
Erthygl
Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris
Yn 1913 roedd cymoedd y de’n gyrru llyngesau a rheilffyrdd ledled y byd. Ganrif yn ddiweddarach roedd y pwll dwfn olaf wedi cau. Dyma’r hyn a adeiladodd glo, a’r hyn a gostiodd.
Llun: Y gêr weindio goch ac adeiladau’r lofa yn y Pwll Mawr, Blaenafon · Steinsky, CC BY-SA 2.5 · Wikimedia Commons
Yn 1851 roedd llai na mil o bobl yn byw yn nau gwm y Rhondda, ardal a ganmolid gan deithwyr am ei choedydd a’i hafonydd clir. Erbyn 1911 roedd yno fwy na 150,000. Ni ddigwyddodd dim yn hanes Cymru’n gyflymach na glo.
Yr aur du#
Roedd glo ager y de’n llosgi’n boeth heb fawr o fwg, ac felly dyma hoff danwydd y Llynges Frenhinol ac agerlongau ym mhobman. Cludai’r rheilffyrdd ef i lawr y cymoedd i ddociau Caerdydd, y Barri, Casnewydd ac Abertawe. Yn 1913, y flwyddyn anterth, cododd y maes glo tua 57 miliwn tunnell gan gyflogi rhyw 232,000 o ddynion, ac allforiodd y Barri fwy o lo nag unrhyw borthladd arall yn y byd. Pennid pris glo ar lawr y Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd, lle dywedir i’r siec gyntaf am filiwn o bunnoedd gael ei llofnodi.
Llifodd pobl i mewn o gefn gwlad Cymru, o orllewin Lloegr, Iwerddon, yr Eidal a Sbaen. Am genhedlaeth, denai’r de fewnfudwyr ar raddfa nad oedd ond yr Unol Daleithiau’n cystadlu â hi.
Y gost#
Roedd y gwaith ymhlith y mwyaf peryglus ym Mhrydain. Ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal yn Senghennydd 439 o ddynion a bechgyn, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain. Cafodd y perchnogion ddirwy o £24. Yng Ngresffordd ger Wrecsam, bu farw 266 yn 1934. Lladdwyd miloedd eraill fesul un neu ddau gan gwympiadau, a dinistriwyd ysgyfaint llawer o’r rhai a oroesodd gan y llwch.
Yr hyn a adeiladodd y glowyr#
O’r perygl hwnnw daeth diwylliant hunangymorth rhyfeddol. Talai’r glowyr ychydig geiniogau’r wythnos i godi neuaddau gweithwyr â llyfrgelloedd, theatrau a byrddau biliards. Sefydlasant gorau, bandiau pres a chlybiau rygbi. Daeth eu hundeb, ‘y Ffed’, a ffurfiwyd yn 1898, yn rym yng ngwleidyddiaeth Prydain. Yn Nhredegar rhoddai Cymdeithas Cymorth Meddygol y Gweithwyr ofal iechyd am ddim i bron y dref gyfan yn gyfnewid am gyfraniad wythnosol. Dywedodd glöwr ifanc a fu ar ei phwyllgor, Aneurin Bevan, yn ddiweddarach mai ‘Tredegareiddio’ Prydain yr oedd wrth sefydlu’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol.
Dirywiad#
Trodd y byd at olew ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, a chwalodd y maes glo. Mewn rhannau o’r cymoedd roedd mwy na hanner y dynion yn ddi-waith ar ddechrau’r 1930au, a gadawodd dros 400,000 o bobl Gymru rhwng y ddau ryfel. Gwladolwyd y pyllau yn 1947, ond parhau wnaeth y cau. Yn 1966 llithrodd tomen wastraff glofa ar ben ysgol y pentref yn Aberfan gan ladd 116 o blant a 28 o oedolion. Methodd streic blwyddyn 1984–85 ag atal y cau. Glofa’r Tŵr, a brynwyd gan ei glowyr ei hun yn 1995, oedd y pwll dwfn olaf yng Nghymru pan gaeodd yn 2008.
Mae’r rhan fwyaf o’r pennau pyllau wedi mynd ac mae’r cymoedd yn wyrdd eto. Mae Pwll Mawr ym Mlaenafon, sydd bellach yn Amgueddfa Lofaol Cymru, yn dal i fynd ag ymwelwyr 90 metr dan ddaear, dan arweiniad dynion a fu unwaith yn gweithio’r gwythiennau.
Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol → Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd → Haearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831 → Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 12 munAberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant
Ar y bore olaf cyn hanner tymor llithrodd tomen lo i lawr y mynydd ar ysgol Pantglas. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Dyma hanes y diwrnod hwnnw, y rhybuddion na wrandawodd neb arnynt, y frwydr hir am gyfiawnder, a sut y mae Cymru’n cofio.
Erthygl · 5 munCenedl o brotestwyr
Baner goch ym Merthyr, ffermwyr mewn peisiau’n malu tollbyrth, byddin o Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd. Nid aeth Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dawel.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf