
Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc
Canllaw pwnc
Ffydd yng Nghymru
Seintiau, pererinion, capeli a diwygiadau: un ganrif ar bymtheg o ffydd.
Llun: Soar-y-mynydd, y capel gwyngalchog anghysbell ymhlith coed a bryniau ger Tregaron · Jeremy Segrott, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Roedd y Cymry’n Gristnogion ymhell cyn y Saeson. Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37, a bu farw Iŵl ac Aaron drosti yng Nghaerllion tua 304. Yn Oes y Seintiau, o’r 400au i’r 600au, sefydlodd dynion a menywod fel Dewi, Illtud, Cadog, Teilo, Beuno a Gwenfrewi y llannau y mae eu henwau’n dal i orchuddio’r map, a daeth Llanilltud Fawr yn un o ysgolion mawr y gorllewin Cristnogol.
Yn yr Oesoedd Canol cerddodd pererinion i Dyddewi, Enlli a Threffynnon, a chadwodd abatai Sistersaidd Ystrad Fflur, Tyndyrn a llawer mwy ddysg a hanes Cymru’n fyw. Yn 1588 rhoddodd William Morgan y Beibl cyfan i Gymru yn ei hiaith ei hun.
O’r 1700au ymlaen ail-luniodd y diwygiad Methodistaidd a chapeli’r Anghydffurfwyr Gymru: Howell Harris a Williams Pantycelyn, emynau Ann Griffiths, ysgolion Sul Thomas Charles a thaith Mary Jones i’r Bala am Feibl. Teimlwyd diwygiad 1904–05 dan Evan Roberts ar draws y byd, ac yn 1920 daeth yr Eglwys yng Nghymru’n eglwys ar ei phen ei hun.
Pobl
Eiliadau allweddol
- Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain
Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.
- Esgobion Prydain yn Arles
Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.
- Pelagius
Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.
- Esgob y Brythoniaid yng Ngâl
Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.
- Ysgol Illtud
Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.
- Cadog yn Llancarfan
Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.
- Teilo o Landeilo
Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.
- Marw Dewi Sant
Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.
- Beuno yng Nghlynnog Fawr
Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.
- Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred
Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.
- Sulien Ddoeth
Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.
- Buddugoliaeth Llandudoch
Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.
- Abaty Tyndyrn
Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.
- Marw’r Arglwydd Rhys
Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.
- Deddf y Beibl Cymraeg
Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.
- Thomas Button ym Mae Hudson
Mae Thomas Button o Lwyneliddon yn hwylio i Fae Hudson i chwilio am Fwlch y Gogledd-orllewin ac yn gaeafu yn aber afon a enwodd yn Nelson.
- Y Beibl Bach
Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.
- Brwydr Sain Ffagan
Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.
- Ysgolion Thomas Charles
Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.
- Y Methodistiaid yn ymwahanu
Mae Methodistiaid Calfinaidd Cymru yn ordeinio’u gweinidogion eu hunain ac yn gadael Eglwys Loegr. Daw Cymru’n genedl o gapeli.
- Colegau yng Nghaerdydd a Bangor
Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.
- Diwygiad 1904
Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.
- Y llythyrau’n cyrraedd Epynt
Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.
- Agor adeilad y Senedd
Mae siambr drafod Richard Rogers, o lechi a phren, yn agor ar Ddydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd.
Chwilio’r hanes
Geiriau i’w gwybod
- Oes y Seintiau
- Yr 400au i’r 600au, pan sefydlodd dynion a menywod sanctaidd o Gymru eglwysi ac ysgolion ledled Cymru, Cernyw, Llydaw ac Iwerddon. Roedd Dewi, Illtud, Teilo, Padarn a Beuno yn eu plith.
- Llan
- Lle sanctaidd wedi’i amgáu, eglwys yn ddiweddarach. Mae’r rhan fwyaf o enwau llan yn rhoi’r sant a’i sefydlodd neu a anrhydeddwyd yno: llan Teilo yw Llandeilo, llan Padarn yw Llanbadarn.
- Clas
- Cymuned o glerigwyr yn gwasanaethu eglwys gynnar fawr, fel Llanbadarn Fawr, Clynnog neu Dyddewi. Cadwai’r clas ddysg yn fyw ac yn aml âi o dad i fab.
- Cerrig arysgrifedig
- Cerrig coffa Oes y Seintiau, wedi’u cerfio yn Lladin ac weithiau mewn ogam. Mae mwy yng Nghymru nag yn unman arall ym Mhrydain; ar garreg Cadfan yn Nhywyn mae’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf.
- Pererindod
- Yn yr Oesoedd Canol roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Roedd Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint, a Threffynnon yn gysegrfannau mawr hefyd.
- Ffynnon sanctaidd
- Ffynnon sy’n gysylltiedig â sant, yr ymwelid â hi am iachâd. Mae cannoedd yng Nghymru; mae Ffynnon Gwenfrewi yn Nhreffynnon wedi denu pererinion am dros 1,300 o flynyddoedd.
- Y Sistersiaid
- Mynachod a ddaeth i Gymru yn yr 1100au ac a ddaeth yn Gymreig iawn. Roedd Ystrad Fflur, Aberconwy a Glyn y Groes yn noddi beirdd Cymraeg ac yn cadw’r croniclau, a chladdwyd tywysogion yn eu habatai.
- Beibl Cymraeg (1588)
- Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
- Anghydffurfiaeth
- Y capeli y tu allan i Eglwys Loegr: yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Methodistiaid ac eraill. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a chynhaliai’r capeli ysgolion Sul a ddysgodd genedl i ddarllen Cymraeg.
- Y Diwygiad Methodistaidd
- Y deffroad mawr yn y 1700au dan arweiniad Howell Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn. Llanwodd Gymru ag emynau a daeth yn eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn 1811.
- Ysgolion Sul
- Dosbarthiadau i bob oed a gynhelid yn y capel ar y Sul, a ledaenwyd drwy Gymru gan Thomas Charles o’r Bala o’r 1780au. Dysgasant genedlaethau i ddarllen a dadlau yn Gymraeg.
- Diwygiad 1904–05
- Diwygiad crefyddol mawr olaf Cymru, dan arweiniad y glöwr ifanc Evan Roberts. Ymunodd tua 100,000 o bobl â’r capeli mewn ychydig fisoedd.
- Datgysylltu (1920)
- Diwedd statws cyfreithiol Eglwys Loegr yng Nghymru. Pasiwyd Deddf yr Eglwys yng Nghymru yn 1914 a daeth i rym yn 1920, pan anwyd yr Eglwys yng Nghymru gyda’i harchesgob ei hun.
- Plygain
- Canu carolau yn yr eglwys cyn y wawr fore’r Nadolig, gan bartïon o ddynion mewn harmoni clos. Mae’r hen draddodiad yn fyw o hyd yn y canolbarth ac wedi lledu eto drwy’r wlad.
- Cymanfa ganu
- Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
- Gŵyl Dewi
- 1 Mawrth, gŵyl Dewi Sant, nawddsant Cymru, a fu farw ar y diwrnod hwnnw tua 589. Ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Atebion cyflym
Pwy yw nawddsant Cymru?
Dewi Sant, a sefydlodd ei fynachlog yn yr hyn sydd heddiw’n Dyddewi yn y 500au. Mae ei ŵyl, Gŵyl Dewi, ar 1 Mawrth, a’i eiriau olaf i’w ddilynwyr oedd ‘gwnewch y pethau bychain’.
Pryd y daeth Cymru’n Gristnogol?
Yn gynnar iawn. Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd Prydain ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37, ac mae traddodiad Cymru’n cofio Brân Fendigaid a’r Brenin Lleurwg yn dod â hi at y Brythoniaid. Merthyrwyd Julius ac Aaron yng Nghaerllion, ac eisteddai esgobion o Brydain yng Nghyngor Arles yn 314. Yn Oes y Seintiau, yr 400au i’r 600au, daeth Cymru’n wlad o eglwysi ac ysgolion, a chariodd seintiau Cymru’r ffydd i Gernyw, Llydaw ac Iwerddon.
Pam fod cymaint o gapeli yng Nghymru?
Wedi’r diwygiad Methodistaidd yn y 1700au trodd y rhan fwyaf o Gymru at y capeli Anghydffurfiol, ac yn yr 1800au agorai capel newydd bob wyth diwrnod ar gyfartaledd. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a’r capeli oedd canolfannau bywyd Cymraeg.
Pryd y cyfieithwyd y Beibl i’r Gymraeg?
Cyhoeddodd William Salesbury y Testament Newydd yn 1567, a William Morgan y Beibl cyfan yn 1588. Gosododd Beibl Morgan safon y Gymraeg ysgrifenedig am y canrifoedd a ddilynodd.
Dogfennau, brwydrau a lleoedd
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf

























