Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
d. c. 304
Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dau Gristion o Gaerllion, caer fawr y llengoedd ar lan Wysg, oedd Julius ac Aaron, a roddodd eu bywydau dros eu ffydd ym mlynyddoedd rheolaeth Rhufain. Gydag Alban o Verulamium, hwy yw’r unig ferthyron o Brydain Rufeinig y daeth eu henwau i lawr atom, a hwy yw merthyron cyntaf Cymru y gwyddom amdanynt.FfynonellauJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.Julius ac Aaron ↗Wicipedia CymraegMerthyron Cristnogol cynnar Cymru, y dywedir iddynt gael eu dienyddio yng Nghaerllion yn 304 dan Diocletian; eu gŵyl yn draddodiadol ar 1 Gorffennaf; dywed Gerallt Gymro fod dwy eglwys yng Nghaerllion wedi’u cysegru iddynt yn ei gyfnod ef, ac mae’r eglwys Gatholig yno wedi’i chysegru iddynt heddiw; mae’n bosib i Aaron roi ei enw i Lanharan, ac i Julius roi ei enw i Sain Silian yng Nghasnewydd.
| Ble | Isca, Caerllion, cartref yr Ail Leng Awgwstaidd |
|---|---|
| Pryd | Y drydedd ganrif; rhydd traddodiad Cymru’r flwyddyn 304 |
| Adroddwyd gyntaf gan | Gildas, yn y chweched ganrif, ac yna Beda |
| Dydd gŵyl | 1 Gorffennaf gynt; heddiw fe’i cedwir gydag Alban ar 20 Mehefin |
Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, oedd pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75, gyda barics, baddonau ac amffitheatr y gellir eu gweld hyd heddiw. Credir mai ystyr ei henw Cymraeg, Caerllion, yw caer y lleng. Roedd llawer o’i milwyr yn dwyn yr enw Julius, ond roedd Aaron, enw Hebraeg, yn brin bryd hynny, a gall awgrymu teulu o dras Iddewig.FfynonellauCaerleon ↗Wikipedia (Saesneg)Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75 hyd 300, gyda rhyw fath o fywyd Rhufeinig efallai mor ddiweddar â 380; gellir gweld ei barics, ei baddondy a’i amffitheatr o hyd; cafwyd olion harbwr Rhufeinig yn Awst 2011; mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru wrth ei hymyl; efallai fod yr enw Caerllion yn dod o’r Gymraeg am ‘gaer y lleng’; gwnaeth Sieffre o Fynwy a’r hen farddoniaeth Gymraeg hi’n brifddinas Arthur; ysgrifennodd Gerallt Gymro, ar ei daith yn 1188, mai yma y derbyniwyd llysgenhadon Rhufain yn llys y brenin mawr Arthur; cysylltwyd yr amffitheatr â Bord Gron Arthur; mae Gildas yn enwi’r merthyron Iŵl ac Aaron o Ddinas y Llengoedd.Julius and Aaron (the martyrium) ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Julius yn enw cyffredin iawn ymysg milwyr Caerllion, Aaron yn enw Hebraeg, prin ar y pryd; dirywiodd y gaer rhwng tua 287 a 296, felly mae’n debycach mai dan Decius (249–251) neu Valerian (257–259) y merthyrwyd hwy; croeslech o’r nawfed ganrif a gafwyd ym Mulmore ger y safle; tua 1113 rhoddodd Robert de Chandos eglwys Julius ac Aaron i Bec, ar gyfer Priordy Goldcliff; erbyn 1142 ychwanegwyd Alban at ei chysegriad; yn 1798 cafodd William Coxe y safle wedi’i nodi gan ywen, lle codwyd eirch carreg yn 1785; mae’r safle heddiw ger tai Mount St Alban.
Gildas, mynach dysgedig y chweched ganrif, a ysgrifennodd eu hanes gyntaf. Dywed i Dduw, yn amser yr erlid, ‘oleuo i ni lampau disglair merthyron sanctaidd’, ac mae’n eu henwi: Alban o Verulam, ac Aaron a Julius, dinasyddion Dinas y Llengoedd, gyda llawer eraill, gwŷr a gwragedd, a safodd yn gadarn mewn gwahanol fannau. Ailadroddodd Beda’r hanes yn ei Hanes ef ddwy ganrif yn ddiweddarach.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 10 and 13 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 10: yn yr erledigaeth goleuodd Duw i ni lampau disglair merthyron sanctaidd … megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd (troednodyn Giles: “Neu Gaerllion”). Pennod 13: collodd Macsen, a godwyd yn ymerawdwr ym Mhrydain, ei ben gerbron muriau Aquileia.Ecclesiastical History, book I, chapters 4 and 7 ↗Beda, cyfieithiad A. M. Sellar, 1907 (Saesneg)Pennod 4: yn y flwyddyn 156 anfonodd Lucius, brenin y Brythoniaid, at y Pab Eleutherus yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; cafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Pennod 7: “Yr adeg honno dioddefodd Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd”.
Felly Sant Alban o Verulam, Aaron a Julius, dinasyddion Dinas y Llengoedd, a’r gweddill, o’r ddau ryw, a safodd yn gadarn mewn gwahanol fannau ym mrwydr Crist.
Gildas, Am Ddinistr Prydain, pennod 10
Mae Gildas a Beda yn rhoi eu marwolaeth yn yr erlid mawr dan Diocletian, a rhydd traddodiad Cymru’r flwyddyn 304. Mae llawer o haneswyr heddiw yn credu iddi ddod yn gynt, yn erledigaethau’r ymerawdwyr Decius, yn 249–251, neu Valerian, yn 257–259, gan fod y gaer yng Nghaerllion wedi dirywio erbyn diwedd y drydedd ganrif.FfynonellauJulius and Aaron (the martyrium) ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Julius yn enw cyffredin iawn ymysg milwyr Caerllion, Aaron yn enw Hebraeg, prin ar y pryd; dirywiodd y gaer rhwng tua 287 a 296, felly mae’n debycach mai dan Decius (249–251) neu Valerian (257–259) y merthyrwyd hwy; croeslech o’r nawfed ganrif a gafwyd ym Mulmore ger y safle; tua 1113 rhoddodd Robert de Chandos eglwys Julius ac Aaron i Bec, ar gyfer Priordy Goldcliff; erbyn 1142 ychwanegwyd Alban at ei chysegriad; yn 1798 cafodd William Coxe y safle wedi’i nodi gan ywen, lle codwyd eirch carreg yn 1785; mae’r safle heddiw ger tai Mount St Alban.Julius ac Aaron ↗Wicipedia CymraegMerthyron Cristnogol cynnar Cymru, y dywedir iddynt gael eu dienyddio yng Nghaerllion yn 304 dan Diocletian; eu gŵyl yn draddodiadol ar 1 Gorffennaf; dywed Gerallt Gymro fod dwy eglwys yng Nghaerllion wedi’u cysegru iddynt yn ei gyfnod ef, ac mae’r eglwys Gatholig yno wedi’i chysegru iddynt heddiw; mae’n bosib i Aaron roi ei enw i Lanharan, ac i Julius roi ei enw i Sain Silian yng Nghasnewydd.
Safai lle i’w hanrhydeddu yng Nghaerllion am ganrifoedd lawer. Mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif, a gadwyd yn Llyfr Llandaf, yn sôn am y ‘Territorium Sanctorum Martirum Julii et Aaron’, tir y merthyron sanctaidd Julius ac Aaron, a chafwyd croeslech gerfiedig o’r un oes gerllaw ym Mulmore. Tua 1113 rhoddwyd eglwys Julius ac Aaron i abaty Bec yn Normandi ar gyfer ei briordy newydd yn Goldcliff, ac erbyn 1142 roedd enw Alban wedi’i ychwanegu at eu henwau hwy. Pan ymwelodd yr hanesydd William Coxe yn 1798 roedd ywen yn nodi’r fan, a chafwyd eirch carreg yno rai blynyddoedd ynghynt.FfynonellauJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.Julius and Aaron (the martyrium) ↗Wikipedia (Saesneg)Roedd Julius yn enw cyffredin iawn ymysg milwyr Caerllion, Aaron yn enw Hebraeg, prin ar y pryd; dirywiodd y gaer rhwng tua 287 a 296, felly mae’n debycach mai dan Decius (249–251) neu Valerian (257–259) y merthyrwyd hwy; croeslech o’r nawfed ganrif a gafwyd ym Mulmore ger y safle; tua 1113 rhoddodd Robert de Chandos eglwys Julius ac Aaron i Bec, ar gyfer Priordy Goldcliff; erbyn 1142 ychwanegwyd Alban at ei chysegriad; yn 1798 cafodd William Coxe y safle wedi’i nodi gan ywen, lle codwyd eirch carreg yn 1785; mae’r safle heddiw ger tai Mount St Alban.
Ysgrifennodd Gerallt Gymro fod dwy eglwys yng Nghaerllion wedi’u cysegru iddynt yn ei ddydd ef. Mae eu henwau’n fyw yn y tir: efallai i Lanharan gael ei henw o Aaron, ac i Sain Silian yng Nghasnewydd gael ei henw o Julius, lle codwyd eglwys Sant Julius a Sant Aaron yn 1924. Mae’r eglwys Gatholig yng Nghaerllion yn dwyn eu henwau heddiw.FfynonellauJulius ac Aaron ↗Wicipedia CymraegMerthyron Cristnogol cynnar Cymru, y dywedir iddynt gael eu dienyddio yng Nghaerllion yn 304 dan Diocletian; eu gŵyl yn draddodiadol ar 1 Gorffennaf; dywed Gerallt Gymro fod dwy eglwys yng Nghaerllion wedi’u cysegru iddynt yn ei gyfnod ef, ac mae’r eglwys Gatholig yno wedi’i chysegru iddynt heddiw; mae’n bosib i Aaron roi ei enw i Lanharan, ac i Julius roi ei enw i Sain Silian yng Nghasnewydd.Julius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Ffynonellau a darllen pellach
Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.
Iŵl ac AaronArweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen WledigYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf