Hanes Cymru / Chwilio’r hanes / Canllawiau pwnc

Canllaw pwnc

Ffydd yng Nghymru

Seintiau, pererinion, capeli a diwygiadau: un ganrif ar bymtheg o ffydd.

Llun: Soar-y-mynydd, y capel gwyngalchog anghysbell ymhlith coed a bryniau ger Tregaron · Jeremy Segrott, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Roedd y Cymry’n Gristnogion ymhell cyn y Saeson. Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37, a bu farw Iŵl ac Aaron drosti yng Nghaerllion tua 304. Yn Oes y Seintiau, o’r 400au i’r 600au, sefydlodd dynion a menywod fel Dewi, Illtud, Cadog, Teilo, Beuno a Gwenfrewi y llannau y mae eu henwau’n dal i orchuddio’r map, a daeth Llanilltud Fawr yn un o ysgolion mawr y gorllewin Cristnogol.

Yn yr Oesoedd Canol cerddodd pererinion i Dyddewi, Enlli a Threffynnon, a chadwodd abatai Sistersaidd Ystrad Fflur, Tyndyrn a llawer mwy ddysg a hanes Cymru’n fyw. Yn 1588 rhoddodd William Morgan y Beibl cyfan i Gymru yn ei hiaith ei hun.

O’r 1700au ymlaen ail-luniodd y diwygiad Methodistaidd a chapeli’r Anghydffurfwyr Gymru: Howell Harris a Williams Pantycelyn, emynau Ann Griffiths, ysgolion Sul Thomas Charles a thaith Mary Jones i’r Bala am Feibl. Teimlwyd diwygiad 1904–05 dan Evan Roberts ar draws y byd, ac yn 1920 daeth yr Eglwys yng Nghymru’n eglwys ar ei phen ei hun.

Eiliadau allweddol

  1. Y Brenin Lleurwg yn anfon i Rufain

    Mae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.

  2. Esgobion Prydain yn Arles

    Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

  3. Pelagius

    Mae Pelagius, Brython, yn dadlau yn Rhufain fod pobl yn rhydd i ddewis y da. Mae ei syniadau’n herio Awstin Sant ac yn destun dadl ar draws Ewrop.

  4. Esgob y Brythoniaid yng Ngâl

    Yng Nghyngor Tours, yr olaf o wyth esgob i lofnodi yw Mansuetus, ‘esgob y Brythoniaid’: y cofnod cyntaf o’r Brythoniaid yn Armorica, y wlad a ddaeth yn Llydaw.

  5. Ysgol Illtud

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

  6. Cadog yn Llancarfan

    Mae Sant Cadog yn sefydlu ei fynachlog yn Llancarfan ym Mro Morgannwg, ysgol fawr i eglwys Cymru am ganrifoedd.

  7. Teilo o Landeilo

    Mae Sant Teilo, cyfaill Dewi, yn casglu ei fynachod yn Llandeilo Fawr. Mae eglwysi yn ei enw yn ymestyn o Lydaw i Sir Benfro.

  8. Marw Dewi Sant

    Bu farw Dewi, yn ôl traddodiad ar 1 Mawrth, yn ei fynachlog, lle saif Tyddewi heddiw, dinas leiaf Prydain.

  9. Beuno yng Nghlynnog Fawr

    Mae Sant Beuno yn sefydlu ei eglwys yng Nghlynnog Fawr yn Arfon. Mae pererinion ar y ffordd i Ynys Enlli yn aros wrth ei greirfa am fil o flynyddoedd.

  10. Asser yn ysgrifennu buchedd Alffred

    Mae Asser, ysgolhaig o Dyddewi, yn ysgrifennu buchedd Alffred Fawr, yr ymunodd â’i lys. Dyma’r cofiant cyntaf i frenin o Sais.

  11. Sulien Ddoeth

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

  12. Buddugoliaeth Llandudoch

    Mae Rhys ap Tewdwr yn trechu ei wrthwynebwyr yn Llandudoch ac yn cadw Deheubarth ynghyd.

  13. Abaty Tyndyrn

    Mae’r mynaich gwynion yn sefydlu Tyndyrn, yr abaty Sistersaidd cyntaf yng Nghymru. Yn ddiweddarach mae’r adfeilion yn ysbrydoli beirdd ac arlunwyr.

  14. Marw’r Arglwydd Rhys

    Mae’r Arglwydd Rhys, tywysog Deheubarth, noddwr beirdd ac Ystrad Fflur, yn marw ac yn cael ei gladdu yn Nhyddewi.

  15. Deddf y Beibl Cymraeg

    Mae’r Senedd yn gorchymyn i bedwar esgob Cymru ac esgob Henffordd sicrhau bod y Beibl a’r Llyfr Gweddi Gyffredin yn cael eu cyfieithu i’r Gymraeg.

  16. Thomas Button ym Mae Hudson

    Mae Thomas Button o Lwyneliddon yn hwylio i Fae Hudson i chwilio am Fwlch y Gogledd-orllewin ac yn gaeafu yn aber afon a enwodd yn Nelson.

  17. Y Beibl Bach

    Argreffir Beibl Cymraeg rhad, maint poced, fel y gall teuluoedd, nid eglwysi’n unig, fod yn berchen arno.

  18. Brwydr Sain Ffagan

    Mae brwydr fwyaf y Rhyfeloedd Cartref yng Nghymru yn gorffen gyda threchu gwrthryfel y brenhinwyr.

  19. Ysgolion Thomas Charles

    Mae Thomas Charles o’r Bala yn dechrau ei ysgolion cylchynol a’i ysgolion Sul, sy’n dysgu cenedl gyfan, hen ac ifanc, i ddarllen Cymraeg.

  20. Y Methodistiaid yn ymwahanu

    Mae Methodistiaid Calfinaidd Cymru yn ordeinio’u gweinidogion eu hunain ac yn gadael Eglwys Loegr. Daw Cymru’n genedl o gapeli.

  21. Colegau yng Nghaerdydd a Bangor

    Mae colegau prifysgol yn agor yng Nghaerdydd a Bangor, wedi’u codi’n rhannol gyda cheiniogau a roddwyd gan chwarelwyr, glowyr a chynulleidfaoedd capel.

  22. Diwygiad 1904

    Mae Evan Roberts yn arwain diwygiad crefyddol sy’n llenwi capeli ledled Cymru ac yn lledu dramor.

  23. Y llythyrau’n cyrraedd Epynt

    Y diwrnod ar ôl i bobl Mynydd Epynt gadw Gŵyl Dewi yng Nghapel y Babell, mae llythyrau’r Swyddfa Ryfel yn dechrau cyrraedd: rhaid i bob teulu adael ei gartref er mwyn i’r mynydd ddod yn faes tanio.

  24. Agor adeilad y Senedd

    Mae siambr drafod Richard Rogers, o lechi a phren, yn agor ar Ddydd Gŵyl Dewi ym Mae Caerdydd.

Y llinell amser gyfan →

Chwilio’r hanes

Geiriau i’w gwybod

Oes y Seintiau
Yr 400au i’r 600au, pan sefydlodd dynion a menywod sanctaidd o Gymru eglwysi ac ysgolion ledled Cymru, Cernyw, Llydaw ac Iwerddon. Roedd Dewi, Illtud, Teilo, Padarn a Beuno yn eu plith.
Llan
Lle sanctaidd wedi’i amgáu, eglwys yn ddiweddarach. Mae’r rhan fwyaf o enwau llan yn rhoi’r sant a’i sefydlodd neu a anrhydeddwyd yno: llan Teilo yw Llandeilo, llan Padarn yw Llanbadarn.
Clas
Cymuned o glerigwyr yn gwasanaethu eglwys gynnar fawr, fel Llanbadarn Fawr, Clynnog neu Dyddewi. Cadwai’r clas ddysg yn fyw ac yn aml âi o dad i fab.
Cerrig arysgrifedig
Cerrig coffa Oes y Seintiau, wedi’u cerfio yn Lladin ac weithiau mewn ogam. Mae mwy yng Nghymru nag yn unman arall ym Mhrydain; ar garreg Cadfan yn Nhywyn mae’r Gymraeg ysgrifenedig hynaf.
Pererindod
Yn yr Oesoedd Canol roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain. Roedd Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint, a Threffynnon yn gysegrfannau mawr hefyd.
Ffynnon sanctaidd
Ffynnon sy’n gysylltiedig â sant, yr ymwelid â hi am iachâd. Mae cannoedd yng Nghymru; mae Ffynnon Gwenfrewi yn Nhreffynnon wedi denu pererinion am dros 1,300 o flynyddoedd.
Y Sistersiaid
Mynachod a ddaeth i Gymru yn yr 1100au ac a ddaeth yn Gymreig iawn. Roedd Ystrad Fflur, Aberconwy a Glyn y Groes yn noddi beirdd Cymraeg ac yn cadw’r croniclau, a chladdwyd tywysogion yn eu habatai.
Beibl Cymraeg (1588)
Cyfieithiad William Morgan o’r Beibl cyfan i’r Gymraeg. Rhoddodd safon o ryddiaith gain i’r iaith ac, wedi’i ddarllen ym mhob capel a chartref, gwnaeth fwy na dim i gadw’r Gymraeg yn fyw.
Anghydffurfiaeth
Y capeli y tu allan i Eglwys Loegr: yr Annibynwyr, y Bedyddwyr, y Methodistiaid ac eraill. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a chynhaliai’r capeli ysgolion Sul a ddysgodd genedl i ddarllen Cymraeg.
Y Diwygiad Methodistaidd
Y deffroad mawr yn y 1700au dan arweiniad Howell Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn. Llanwodd Gymru ag emynau a daeth yn eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn 1811.
Ysgolion Sul
Dosbarthiadau i bob oed a gynhelid yn y capel ar y Sul, a ledaenwyd drwy Gymru gan Thomas Charles o’r Bala o’r 1780au. Dysgasant genedlaethau i ddarllen a dadlau yn Gymraeg.
Diwygiad 1904–05
Diwygiad crefyddol mawr olaf Cymru, dan arweiniad y glöwr ifanc Evan Roberts. Ymunodd tua 100,000 o bobl â’r capeli mewn ychydig fisoedd.
Datgysylltu (1920)
Diwedd statws cyfreithiol Eglwys Loegr yng Nghymru. Pasiwyd Deddf yr Eglwys yng Nghymru yn 1914 a daeth i rym yn 1920, pan anwyd yr Eglwys yng Nghymru gyda’i harchesgob ei hun.
Plygain
Canu carolau yn yr eglwys cyn y wawr fore’r Nadolig, gan bartïon o ddynion mewn harmoni clos. Mae’r hen draddodiad yn fyw o hyd yn y canolbarth ac wedi lledu eto drwy’r wlad.
Cymanfa ganu
Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
Gŵyl Dewi
1 Mawrth, gŵyl Dewi Sant, nawddsant Cymru, a fu farw ar y diwrnod hwnnw tua 589. Ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.

Atebion cyflym

Pwy yw nawddsant Cymru?

Dewi Sant, a sefydlodd ei fynachlog yn yr hyn sydd heddiw’n Dyddewi yn y 500au. Mae ei ŵyl, Gŵyl Dewi, ar 1 Mawrth, a’i eiriau olaf i’w ddilynwyr oedd ‘gwnewch y pethau bychain’.

Pryd y daeth Cymru’n Gristnogol?

Yn gynnar iawn. Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd Prydain ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37, ac mae traddodiad Cymru’n cofio Brân Fendigaid a’r Brenin Lleurwg yn dod â hi at y Brythoniaid. Merthyrwyd Julius ac Aaron yng Nghaerllion, ac eisteddai esgobion o Brydain yng Nghyngor Arles yn 314. Yn Oes y Seintiau, yr 400au i’r 600au, daeth Cymru’n wlad o eglwysi ac ysgolion, a chariodd seintiau Cymru’r ffydd i Gernyw, Llydaw ac Iwerddon.

Pam fod cymaint o gapeli yng Nghymru?

Wedi’r diwygiad Methodistaidd yn y 1700au trodd y rhan fwyaf o Gymru at y capeli Anghydffurfiol, ac yn yr 1800au agorai capel newydd bob wyth diwrnod ar gyfartaledd. Erbyn 1851 roedd y rhan fwyaf o addolwyr Cymru yn y capel, a’r capeli oedd canolfannau bywyd Cymraeg.

Pryd y cyfieithwyd y Beibl i’r Gymraeg?

Cyhoeddodd William Salesbury y Testament Newydd yn 1567, a William Morgan y Beibl cyfan yn 1588. Gosododd Beibl Morgan safon y Gymraeg ysgrifenedig am y canrifoedd a ddilynodd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf