos ato.
Mae’r Hanes yn dechrau gyda Brutus, gorŵyr Aeneas o Gaerdroea, a arweiniodd y Troeaid i ynys Albion, ei henwi’n Brydain ar ei ôl ei hun, a sefydlu Caerdroea Newydd ar lan Tafwys. Mae ei dri mab yn rhannu’r ynys: Locrinus yn cael Lloegr, Camber yn cael Cymru, ac Albanactus yn cael yr Alban. Yna daw’r brenhinoedd: Bleiddud, a sefydlodd Gaerfaddon; Llŷr a’i dair merch; Dyfnwal Moelmud, y deddfwr; Beli a Brân, a gipiodd Rufain ei hun; Lludd, a ailgododd Lundain a rhoi ei enw iddi; Caswallon, a yrrodd Iŵl Cesar yn ôl i’r môr; Cynfelyn, Arthfael, Lles, y brenin Cristnogol cyntaf; Cystennin a Macsen.
Yna mae’r stori’n troi at yr ymdrech hir â’r Saeson: Gwrtheyrn a dreigiau Dinas Emrys, y bachgen Myrddin a’i broffwydoliaethau, Emrys ac Uthr, ac yn bennaf oll Arthur, sy’n ennill yr ynys yn ôl, yn gorchfygu tiroedd dros y môr, yn cynnal llys yng Nghaerllion ac yn cael ei gludo o’r diwedd, yn glwyfedig, i ynys Afallon. Mae’n gorffen gyda Chadwaladr, y dywed llais angel wrtho y bydd y Brythoniaid un dydd yn ennill eu tir yn ôl.
Ni ddarllenwyd unrhyw lyfr a ysgrifennwyd ym Mhrydain yn yr Oesoedd Canol yn ehangach. Mae mwy na dau gant o gopïau Lladin wedi goroesi, mwy nag o unrhyw hanes arall o’i gyfnod. Fe’i trowyd i’r Ffrangeg, y Saesneg a’r Norseg, ac yn bennaf oll i’r Gymraeg, fel Brut y Brenhinedd, y gwnaed tua thrigain copi ohono yng Nghymru’r Oesoedd Canol. Ohono y daeth rhamantau Arthur a’r Ford Gron, King Lear a Cymbeline Shakespeare, Faerie Queene Spenser a balchder y Tuduriaid yn eu tras Frythonig.
Yn 1152 cysegrwyd Sieffre yn Esgob Llanelwy, yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Bu farw yn 1155. I’r Cymry roedd ei lyfr yn llawer mwy na stori. Dywedai mai’r Brythoniaid oedd pobl gyntaf a chyfiawn yr ynys gyfan, etifeddion Caerdroea a Rhufain, ac y deuai eu dydd eto. Tynnodd beirdd, tywysogion ac Owain Glyndŵr ei hun arno, a gorymdeithiodd Harri Tudur i Fosworth dan ddraig goch Cadwaladr, brenin olaf Hanes Sieffre.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Arthur, Brenin y Brythoniaid → Erthygl: Arthur → Culhwch ac Olwen → Owain ac Iarlles y Ffynnon → Y ddraig goch a’r ddraig wen → Trioedd Ynys Prydain → Y Mabinogion →
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 15 munBrut y Brenhinedd, o Frutus hyd Gadwaladr, a Brut y Tywysogion, o Gadwaladr hyd y tywysog olaf: y croniclau mawr lle ysgrifennodd y Cymry eu hanes fel un stori hir, a sut y daethant i lawr atom.
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 10 munYsgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Erthygl · 16 munYsgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Erthygl · 15 munYn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
Erthygl · 14 munAm fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.
Mae Sieffre o Fynwy, gŵr o Went, yn ysgrifennu hanes y Brythoniaid o Frutus o Gaerdroea hyd Gadwaladr. Wedi’i droi i’r Gymraeg fel Brut y Brenhinedd, daw’n hoff lyfr hanes Cymru’r Oesoedd Canol.
Hanes Brenhinoedd PrydainPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysMab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Gruffudd ap RhysYsgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Caradog o LancarfanYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf