Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Haearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831

Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.

Llun: Castell Cyfarthfa, Merthyr Tudful, a godwyd yn 1824–25 i’r meistr haearn William Crawshay II; llun o’r lawnt flaen ym Mehefin 2009 · Keith Willoughby, CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 24 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn nyddiau cyntaf Mehefin 1831 cododd gweithwyr haearn a glowyr Merthyr Tudful, tref fwyaf Cymru a phrifddinas haearn y byd, yn erbyn torri cyflogau, yn erbyn dyled ac yn erbyn llys a gymerai eiddo’r tlodion. Cymerasant yn ôl yr hyn a gipiwyd, wynebu’r milwyr wrth y Castle Inn a dal y dref am rai dyddiau. O’r dyddiau hynny y daeth merthyr, Dic Penderyn, arweinydd, Lewsyn yr Heliwr, a dechrau mudiad llafur Cymru. Dyma hanes yr haearn a wnaeth Ferthyr, y dynion a oedd yn berchen arno, a’r bobl a’i gweithiai ac a safodd drostynt eu hunain.

Y dref haearn ar gip#

1759Sefydlu gwaith haearn Dowlais
1763Sefydlu gwaith haearn Plymouth
1765Sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa
1784Sefydlu gwaith haearn Penydarren
1804Injan Trevithick yn rhedeg o Benydarren
1824–25Codi Castell Cyfarthfa i William Crawshay II
30 Mai 1831Cyfarfod mawr y gweithwyr ar y Waun uwchben Dowlais
2 Mehefin 1831Y tyrfaoedd yn cymryd eiddo’n ôl ac yn llosgi llyfrau llys y dyledwyr
3 Mehefin 1831Yr ymrafael wrth y Castle Inn: y milwyr yn tanio ar y dyrfa
4–5 Mehefin 1831Y gweithwyr yn dal y dref ac yn troi’r milwyr yn ôl ar ffyrdd Aberhonddu ac Abertawe
6 Mehefin 1831Y milwyr yn chwalu’r cyfarfod mawr ar y Waun
7 Mehefin 1831Dal Lewsyn yr Heliwr yn y coed ger Ystradfellte
13 Gorffennaf 1831Dedfrydu Lewsyn a Dic Penderyn i farwolaeth yng Nghaerdydd
13 Awst 1831Crogi Dic Penderyn yng Nghaerdydd

Glo, mwyn haearn a chalchfaen#

Saif Merthyr ym mlaen Cwm Taf, ar ymyl ogleddol maes glo’r de. Yma gorweddai’r tri pheth sydd eu hangen i wneud haearn ochr yn ochr yn y bryniau: glo i’w bobi’n olosg i’r ffwrneisi, mwyn haearn i’w doddi, a chalchfaen i gludo’r gwastraff ymaith yn sorod. Trôi dŵr Taf a’i nentydd yr olwynion a gweithio’r meginau.

Yn y ddeunawfed ganrif daeth y meistri haearn ar eu holau. Sefydlwyd pedwar gwaith mawr o fewn chwarter canrif: Dowlais yn 1759, y gwaith cyntaf yn ne Cymru i doddi â golosg yn ôl pob tebyg, Plymouth yn 1763, Cyfarthfa yn 1765 a Phenydarren yn 1784. Tyfodd plwyf bach mynyddig o ffermydd ac eglwys Santes Tudful o fewn oes yn dref fwyaf Cymru.

  1. Gwaith haearn Dowlais, 1759

    Gwaith y Guests, y mwyaf yn y byd erbyn yr 1840au.Gwaith haearn Dowlais, 1759

  2. Gwaith haearn Penydarren, 1784

    Gwaith y Homfrays, lle cychwynnodd locomotif Trevithick yn 1804.

  3. Gwaith haearn Cyfarthfa, 1765

    Gwaith y Crawshays; saif ei glawdd carreg o ffwrneisi chwyth o hyd.

  4. Gwaith haearn Plymouth, 1763

    Gwaith teulu Hill, ar dir Iarll Plymouth.

  5. Castell Cyfarthfa

    Tŷ William Crawshay II o 1824–25, yn edrych i lawr ar ei weithfeydd.Castell Cyfarthfa

  6. Y Castle Inn, y Stryd Fawr

    Lle taniodd y milwyr ar y dyrfa ar 3 Mehefin 1831.Y Castle Inn, y Stryd Fawr

  7. Tŷ Penydarren

    Plasty’r meistr haearn lle daliodd yr awdurdodau eu tir am wyth diwrnod.

  8. Y Waun uwchben Dowlais

    Y comin lle cyfarfu’r gweithwyr ar 30 Mai a 6 Mehefin 1831.

  9. Pont-y-Cafnau, 1793

    Y bont a’r ddyfrbont haearn a gludai’r dramffordd a’r dŵr i Gyfarthfa.

  10. Hirwaun, bum milltir i’r gorllewin

    Gwaith arall Crawshay, lle y trochwyd y baneri cochion yng ngwaed llo.Hirwaun, bum milltir i’r gorllewin

  11. Coed Hendrebolon, ger Ystradfellte

    Lle y daliwyd Lewsyn yr Heliwr ar 7 Mehefin 1831.Coed Hendrebolon, ger Ystradfellte

  12. Caerdydd, Heol Eglwys Fair

    Lle crogwyd Dic Penderyn ar 13 Awst 1831; mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw.Caerdydd, Heol Eglwys Fair

Merthyr Tudful yn 1831. Mae’r pedwar gwaith haearn o gwmpas yr hen bentref ar lan Taf; safai’r Castle Inn ar y Stryd Fawr. Mae lleoliad y dafarn, y castell, Tŷ Penydarren a’r Waun yn agos, nid yn union.

Pedwar gwaith mawr#

Sefydlwyd Dowlais ar 19 Medi 1759 gan naw partner gyda £4,000 o gyfalaf, yn eu plith Isaac Wilkinson, a fu’n gweithio’r haearn ym Mers ger Wrecsam. O 1767 teulu Guest a’i rheolai, a than Josiah John Guest, a allai rolio bar neu dorri tram o lo cystal ag unrhyw un o’i ddynion, daeth yn un o fentrau diwydiannol mawr y byd. Yn 1821 gwnaeth Dowlais gledrau Rheilffordd Stockton a Darlington, ac erbyn 1845 roedd yn gweithio deunaw ffwrnais chwyth gyda 7,300 o bobl.

Gwaith Haearn Dowlais, a beintiwyd gan George Childs yn 1840: simneiau a ffwrneisi’n chwydu mwg a fflam tra bo gweithwyr yn llwytho’r tramiau islaw
Gwaith Haearn Dowlais, a beintiwyd gan George Childs yn 1840: simneiau a ffwrneisi’n chwydu mwg a fflam tra bo gweithwyr yn llwytho’r tramiau islaw · Llun: George Childs, Public domain, Wikimedia Commons

Dechreuwyd Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg, ac o’r 1780au gwaith y Crawshays ydoedd. Bwriai ynnau mawr i’r rhyfeloedd yn erbyn Ffrainc, ac yn 1802 daeth y Llyngesydd Nelson ei hun i’w weld. Erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn y flwyddyn, ac am gyfnod fe’i cyfrifid yn waith haearn mwyaf y byd.

Codwyd Penydarren yn 1784 gan y brodyr Homfray, ac o Benydarren, ar 21 Chwefror 1804, y tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn a saith deg o ddynion bron i ddeng milltir ar hyd y dramffordd i Abercynon: taith gyntaf locomotif stêm ar gledrau yn unman yn y byd. Dechreuwyd Plymouth, ar dir a brydleswyd gan Iarll Plymouth, yn 1763 gan John Guest ac Isaac Wilkinson, ac fe aeth i deulu Hill, y cyfrifid eu haearn y gorau yn ne Cymru.

Gwaith Haearn Cyfarthfa Crawshay, a beintiwyd gan Penry Williams o Ferthyr yn 1817: rhes hir y gweithfeydd a mwg yn codi o’r ffwrneisi, dros gaeau agored (Amgueddfa Cymru)
Gwaith Haearn Cyfarthfa Crawshay, a beintiwyd gan Penry Williams o Ferthyr yn 1817: rhes hir y gweithfeydd a mwg yn codi o’r ffwrneisi, dros gaeau agored (Amgueddfa Cymru) · Llun: Penry Williams, Public domain, Wikimedia Commons

Tân y ffwrneisi#

Deuai ymwelwyr o bell i syllu ar y gweithfeydd liw nos, pan oleuai’r ffwrneisi’r cwm i gyd. Peintiodd yr arlunydd o Ferthyr Penry Williams, a aned yn y dref yn 1802, Gyfarthfa dro ar ôl tro i’r Crawshays, ac mae ei lun o’r felin rolio liw nos, a beintiwyd yn 1825, yn dangos y dynion wrth eu gwaith yng ngolau’r haearn gwynias. Aeth haearn Merthyr yn gledrau, llongau a phontydd ar draws y byd.

Tu mewn i Waith Haearn Cyfarthfa liw Nos, gan Penry Williams, 1825: gweithwyr haearn dan do pren mawr y felin rolio, yng ngolau’r haearn gwynias
Tu mewn i Waith Haearn Cyfarthfa liw Nos, gan Penry Williams, 1825: gweithwyr haearn dan do pren mawr y felin rolio, yng ngolau’r haearn gwynias · Llun: Penry Williams, Public domain, Wikimedia Commons

Brenin yr Haearn a’i gastell#

Roedd William Crawshay II, a aned yn 1788, yn ŵyr i Richard Crawshay, y gŵr o Swydd Efrog a wnaeth Gyfarthfa’n fawr. O 1810 rheolai Gyfarthfa a gwaith Hirwaun dros ei dad, ac ef oedd yr un a alwai pobl yn Frenin yr Haearn. Dan ei law tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol, a gwnaed swm enfawr o haearn a chodi glo i fwydo’r ffwrneisi.

Yn 1824 cafodd y pensaer Robert Lugar i gynllunio tŷ iddo ar y llethr gyferbyn â’i weithfeydd. Codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 a 1825 o garreg leol, am ryw £30,000, gyda phymtheg tŵr a deuddeg ystafell a thrigain, ac edrychai i lawr dros yr afon ar y ffwrneisi a dalai amdano. Prynodd y dref ef yn 1908, ac ynddo mae amgueddfa ac oriel gelf Merthyr byth ers hynny, tra bu gweddill y tŷ’n ysgol am flynyddoedd lawer. Mae’n adeilad rhestredig Gradd I heddiw.

Castell Cyfarthfa ym Mehefin 2018: blaen bylchog a thyrau crwn tŷ’r Crawshays, bellach yn amgueddfa ac oriel gelf Merthyr
Castell Cyfarthfa ym Mehefin 2018: blaen bylchog a thyrau crwn tŷ’r Crawshays, bellach yn amgueddfa ac oriel gelf Merthyr · Llun: Richard Szwejkowski, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Bywyd caled yn y dref haearn#

O ffermydd a phentrefi Cymru y daeth y rhan fwyaf o’r bobl a ddaeth i weithio’r haearn, gydag eraill o Loegr ac Iwerddon. Cymraeg oedd iaith bob dydd y rhan fwyaf ohonynt, fel y bu’n rhaid darllen y Ddeddf Terfysg ei hun yn Gymraeg yn ogystal â Saesneg pan ddaeth y Gwrthryfel. Roedd y gwaith yn hir, yn boeth ac yn beryglus, a’r tai wedi’u codi ar frys a’u gwasgu’n agos at ei gilydd, heb fawr o ddŵr glân a chyda draeniau gwael, fel y deuai twymynau ac yn ddiweddarach y colera yn rhwydd.

O 1829 aeth y fasnach haearn i ddirwasgiad. Codai prisiau tra syrthiai cyflogau, a bu’n rhaid i lawer o deuluoedd fyw ar gredyd. Mewn rhai gweithfeydd telid y dynion yn rhannol mewn tocynnau neu nodiadau na ellid eu gwario ond yn siop y cwmni ei hun, ‘siop dommy’ y system dryc, lle’r oedd y nwyddau’n aml yn ddrutach ac yn salach nag yn y dref.

Llys y Ceisiadau#

Pan na allai teuluoedd dalu eu dyledion, troai’r siopwyr at Lys y Ceisiadau, llys dyledion bychain y dref. Âi ei feilïaid i dai’r dyledwyr a chludo eu dodrefn a’u heiddo ymaith i’w gwerthu. Erbyn 1831 roedd y beilïaid yn brysur drwy’r dref i gyd, ac nid oedd sefydliad ym Merthyr a gâi ei gasáu’n fwy. Joseph Coffin oedd yn rhedeg y llys, ac yn ei dŷ ef yn y dref y cedwid ei lyfrau.

Roedd gan Ferthyr gŵyn arall hefyd. Nid oedd gan dref fwyaf Cymru aelod seneddol ei hun. Gwanwyn 1831 oedd adeg y Mesur Diwygio mawr, ac ym Merthyr roedd y gweithwyr, y siopwyr a hyd yn oed rhai o’r meistri am gael llais. Y flwyddyn honno ffurfiodd y dref undebau gwleidyddol o weithwyr a siopwyr a chymdeithas yn erbyn y system dryc.

Caws a bara#

Ym mis Mai 1831 cyhoeddodd William Crawshay y byddai cyflogau gweithwyr haearn Cyfarthfa’n cael eu torri, a diswyddodd wyth deg pedwar o bwdlwyr. Ar 30 Mai ymgasglodd miloedd ar y Waun, y comin uwchben Dowlais, yn yr hyn a alwyd y cyfarfod mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny, i alw am ddiwygio ac yn erbyn y llys.

Roedd y beilïaid wedi dod i gymryd eiddo Lewis Lewis, yr halier a adwaenid fel Lewsyn yr Heliwr. Safodd yn eu herbyn, ac yn y diwedd ni chymerasant ond cist, a werthwyd i siopwr. Drannoeth cymerodd pobl Hirwaun y gist yn ôl drwy rym. Dyna’r wreichionen. Ar draws yr ardal dechreuodd tyrfaoedd fynd o dŷ i dŷ yn dychwelyd yr eiddo a gipiwyd gan y llys, gan weiddi caws a bara, bwyd prin teulu’r gweithiwr.

2 Mehefin: llosgi llyfrau’r llys#

Ar 2 Mehefin 1831 ysgubodd y tyrfaoedd, dan arweiniad glowyr mwyn haearn Cyfarthfa, i mewn i Ferthyr. Gwagiwyd tŷ beili a dychwelyd yr eiddo a ddaliai. Ymgasglodd yr ynadon a’r meistri haearn yn y Castle Inn ar y Stryd Fawr gyda rhyw saith deg o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg, ond arhosodd y dyrfa. Y noson honno daethant at dŷ Joseph Coffin, cymryd llyfrau Llys y Ceisiadau, cofnod dyled pob teulu, a’u llosgi yn y stryd gyda’i ddodrefn. Lewsyn yr Heliwr oedd ar eu blaen.

3 Mehefin: y Castle Inn#

Anfonodd yr ynadon i Aberhonddu am filwyr, ac ar fore 3 Mehefin martsiodd cwmni o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol dan yr Uwchgapten Folkes i Ferthyr at y Castle Inn, lle’r oedd Uchel Siryf Morgannwg yn aros gyda’r meistri a’r ynadon. Y tu allan llanwai tyrfa o filoedd lawer y stryd. Aeth dirprwyaeth i mewn a gofyn, yn barchus ond yn gadarn, am gyflogau uwch ac am ddiwedd ar Lys y Ceisiadau. Siaradodd y meistri, Crawshay a Guest yn eu plith, â’r dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg a dweud wrthynt am fynd adref. Nid aent.

Yna galwodd Lewsyn yr Heliwr ar y bobl i gymryd mysgedi’r milwyr. Rhuthrodd y dyrfa ar yr Ucheldirwyr wrth y drws, ac agorodd y milwyr yn y ffenestri uwchben dân i’r stryd. Parhaodd yr ymrafael yn hir. Ymladdai dynion law yn llaw am y mysgedi, a chlwyfwyd rhai o’r milwyr, yn eu plith y Preifat Donald Black, a drywanwyd yn ei goes â bidog. Cliriwyd y stryd o’r diwedd, ond gorweddai’r meirw ynddi.

Ni wyddys i sicrwydd erioed faint a fu farw, oherwydd cludwyd llawer o’r clwyfedigion ymaith a’u claddu’n dawel gan eu pobl eu hunain. Cafodd cyfrif yr ynadon eu hunain dri ar ddeg yn farw yn y stryd. Ysgrifennodd yr hanesydd Gwyn A. Williams am ryw gant wedi’u hanafu, ugain ohonynt yn angheuol, a’r ffigur a roddir amlaf, bryd hynny a heddiw, yw pedwar ar hugain.

Gwrthryfel Merthyr 1831 fel y’i darluniwyd gan yr arlunydd o oes Victoria Hablot Knight Browne (1815–1882): milwyr a’r dyrfa yn y stryd
Gwrthryfel Merthyr 1831 fel y’i darluniwyd gan yr arlunydd o oes Victoria Hablot Knight Browne (1815–1882): milwyr a’r dyrfa yn y stryd · Llun: Hablot Knight Browne, Public domain, Wikimedia Commons

Pedwar diwrnod y bobl#

Ni allai’r Ucheldirwyr ddal y dref. Dan dân cyson o’r llethrau enciliasant i Dŷ Penydarren, plasty’r meistr haearn, gan adael Merthyr i’r bobl. Am wyth diwrnod Tŷ Penydarren oedd unig loches yr awdurdodau. Erbyn dydd Sadwrn 4 Mehefin roedd y gwrthryfel wedi troi’n wrthryfel arfog: casglodd y gweithwyr ynnau a phowdr, codi rhwystrau ar y ffyrdd, ymarfer mewn rhengoedd a chario baneri â thorth o fara ar eu pen.

Ar ffordd Aberhonddu ymosodasant o guddfan ar drên bagiau’r milwyr a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg, eu gyrru’n ôl i’r bryniau, a churo ymaith gant o farchogion a anfonwyd o Dŷ Penydarren i’w helpu. Ar ffordd Abertawe ymosodasant o guddfan ar Iwmyn Abertawe, cymryd eu harfau a’u hanfon yn ôl i Gastell-nedd yn bendramwnwgl. Cludodd negeswyr y newyddion, a lledodd streiciau a chyfarfodydd i gymoedd Sir Fynwy ac i lawr cymoedd Nedd a Thawe.

Y faner goch#

Yn y dyddiau hynny gorymdeithiai’r gweithwyr dan goch. Mae hanes papur newydd o’r cyfnod yn adrodd sut y trochwyd dwy faner yng ngwaed llo yn Hirwaun a’u cario ar flaen yr orymdaith, ac ysgrifennodd Gwyn A. Williams am faneri ‘wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed’. Dywedir yn aml mai dyna’r tro cyntaf ym Mhrydain i’r faner goch gael ei chodi’n faner i’r werin weithiol. Boed hi’r gyntaf un ai peidio, daeth baneri cochion Merthyr yn arwydd parhaol o’r Gwrthryfel.

Y Waun, 6 Mehefin#

Ond roedd milwyr bellach yn llifo i mewn o bob cyfeiriad, a thrwy addo trafod a thrwy olwg y milwyr rhannodd yr ynadon gyngor y gweithwyr. Galwyd cyfarfod mawr ar gyfer dydd Llun 6 Mehefin ar y Waun uwchben Dowlais, lle’r oedd dynion Sir Fynwy i ymuno â hwy. Martsiodd pedwar cant a hanner o filwyr yno o Dŷ Penydarren. Darllenwyd y Ddeddf Terfysg, ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gorchymyn i danio byth. Chwalodd y dyrfa, ac roedd y Gwrthryfel ar ben.

Cuddiodd Lewsyn yr Heliwr yn y bryniau o gwmpas Penderyn, lle y magwyd ef. Ar 7 Mehefin fe’i cafwyd yng nghoed Hendrebolon ger Ystradfellte. Daliwyd llawer mwy, rhai ohonynt yn eu gwelyau, ac anfonwyd yr arweinwyr mewn cadwyni i garchar Caerdydd.

Yr achos yng Nghaerdydd#

Cynhaliwyd yr achosion ym mrawdlys haf Morgannwg yng Nghaerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet. Dedfrydwyd Lewis Lewis i farwolaeth am derfysg a dinistrio tŷ ac eiddo Joseph Coffin. Dedfrydwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, glöwr ifanc a fu yn y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn, i farwolaeth ar 13 Gorffennaf am glwyfo’r Preifat Donald Black. Dedfrydwyd eraill i’w halltudio i Awstralia neu i garchar a llafur caled, yn eu plith Joan Jenkins.

Achubwyd bywyd Lewsyn gan ei garedigrwydd ei hun. Dywedodd cwnstabl arbennig, John Thomas, wrth y llys fod Lewsyn wedi’i gysgodi rhag y dyrfa yn yr ymrafael, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes. Yn 1832 hwyliodd am Dde Cymru Newydd ar y llong garcharorion John, ac ar y fordaith dysgodd ei gyd-garcharorion i ddarllen ac ysgrifennu. Bu farw yn Port Macquarie yn 1847.

O Arglwydd, dyma gamwedd#

I Dic Penderyn nid oedd trugaredd. Tyngodd dau dyst, James Abbott, barbwr, a William Williams, teiliwr, y ddau o Ferthyr, yn ei erbyn, ond cyfaddefodd Donald Black ei hun, a welsai Dic yn y dyrfa, yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd. Roedd pobl Merthyr yn sicr fod Dic yn ddieuog, a gofynnodd deiseb y dywedir bod un fil ar ddeg o enwau arni am ei fywyd.

Ymwelodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd na wnâi ynnau yn ei weithfeydd, â Dic yng ngharchar Caerdydd, daeth yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, ac aeth at yr Ysgrifennydd Cartref, yr Arglwydd Melbourne. Gyda help yr Arglwydd Ganghellor, yr Arglwydd Brougham, enillodd ohiriad o bythefnos, ond dim mwy. Ni fynnai Melbourne newid y ddedfryd.

Am wyth o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831 crogwyd Dic Penderyn y tu allan i garchar Caerdydd, yn Heol Eglwys Fair. Roedd yn dair ar hugain oed. Cerddodd pedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith William Rowlands, Gwilym Lleyn, ac ar y crocbren gwaeddodd yn Gymraeg.

O Arglwydd, dyma gamwedd.

Dic Penderyn ar y crocbren, Caerdydd, 13 Awst 1831

Drannoeth, ddydd Sul 14 Awst, dilynodd tyrfa fawr ei arch drwy Fro Morgannwg i Aberafan, lle y’i claddwyd ym mynwent y Santes Fair. Y tu allan i wal y fynwent siaradodd ei frawd-yng-nghyfraith, y pregethwr Methodist Morgan Howells, â’r bobl mewn golygfa deimladwy iawn.

Y plac glas y tu allan i Farchnad Caerdydd, ar safle carchar y sir, yn cofnodi i Dic Penderyn gael ei grogi yno ar 13 Awst 1831; llun Mai 2012
Y plac glas y tu allan i Farchnad Caerdydd, ar safle carchar y sir, yn cofnodi i Dic Penderyn gael ei grogi yno ar 13 Awst 1831; llun Mai 2012 · Llun: John Levin, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Cyfaddefiad dros y môr#

Yn 1874, dros ddeugain mlynedd yn ddiweddarach, adroddodd gweinidog uchel ei barch gyda’r Annibynwyr, y Parchedig Evan Evans, fod gŵr wedi cyfaddef wrtho ar ei wely angau yn America mai ef, nid Dic, a glwyfodd Donald Black. Enwir y gŵr fel Ianto Parker, a ffoesai i America rhag cael ei ddal. Dywedir i James Abbott, un o’r tystion yn erbyn Dic, gyfaddef yn ddiweddarach iddo ddweud celwydd ar ei lw. Cyfaddefiad a adroddwyd ymhell wedi’r digwyddiad ydoedd, nid dyfarniad llys, ond i Gymru cadarnhaodd yr hyn a gredai Merthyr erioed.

Clirio enw Dic#

Nid anghofiwyd Dic Penderyn erioed. Yn 1966 gosododd undebwyr llafur gofeb ar ei fedd yn Aberafan, ac yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb iddo fel merthyr dosbarth gweithiol Cymru yn llyfrgell ganolog Merthyr gan Len Murray, ysgrifennydd cyffredinol Cyngres yr Undebau Llafur. Mae plac wrth fynedfa Marchnad Caerdydd yn nodi man ei grogi.

Yn 2000 dechreuodd ei ddisgynyddion achos cyfreithiol i ennill pardwn iddo. Ym Mehefin 2015 cyflwynodd Ann Clwyd AS ddeiseb i Dŷ’r Cyffredin; atebodd y llywodraeth na roddir pardwn ond lle bo tystiolaeth newydd yn dangos yn derfynol fod rhywun yn ddieuog. Yng Ngorffennaf 2016 arweiniodd Stephen Kinnock AS ddirprwyaeth gyda disgynyddion Dic i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder, a phan wrthododd addawodd y byddai’r frwydr yn parhau. Ym Mai 2023 gofynnodd deiseb newydd i’r Brenin am bardwn brenhinol.

Bedd Dic Penderyn ym mynwent y Santes Fair, Aberafan: croes garreg a osodwyd gan undebwyr llafur yn 1966; llun Gorffennaf 2011
Bedd Dic Penderyn ym mynwent y Santes Fair, Aberafan: croes garreg a osodwyd gan undebwyr llafur yn 1966; llun Gorffennaf 2011 · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yr hyn a ddechreuodd y Gwrthryfel#

Rhoddwyd taw ar y Gwrthryfel, ond fe newidiodd Gymru. O fewn misoedd ymddangosodd y cyfrinfeydd undeb llafur cyntaf ar y maes glo, ac yn hydref 1831 daliodd gweithwyr haearn Dowlais a Plymouth eu tir drwy gloi allan chwerw dros yr hawl i berthyn iddynt. Rhoddodd Deddf Diwygio 1832 ei haelod seneddol ei hun i Ferthyr o’r diwedd, ac aelod cyntaf y dref oedd y meistr haearn Josiah John Guest o Ddowlais.

For with the rising, the pre-history of that movement comes to an end. (Gyda’r gwrthryfel, daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben.)

Gwyn A. Williams, The Merthyr Riots: Settling the Account, 1959

Wyth mlynedd yn ddiweddarach gorymdeithiodd Siartwyr y cymoedd ar Gasnewydd, ac aeth enw Dic Penderyn a baner goch Merthyr gyda gwerin weithiol Cymru i bob brwydr a ddilynodd, o undebau’r maes glo hyd at ethol Keir Hardie, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur, yn aelod dros Ferthyr Tudful yn 1900. Er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising yn y dref bob blwyddyn.

Darllen y dystiolaeth#

Rhaid gosod llawer o’r hyn a ddigwyddodd yn 1831 at ei gilydd fel brithwaith, oherwydd collwyd llawer o bapurau’r llys. Papurau newydd y cyfnod, yn enwedig y Cambrian o Abertawe, a phapurau teulu Crawshay yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw’r ffynonellau cyfoethocaf. Ysgrifennodd William Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian, a chadwodd y biliau am fwydo a lletya’r milwyr: mae un rholyn, dan y teitl ‘Riot Expences’, yn dal 125 o bapurau, yn eu plith pum deg pump o orchmynion a anfonwyd o Dŷ Penydarren rhwng 3 ac 11 Mehefin.

Mae’r hanesion yn amrywio, ac mae’r erthygl hon yn dweud hynny lle maent. Rhydd rhai’r ymrafael wrth y Castle Inn ar 2 Mehefin; rhydd y Bywgraffiadur Cymreig a Gwyn A. Williams ef ar fore 3 Mehefin. Nid yw nifer y meirw’n sicr. ‘Dywedir yn aml’ mai’r faner goch hon oedd y gyntaf ym Mhrydain, oherwydd ni all neb brofi na chwifiodd baner o’i bath yn gynharach. A chyfaddefiad a adroddwyd yw cyfaddefiad 1874, nid dyfarniad. Yr hyn nad oes yr un hanes yn ei wadu yw i bobl Merthyr sefyll gyda’i gilydd, ac i Dic Penderyn fynd i’w farwolaeth gan ddweud ei fod yn ddieuog.

Ymweld â Merthyr heddiw#

Mae Castell Cyfarthfa, ei amgueddfa a’i oriel gelf a’i barc ar agor i ymwelwyr, ac mae lluniau Penry Williams o’r gweithfeydd yn crogi yno. Islaw’r castell saif clawdd carreg mawr ffwrneisi chwyth Cyfarthfa o hyd, y mwyaf cyflawn o’i fath yn unman, gyda phont a dyfrbont haearn Pont-y-Cafnau o 1793 gerllaw. Yn Nowlais mae hen stablau’r gwaith haearn wedi goroesi, ac mae copi o locomotif Trevithick yn sefyll ger y castell. Mae cofeb Dic Penderyn yn llyfrgell ganolog Merthyr, ei blac ym Marchnad Caerdydd, a’i fedd ym mynwent y Santes Fair yn Aberafan.

Clawdd carreg ffwrneisi chwyth Cyfarthfa, a weithiodd o 1767 hyd 1919, fel y saif heddiw; llun Mehefin 2004
Clawdd carreg ffwrneisi chwyth Cyfarthfa, a weithiodd o 1767 hyd 1919, fel y saif heddiw; llun Mehefin 2004 · Llun: Stephen Dewhirst, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf