
Erthygl
Haearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831
Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
Llun: Castell Cyfarthfa, Merthyr Tudful, a godwyd yn 1824–25 i’r meistr haearn William Crawshay II; llun o’r lawnt flaen ym Mehefin 2009 · Keith Willoughby, CC0 · Wikimedia Commons
Yn nyddiau cyntaf Mehefin 1831 cododd gweithwyr haearn a glowyr Merthyr Tudful, tref fwyaf Cymru a phrifddinas haearn y byd, yn erbyn torri cyflogau, yn erbyn dyled ac yn erbyn llys a gymerai eiddo’r tlodion. Cymerasant yn ôl yr hyn a gipiwyd, wynebu’r milwyr wrth y Castle Inn a dal y dref am rai dyddiau. O’r dyddiau hynny y daeth merthyr, Dic Penderyn, arweinydd, Lewsyn yr Heliwr, a dechrau mudiad llafur Cymru. Dyma hanes yr haearn a wnaeth Ferthyr, y dynion a oedd yn berchen arno, a’r bobl a’i gweithiai ac a safodd drostynt eu hunain.FfynonellauThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.Lewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.
Y dref haearn ar gip#
| 1759 | Sefydlu gwaith haearn Dowlais |
|---|---|
| 1763 | Sefydlu gwaith haearn Plymouth |
| 1765 | Sefydlu gwaith haearn Cyfarthfa |
| 1784 | Sefydlu gwaith haearn Penydarren |
| 1804 | Injan Trevithick yn rhedeg o Benydarren |
| 1824–25 | Codi Castell Cyfarthfa i William Crawshay II |
| 30 Mai 1831 | Cyfarfod mawr y gweithwyr ar y Waun uwchben Dowlais |
| 2 Mehefin 1831 | Y tyrfaoedd yn cymryd eiddo’n ôl ac yn llosgi llyfrau llys y dyledwyr |
| 3 Mehefin 1831 | Yr ymrafael wrth y Castle Inn: y milwyr yn tanio ar y dyrfa |
| 4–5 Mehefin 1831 | Y gweithwyr yn dal y dref ac yn troi’r milwyr yn ôl ar ffyrdd Aberhonddu ac Abertawe |
| 6 Mehefin 1831 | Y milwyr yn chwalu’r cyfarfod mawr ar y Waun |
| 7 Mehefin 1831 | Dal Lewsyn yr Heliwr yn y coed ger Ystradfellte |
| 13 Gorffennaf 1831 | Dedfrydu Lewsyn a Dic Penderyn i farwolaeth yng Nghaerdydd |
| 13 Awst 1831 | Crogi Dic Penderyn yng Nghaerdydd |
Glo, mwyn haearn a chalchfaen#
Saif Merthyr ym mlaen Cwm Taf, ar ymyl ogleddol maes glo’r de. Yma gorweddai’r tri pheth sydd eu hangen i wneud haearn ochr yn ochr yn y bryniau: glo i’w bobi’n olosg i’r ffwrneisi, mwyn haearn i’w doddi, a chalchfaen i gludo’r gwastraff ymaith yn sorod. Trôi dŵr Taf a’i nentydd yr olwynion a gweithio’r meginau.FfynonellauMerthyr Tydfil: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent i Cadw (Saesneg)Dowlais, a sefydlwyd yn 1759, y gwaith cyntaf yn ne Cymru i ddefnyddio golosg yn ôl pob tebyg, ac yna Plymouth yn 1763, Cyfarthfa yn 1765 a Phenydarren yn 1784; tyfodd pentref Merthyr wedi sefydlu’r gweithfeydd haearn cyntaf ym mlaen Cwm Taf, gyda’r twf mawr yn yr 1780au; roedd glo, mwyn haearn a chalchfaen wrth law.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.
Yn y ddeunawfed ganrif daeth y meistri haearn ar eu holau. Sefydlwyd pedwar gwaith mawr o fewn chwarter canrif: Dowlais yn 1759, y gwaith cyntaf yn ne Cymru i doddi â golosg yn ôl pob tebyg, Plymouth yn 1763, Cyfarthfa yn 1765 a Phenydarren yn 1784. Tyfodd plwyf bach mynyddig o ffermydd ac eglwys Santes Tudful o fewn oes yn dref fwyaf Cymru.FfynonellauMerthyr Tydfil: historic landscape characterisation ↗Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent i Cadw (Saesneg)Dowlais, a sefydlwyd yn 1759, y gwaith cyntaf yn ne Cymru i ddefnyddio golosg yn ôl pob tebyg, ac yna Plymouth yn 1763, Cyfarthfa yn 1765 a Phenydarren yn 1784; tyfodd pentref Merthyr wedi sefydlu’r gweithfeydd haearn cyntaf ym mlaen Cwm Taf, gyda’r twf mawr yn yr 1780au; roedd glo, mwyn haearn a chalchfaen wrth law.Dowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner gyda £4,000, gan gynnwys Isaac Wilkinson o’r Bers; John Guest yn rheolwr o 1767; dan Josiah John Guest un o fentrau diwydiannol mawr y byd; cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821; yn 1845 deunaw ffwrnais chwyth, 7,300 o weithwyr ac 88,400 tunnell y flwyddyn.Plymouth Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Ar dir a brydleswyd gan Iarll Plymouth; fe’i sefydlwyd gan John Guest ac Isaac Wilkinson yn 1763, ac aeth i Anthony Bacon ac yna i Richard Hill; cyfrifid ei fetel y gorau yn ne Cymru.Penydarren Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd yn 1784 gan Samuel, Jeremiah a Thomas Homfray; cododd Samuel Dŷ Penydarren; cariodd y dramffordd i Abercynon locomotif Trevithick.
- Gwaith haearn Dowlais, 1759
Gwaith y Guests, y mwyaf yn y byd erbyn yr 1840au.Gwaith haearn Dowlais, 1759
- Gwaith haearn Penydarren, 1784
Gwaith y Homfrays, lle cychwynnodd locomotif Trevithick yn 1804.
- Gwaith haearn Cyfarthfa, 1765
Gwaith y Crawshays; saif ei glawdd carreg o ffwrneisi chwyth o hyd.
- Gwaith haearn Plymouth, 1763
Gwaith teulu Hill, ar dir Iarll Plymouth.
- Castell Cyfarthfa
Tŷ William Crawshay II o 1824–25, yn edrych i lawr ar ei weithfeydd.Castell Cyfarthfa
- Y Castle Inn, y Stryd Fawr
Lle taniodd y milwyr ar y dyrfa ar 3 Mehefin 1831.Y Castle Inn, y Stryd Fawr
- Tŷ Penydarren
Plasty’r meistr haearn lle daliodd yr awdurdodau eu tir am wyth diwrnod.
- Y Waun uwchben Dowlais
Y comin lle cyfarfu’r gweithwyr ar 30 Mai a 6 Mehefin 1831.
- Pont-y-Cafnau, 1793
Y bont a’r ddyfrbont haearn a gludai’r dramffordd a’r dŵr i Gyfarthfa.
- Hirwaun, bum milltir i’r gorllewin
Gwaith arall Crawshay, lle y trochwyd y baneri cochion yng ngwaed llo.Hirwaun, bum milltir i’r gorllewin
- Coed Hendrebolon, ger Ystradfellte
Lle y daliwyd Lewsyn yr Heliwr ar 7 Mehefin 1831.Coed Hendrebolon, ger Ystradfellte
- Caerdydd, Heol Eglwys Fair
Lle crogwyd Dic Penderyn ar 13 Awst 1831; mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw.Caerdydd, Heol Eglwys Fair
Pedwar gwaith mawr#
Sefydlwyd Dowlais ar 19 Medi 1759 gan naw partner gyda £4,000 o gyfalaf, yn eu plith Isaac Wilkinson, a fu’n gweithio’r haearn ym Mers ger Wrecsam. O 1767 teulu Guest a’i rheolai, a than Josiah John Guest, a allai rolio bar neu dorri tram o lo cystal ag unrhyw un o’i ddynion, daeth yn un o fentrau diwydiannol mawr y byd. Yn 1821 gwnaeth Dowlais gledrau Rheilffordd Stockton a Darlington, ac erbyn 1845 roedd yn gweithio deunaw ffwrnais chwyth gyda 7,300 o bobl.FfynonellauDowlais Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd ar 19 Medi 1759 gan naw partner gyda £4,000, gan gynnwys Isaac Wilkinson o’r Bers; John Guest yn rheolwr o 1767; dan Josiah John Guest un o fentrau diwydiannol mawr y byd; cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821; yn 1845 deunaw ffwrnais chwyth, 7,300 o weithwyr ac 88,400 tunnell y flwyddyn.Josiah John Guest ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Nowlais yn 1785; gallai rolio bar neu dorri tram o lo cystal ag unrhyw un o’i weithwyr; unig berchennog Dowlais o 1815; yn 1832 daeth yn aelod seneddol cyntaf Merthyr Tudful; gŵr yr Arglwyddes Charlotte Guest.

Dechreuwyd Cyfarthfa yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg, ac o’r 1780au gwaith y Crawshays ydoedd. Bwriai ynnau mawr i’r rhyfeloedd yn erbyn Ffrainc, ac yn 1802 daeth y Llyngesydd Nelson ei hun i’w weld. Erbyn 1819 roedd ganddo chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell o haearn y flwyddyn, ac am gyfnod fe’i cyfrifid yn waith haearn mwyaf y byd.FfynonellauCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.Crawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.
Codwyd Penydarren yn 1784 gan y brodyr Homfray, ac o Benydarren, ar 21 Chwefror 1804, y tynnodd injan Richard Trevithick ddeg tunnell o haearn a saith deg o ddynion bron i ddeng milltir ar hyd y dramffordd i Abercynon: taith gyntaf locomotif stêm ar gledrau yn unman yn y byd. Dechreuwyd Plymouth, ar dir a brydleswyd gan Iarll Plymouth, yn 1763 gan John Guest ac Isaac Wilkinson, ac fe aeth i deulu Hill, y cyfrifid eu haearn y gorau yn ne Cymru.FfynonellauPenydarren Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd yn 1784 gan Samuel, Jeremiah a Thomas Homfray; cododd Samuel Dŷ Penydarren; cariodd y dramffordd i Abercynon locomotif Trevithick.Plymouth Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Ar dir a brydleswyd gan Iarll Plymouth; fe’i sefydlwyd gan John Guest ac Isaac Wilkinson yn 1763, ac aeth i Anthony Bacon ac yna i Richard Hill; cyfrifid ei fetel y gorau yn ne Cymru.Richard Trevithick: Merthyr Tramroad Trial ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Rhoddodd Homfray fet o 500 gini â Crawshay; ar 21 Chwefror 1804 cariodd yr injan 10 tunnell o haearn mewn pum wagen a 70 o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon mewn 4 awr a 5 munud.First steam locomotive to run on rails ↗Guinness World Records (Saesneg)Injan Richard Trevithick, a adeiladwyd yng ngwaith haearn Penydarren, Merthyr Tudful, oedd yr injan stêm gyntaf i redeg ar gledrau; rhedodd gyntaf ar 21 Chwefror 1804.

Tân y ffwrneisi#
Deuai ymwelwyr o bell i syllu ar y gweithfeydd liw nos, pan oleuai’r ffwrneisi’r cwm i gyd. Peintiodd yr arlunydd o Ferthyr Penry Williams, a aned yn y dref yn 1802, Gyfarthfa dro ar ôl tro i’r Crawshays, ac mae ei lun o’r felin rolio liw nos, a beintiwyd yn 1825, yn dangos y dynion wrth eu gwaith yng ngolau’r haearn gwynias. Aeth haearn Merthyr yn gledrau, llongau a phontydd ar draws y byd.FfynonellauCyfarthfa Ironworks Interior at Night, by Penry Williams (1825) ↗Wikimedia Commons, cofnod y llun (Saesneg)Penry Williams (1802–1885), arlunydd o Ferthyr; ei Du mewn i Waith Haearn Cyfarthfa liw Nos o 1825, a’i Waith Haearn Cyfarthfa Crawshay o 1817 (Amgueddfa Cymru); mae llawer o’i luniau yn Amgueddfa Castell Cyfarthfa.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.

Brenin yr Haearn a’i gastell#
Roedd William Crawshay II, a aned yn 1788, yn ŵyr i Richard Crawshay, y gŵr o Swydd Efrog a wnaeth Gyfarthfa’n fawr. O 1810 rheolai Gyfarthfa a gwaith Hirwaun dros ei dad, ac ef oedd yr un a alwai pobl yn Frenin yr Haearn. Dan ei law tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol, a gwnaed swm enfawr o haearn a chodi glo i fwydo’r ffwrneisi.FfynonellauCrawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.William Crawshay (1788–1867) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Ganed 1788; o 1810 rheolwr gwaith Cyfarthfa ei dad, y mwyaf yn y byd bryd hynny, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; priododd Elizabeth Homfray yn 1808, Isabel Thompson yn 1815 ac Isabella Johnson yn 1828; cododd Gastell Cyfarthfa yn yr 1820au a Caversham Park yn 1850; aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn 1838; ymddeolodd i Caversham yn 1847; bu farw 4 Awst 1867; boddwyd ei fab hynaf William wrth groesi Hafren yn 1839; aeth Cyfarthfa i Robert Thompson Crawshay.
Yn 1824 cafodd y pensaer Robert Lugar i gynllunio tŷ iddo ar y llethr gyferbyn â’i weithfeydd. Codwyd Castell Cyfarthfa yn 1824 a 1825 o garreg leol, am ryw £30,000, gyda phymtheg tŵr a deuddeg ystafell a thrigain, ac edrychai i lawr dros yr afon ar y ffwrneisi a dalai amdano. Prynodd y dref ef yn 1908, ac ynddo mae amgueddfa ac oriel gelf Merthyr byth ers hynny, tra bu gweddill y tŷ’n ysgol am flynyddoedd lawer. Mae’n adeilad rhestredig Gradd I heddiw.FfynonellauCyfarthfa Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd yn 1824 gan Robert Lugar i William Crawshay II a’i godi am ryw £30,000 o garreg leol, gyda 15 tŵr a 72 ystafell; fe’i gorffennwyd yn 1825; fe’i gwerthwyd i’r cyngor yn 1908, daeth rhan o’r llawr isaf yn amgueddfa a’r gweddill yn ysgol o 1913; mae Parc Cyfarthfa yn Radd II* ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)‘Prifddinas Haearn y Byd’; achoswyd Gwrthryfel 1831 gan gasglu dyledion, torri cyflogau a siopau tryc, lle na allai gweithwyr a delid mewn tocynnau neu nodiadau credyd eu gwario ond yn siopau eu cyflogwyr; ardal dlawd China; Castell Cyfarthfa, adeilad rhestredig Gradd I.

Bywyd caled yn y dref haearn#
O ffermydd a phentrefi Cymru y daeth y rhan fwyaf o’r bobl a ddaeth i weithio’r haearn, gydag eraill o Loegr ac Iwerddon. Cymraeg oedd iaith bob dydd y rhan fwyaf ohonynt, fel y bu’n rhaid darllen y Ddeddf Terfysg ei hun yn Gymraeg yn ogystal â Saesneg pan ddaeth y Gwrthryfel. Roedd y gwaith yn hir, yn boeth ac yn beryglus, a’r tai wedi’u codi ar frys a’u gwasgu’n agos at ei gilydd, heb fawr o ddŵr glân a chyda draeniau gwael, fel y deuai twymynau ac yn ddiweddarach y colera yn rhwydd.FfynonellauMerthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)‘Prifddinas Haearn y Byd’; achoswyd Gwrthryfel 1831 gan gasglu dyledion, torri cyflogau a siopau tryc, lle na allai gweithwyr a delid mewn tocynnau neu nodiadau credyd eu gwario ond yn siopau eu cyflogwyr; ardal dlawd China; Castell Cyfarthfa, adeilad rhestredig Gradd I.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.
O 1829 aeth y fasnach haearn i ddirwasgiad. Codai prisiau tra syrthiai cyflogau, a bu’n rhaid i lawer o deuluoedd fyw ar gredyd. Mewn rhai gweithfeydd telid y dynion yn rhannol mewn tocynnau neu nodiadau na ellid eu gwario ond yn siop y cwmni ei hun, ‘siop dommy’ y system dryc, lle’r oedd y nwyddau’n aml yn ddrutach ac yn salach nag yn y dref.FfynonellauMerthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)‘Prifddinas Haearn y Byd’; achoswyd Gwrthryfel 1831 gan gasglu dyledion, torri cyflogau a siopau tryc, lle na allai gweithwyr a delid mewn tocynnau neu nodiadau credyd eu gwario ond yn siopau eu cyflogwyr; ardal dlawd China; Castell Cyfarthfa, adeilad rhestredig Gradd I.
Llys y Ceisiadau#
Pan na allai teuluoedd dalu eu dyledion, troai’r siopwyr at Lys y Ceisiadau, llys dyledion bychain y dref. Âi ei feilïaid i dai’r dyledwyr a chludo eu dodrefn a’u heiddo ymaith i’w gwerthu. Erbyn 1831 roedd y beilïaid yn brysur drwy’r dref i gyd, ac nid oedd sefydliad ym Merthyr a gâi ei gasáu’n fwy. Joseph Coffin oedd yn rhedeg y llys, ac yn ei dŷ ef yn y dref y cedwid ei lyfrau.FfynonellauMerthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Lewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.
Roedd gan Ferthyr gŵyn arall hefyd. Nid oedd gan dref fwyaf Cymru aelod seneddol ei hun. Gwanwyn 1831 oedd adeg y Mesur Diwygio mawr, ac ym Merthyr roedd y gweithwyr, y siopwyr a hyd yn oed rhai o’r meistri am gael llais. Y flwyddyn honno ffurfiodd y dref undebau gwleidyddol o weithwyr a siopwyr a chymdeithas yn erbyn y system dryc.FfynonellauThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Merthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.
Caws a bara#
Ym mis Mai 1831 cyhoeddodd William Crawshay y byddai cyflogau gweithwyr haearn Cyfarthfa’n cael eu torri, a diswyddodd wyth deg pedwar o bwdlwyr. Ar 30 Mai ymgasglodd miloedd ar y Waun, y comin uwchben Dowlais, yn yr hyn a alwyd y cyfarfod mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny, i alw am ddiwygio ac yn erbyn y llys.FfynonellauMerthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.
Roedd y beilïaid wedi dod i gymryd eiddo Lewis Lewis, yr halier a adwaenid fel Lewsyn yr Heliwr. Safodd yn eu herbyn, ac yn y diwedd ni chymerasant ond cist, a werthwyd i siopwr. Drannoeth cymerodd pobl Hirwaun y gist yn ôl drwy rym. Dyna’r wreichionen. Ar draws yr ardal dechreuodd tyrfaoedd fynd o dŷ i dŷ yn dychwelyd yr eiddo a gipiwyd gan y llys, gan weiddi caws a bara, bwyd prin teulu’r gweithiwr.FfynonellauMerthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.‘O Arglwydd, dyma Gamwedd’: Remembering the Merthyr Rising ↗Adam Johannes, Sefydliad Materion Cymreig, Mehefin 2022 (Saesneg)Caniatawyd i’r beilïaid gymryd un gist yn eiddo i Lewis Lewis; o fewn diwrnod cymerodd tyrfa o Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr a’i daliai; chwaraeodd menywod ran flaenllaw, a dedfrydwyd Joan Jenkins i lafur caled am ei rhan yn y Gwrthryfel.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.
2 Mehefin: llosgi llyfrau’r llys#
Ar 2 Mehefin 1831 ysgubodd y tyrfaoedd, dan arweiniad glowyr mwyn haearn Cyfarthfa, i mewn i Ferthyr. Gwagiwyd tŷ beili a dychwelyd yr eiddo a ddaliai. Ymgasglodd yr ynadon a’r meistri haearn yn y Castle Inn ar y Stryd Fawr gyda rhyw saith deg o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg, ond arhosodd y dyrfa. Y noson honno daethant at dŷ Joseph Coffin, cymryd llyfrau Llys y Ceisiadau, cofnod dyled pob teulu, a’u llosgi yn y stryd gyda’i ddodrefn. Lewsyn yr Heliwr oedd ar eu blaen.FfynonellauThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Merthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.Lewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.
3 Mehefin: y Castle Inn#
Anfonodd yr ynadon i Aberhonddu am filwyr, ac ar fore 3 Mehefin martsiodd cwmni o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol dan yr Uwchgapten Folkes i Ferthyr at y Castle Inn, lle’r oedd Uchel Siryf Morgannwg yn aros gyda’r meistri a’r ynadon. Y tu allan llanwai tyrfa o filoedd lawer y stryd. Aeth dirprwyaeth i mewn a gofyn, yn barchus ond yn gadarn, am gyflogau uwch ac am ddiwedd ar Lys y Ceisiadau. Siaradodd y meistri, Crawshay a Guest yn eu plith, â’r dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg a dweud wrthynt am fynd adref. Nid aent.FfynonellauLewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.Merthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.
Yna galwodd Lewsyn yr Heliwr ar y bobl i gymryd mysgedi’r milwyr. Rhuthrodd y dyrfa ar yr Ucheldirwyr wrth y drws, ac agorodd y milwyr yn y ffenestri uwchben dân i’r stryd. Parhaodd yr ymrafael yn hir. Ymladdai dynion law yn llaw am y mysgedi, a chlwyfwyd rhai o’r milwyr, yn eu plith y Preifat Donald Black, a drywanwyd yn ei goes â bidog. Cliriwyd y stryd o’r diwedd, ond gorweddai’r meirw ynddi.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Lewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.
Ni wyddys i sicrwydd erioed faint a fu farw, oherwydd cludwyd llawer o’r clwyfedigion ymaith a’u claddu’n dawel gan eu pobl eu hunain. Cafodd cyfrif yr ynadon eu hunain dri ar ddeg yn farw yn y stryd. Ysgrifennodd yr hanesydd Gwyn A. Williams am ryw gant wedi’u hanafu, ugain ohonynt yn angheuol, a’r ffigur a roddir amlaf, bryd hynny a heddiw, yw pedwar ar hugain.FfynonellauLewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.New petition launched to clear the name of Dic Penderyn ↗Nation.Cymru, 8 Mai 2023, yn dyfynnu dyddiadur Harriet Arbuthnot, Mehefin 1831 (Saesneg)Ysgrifennodd Harriet Arbuthnot ym Mehefin 1831 am ‘a great riot in Wales’ lle ‘the soldiers have killed 24 people’, a’i gymharu â Peterloo, yr ysgrifennodd y papurau amdano am wythnosau tra ‘this Welsh riot is scarcely mentioned’.

Pedwar diwrnod y bobl#
Ni allai’r Ucheldirwyr ddal y dref. Dan dân cyson o’r llethrau enciliasant i Dŷ Penydarren, plasty’r meistr haearn, gan adael Merthyr i’r bobl. Am wyth diwrnod Tŷ Penydarren oedd unig loches yr awdurdodau. Erbyn dydd Sadwrn 4 Mehefin roedd y gwrthryfel wedi troi’n wrthryfel arfog: casglodd y gweithwyr ynnau a phowdr, codi rhwystrau ar y ffyrdd, ymarfer mewn rhengoedd a chario baneri â thorth o fara ar eu pen.FfynhonnellThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.
Ar ffordd Aberhonddu ymosodasant o guddfan ar drên bagiau’r milwyr a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg, eu gyrru’n ôl i’r bryniau, a churo ymaith gant o farchogion a anfonwyd o Dŷ Penydarren i’w helpu. Ar ffordd Abertawe ymosodasant o guddfan ar Iwmyn Abertawe, cymryd eu harfau a’u hanfon yn ôl i Gastell-nedd yn bendramwnwgl. Cludodd negeswyr y newyddion, a lledodd streiciau a chyfarfodydd i gymoedd Sir Fynwy ac i lawr cymoedd Nedd a Thawe.FfynonellauThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.
Y faner goch#
Yn y dyddiau hynny gorymdeithiai’r gweithwyr dan goch. Mae hanes papur newydd o’r cyfnod yn adrodd sut y trochwyd dwy faner yng ngwaed llo yn Hirwaun a’u cario ar flaen yr orymdaith, ac ysgrifennodd Gwyn A. Williams am faneri ‘wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed’. Dywedir yn aml mai dyna’r tro cyntaf ym Mhrydain i’r faner goch gael ei chodi’n faner i’r werin weithiol. Boed hi’r gyntaf un ai peidio, daeth baneri cochion Merthyr yn arwydd parhaol o’r Gwrthryfel.FfynonellauLewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Red flag (politics) ↗Wikipedia (Saesneg)Chwifiwyd dwy faner goch wedi’u trochi mewn gwaed llo gan orymdeithwyr yn ne Cymru yng Ngwrthryfel Merthyr 1831; honnir mai dyna’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei chwifio’n faner grym y gweithwyr.
Y Waun, 6 Mehefin#
Ond roedd milwyr bellach yn llifo i mewn o bob cyfeiriad, a thrwy addo trafod a thrwy olwg y milwyr rhannodd yr ynadon gyngor y gweithwyr. Galwyd cyfarfod mawr ar gyfer dydd Llun 6 Mehefin ar y Waun uwchben Dowlais, lle’r oedd dynion Sir Fynwy i ymuno â hwy. Martsiodd pedwar cant a hanner o filwyr yno o Dŷ Penydarren. Darllenwyd y Ddeddf Terfysg, ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gorchymyn i danio byth. Chwalodd y dyrfa, ac roedd y Gwrthryfel ar ben.FfynonellauThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.
Cuddiodd Lewsyn yr Heliwr yn y bryniau o gwmpas Penderyn, lle y magwyd ef. Ar 7 Mehefin fe’i cafwyd yng nghoed Hendrebolon ger Ystradfellte. Daliwyd llawer mwy, rhai ohonynt yn eu gwelyau, ac anfonwyd yr arweinwyr mewn cadwyni i garchar Caerdydd.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.
Yr achos yng Nghaerdydd#
Cynhaliwyd yr achosion ym mrawdlys haf Morgannwg yng Nghaerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet. Dedfrydwyd Lewis Lewis i farwolaeth am derfysg a dinistrio tŷ ac eiddo Joseph Coffin. Dedfrydwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, glöwr ifanc a fu yn y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn, i farwolaeth ar 13 Gorffennaf am glwyfo’r Preifat Donald Black. Dedfrydwyd eraill i’w halltudio i Awstralia neu i garchar a llafur caled, yn eu plith Joan Jenkins.FfynonellauLewis, Lewis (‘Lewsyn yr Heliwr’, known also as ‘Lewsyn Shanco Lewis’; 1793 – ?), haulier and revolutionary ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, mab Jenkin a Margaret Lewis o Flaencadlan ym mhlwyf Penderyn, Brycheiniog; cigydd oedd ei dad; halier oedd wrth ei alwedigaeth, a dyna’r enw ‘yr Heliwr’, yn cario glo o byllau Llwydcoed i odynau calch Penderyn; yng ngwrthryfel Merthyr yn 1831 cymerodd ran flaenllaw ar 2 Mehefin yn yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin, clerc Llys y Ceisiadau, a thrannoeth anogodd y dyrfa y tu allan i’r Castle Inn i gipio arfau milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol; wedi’r gwrthryfel bu’n cuddio yn ardal Penderyn a’i ddal ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte; dedfrydwyd ef i farwolaeth ym mrawdlys Caerdydd gan yr Ustus Bosanquet, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; rhoddwyd yr enw ‘the huntsman’ iddo mor gynnar â’r Cambrian, 11 Mehefin 1831; roedd y cyhuddiad yn ei erbyn yn llawer llai difrifol na’r un yn erbyn Dic Penderyn.Lewis Lewis (Merthyr riots 1831) ↗Tudalennau hanes Cwm Cynon (Saesneg)Bedyddiwyd 21 Mawrth 1793 ym Mhenderyn; halier; arweiniodd yr ymosodiad ar dŷ Joseph Coffin ar 2 Mehefin; fe’i daliwyd ar 7 Mehefin yng nghoed Hendrebolon; fe’i dedfrydwyd i farwolaeth yng Nghaerdydd gan yr Ustus Bosanquet am ymgynnull terfysglyd a dinistrio tŷ ac eiddo Joseph Coffin; newidiwyd y ddedfryd i alltudiaeth am oes.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.‘O Arglwydd, dyma Gamwedd’: Remembering the Merthyr Rising ↗Adam Johannes, Sefydliad Materion Cymreig, Mehefin 2022 (Saesneg)Caniatawyd i’r beilïaid gymryd un gist yn eiddo i Lewis Lewis; o fewn diwrnod cymerodd tyrfa o Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr a’i daliai; chwaraeodd menywod ran flaenllaw, a dedfrydwyd Joan Jenkins i lafur caled am ei rhan yn y Gwrthryfel.
Achubwyd bywyd Lewsyn gan ei garedigrwydd ei hun. Dywedodd cwnstabl arbennig, John Thomas, wrth y llys fod Lewsyn wedi’i gysgodi rhag y dyrfa yn yr ymrafael, a newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes. Yn 1832 hwyliodd am Dde Cymru Newydd ar y llong garcharorion John, ac ar y fordaith dysgodd ei gyd-garcharorion i ddarllen ac ysgrifennu. Bu farw yn Port Macquarie yn 1847.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Drwy gydol Mai 1831 aeth y glowyr ac eraill a weithiai i William Crawshay i strydoedd Merthyr gan alw am ddiwygio a phrotestio yn erbyn cyflogau is a diweithdra; ysbeiliodd y gwrthryfelwyr lys y dyledwyr, gyda’r gri caws a bara; ar 2 Mehefin, tra cyfarfu’r cyflogwyr a’r ynadon â’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, gorymdeithiodd mintai dan arweiniad Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, yno i fynnu pris is am fara a chyflogau uwch; pan wrthodwyd eu gofynion ymosododd y dyrfa ar y dafarn, taniodd yr Ucheldirwyr, ac ar ôl ymrafael hir enciliasant i Dŷ Penydarren gan adael y dref i’r bobl; gorymdeithiodd rhwng 7,000 a 10,000 o weithwyr dan faner goch, ac am bedwar diwrnod y bobl oedd yn rheoli Merthyr; ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain ar ffordd Aberhonddu, gyrru ymaith fintai o farchfilwyr a diarfogi Iwmyn Abertawe; erbyn 7 Mehefin roedd yr awdurdodau wedi adennill y dref, gyda hyd at 24 o’r bobl wedi’u lladd; dedfrydwyd Lewsyn i farwolaeth, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes wedi i gwnstabl arbennig dystio i Lewsyn ei gysgodi rhag ymosodiad; alltudiwyd ef ar y John yn 1832 a bu farw ar 6 Medi 1847 yn Port Macquarie, De Cymru Newydd; yn 1922 cyhoeddodd Lewis Davies y nofel Lewsyn yr Heliwr, a enillodd yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon yn 1921; er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising bob blwyddyn yn y dref.Lewis Lewis (Lewsyn yr Heliwr) ↗Wicipedia CymraegRoedd Lewis Lewis (21 Mawrth 1793 – 6 Medi 1847), neu Lewsyn yr Heliwr, yn ffigwr amlwg yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831; bedyddiwyd ar 21 Mawrth 1793, yn fab i Jenkin a Margaret Lewis, Blaencadlan, plwyf Penderyn; cludwr glo o Lwydcoed i odynau calch Penderyn; bu Gwrthryfel Merthyr yn wrthryfel dros gyfiawnder dan faner goch i ddychwelyd eiddo a gymerwyd oddi ar y tlawd gan y llys dyledion; yn ôl Gwyn Alf Williams, bu Lewsyn yn arweinydd yn yr ymosodiad ar filwyr a ddaeth o Aberhonddu; fe’i daliwyd yng nghoed Hendrebolon, Ystradfellte, ar 7 Mehefin 1831, a’i ddedfrydu i farwolaeth yng Nghaerdydd, ond newidiwyd ei ddedfryd i alltudiaeth am oes; Cymraeg oedd ei iaith lafar, ond roedd hefyd yn rhugl yn Saesneg; ar y llong John dysgodd garcharorion sut i ddarllen ac ysgrifennu yn eu hiaith.
O Arglwydd, dyma gamwedd#
I Dic Penderyn nid oedd trugaredd. Tyngodd dau dyst, James Abbott, barbwr, a William Williams, teiliwr, y ddau o Ferthyr, yn ei erbyn, ond cyfaddefodd Donald Black ei hun, a welsai Dic yn y dyrfa, yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd. Roedd pobl Merthyr yn sicr fod Dic yn ddieuog, a gofynnodd deiseb y dywedir bod un fil ar ddeg o enwau arni am ei fywyd.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.
Ymwelodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd na wnâi ynnau yn ei weithfeydd, â Dic yng ngharchar Caerdydd, daeth yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, ac aeth at yr Ysgrifennydd Cartref, yr Arglwydd Melbourne. Gyda help yr Arglwydd Ganghellor, yr Arglwydd Brougham, enillodd ohiriad o bythefnos, ond dim mwy. Ni fynnai Melbourne newid y ddedfryd.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Price, Joseph Tregelles (1784–1854), Quaker and ironmaster ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)O waith haearn Abaty Nedd; ymwelodd â Dic Penderyn yng ngharchar Caerdydd, daeth yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog a marchogodd i weld yr Arglwydd Melbourne, gan ennill gohiriad byr; sylfaenydd a llywydd cyntaf Cymdeithas Heddwch 1816; ni chai ei ddynion fyth wneud gynnau mawr, bwledi na gynnau.
Am wyth o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831 crogwyd Dic Penderyn y tu allan i garchar Caerdydd, yn Heol Eglwys Fair. Roedd yn dair ar hugain oed. Cerddodd pedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith William Rowlands, Gwilym Lleyn, ac ar y crocbren gwaeddodd yn Gymraeg.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.
O Arglwydd, dyma gamwedd.
Dic Penderyn ar y crocbren, Caerdydd, 13 Awst 1831
Drannoeth, ddydd Sul 14 Awst, dilynodd tyrfa fawr ei arch drwy Fro Morgannwg i Aberafan, lle y’i claddwyd ym mynwent y Santes Fair. Y tu allan i wal y fynwent siaradodd ei frawd-yng-nghyfraith, y pregethwr Methodist Morgan Howells, â’r bobl mewn golygfa deimladwy iawn.FfynhonnellLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.

Cyfaddefiad dros y môr#
Yn 1874, dros ddeugain mlynedd yn ddiweddarach, adroddodd gweinidog uchel ei barch gyda’r Annibynwyr, y Parchedig Evan Evans, fod gŵr wedi cyfaddef wrtho ar ei wely angau yn America mai ef, nid Dic, a glwyfodd Donald Black. Enwir y gŵr fel Ianto Parker, a ffoesai i America rhag cael ei ddal. Dywedir i James Abbott, un o’r tystion yn erbyn Dic, gyfaddef yn ddiweddarach iddo ddweud celwydd ar ei lw. Cyfaddefiad a adroddwyd ymhell wedi’r digwyddiad ydoedd, nid dyfarniad llys, ond i Gymru cadarnhaodd yr hyn a gredai Merthyr erioed.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.Dic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.
Clirio enw Dic#
Nid anghofiwyd Dic Penderyn erioed. Yn 1966 gosododd undebwyr llafur gofeb ar ei fedd yn Aberafan, ac yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb iddo fel merthyr dosbarth gweithiol Cymru yn llyfrgell ganolog Merthyr gan Len Murray, ysgrifennydd cyffredinol Cyngres yr Undebau Llafur. Mae plac wrth fynedfa Marchnad Caerdydd yn nodi man ei grogi.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Dic Penderyn, Welsh working class martyr ↗Siôn Williams, Historic UK, 14 Mehefin 2024 (Saesneg)Fe’i crogwyd y tu allan i garchar Caerdydd yn Heol Eglwys Fair, mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; mae plac y tu allan i’r farchnad ger safle’r crocbren; gosodwyd cofeb ar ei fedd gan undebwyr llafur yn 1966; dadorchuddiwyd cofeb y tu allan i lyfrgell Merthyr Tudful yn 1977.
Yn 2000 dechreuodd ei ddisgynyddion achos cyfreithiol i ennill pardwn iddo. Ym Mehefin 2015 cyflwynodd Ann Clwyd AS ddeiseb i Dŷ’r Cyffredin; atebodd y llywodraeth na roddir pardwn ond lle bo tystiolaeth newydd yn dangos yn derfynol fod rhywun yn ddieuog. Yng Ngorffennaf 2016 arweiniodd Stephen Kinnock AS ddirprwyaeth gyda disgynyddion Dic i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder, a phan wrthododd addawodd y byddai’r frwydr yn parhau. Ym Mai 2023 gofynnodd deiseb newydd i’r Brenin am bardwn brenhinol.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Kinnock dismayed at decision not to grant a posthumous pardon for Dic Penderyn ↗Stephen Kinnock AS, 16 Tachwedd 2016 (Saesneg)Yng Ngorffennaf 2016 arweiniodd ddirprwyaeth o ddisgynyddion Dic Penderyn ac ymgyrchwyr o Aberafan a Merthyr i’r Weinyddiaeth Gyfiawnder gyda deiseb o 600 o enwau; atebodd y Weinyddiaeth na allai ychwanegu dim at ateb 2015, mai dim ond lle bo tystiolaeth yn dangos yn derfynol fod rhywun yn ddieuog y defnyddir Uchelfraint Drugaredd; dywedodd Kinnock y byddai’r frwydr yn parhau.New petition launched to clear the name of Dic Penderyn ↗Nation.Cymru, 8 Mai 2023 (Saesneg)Gofynnodd deiseb newydd a lansiwyd dros benwythnos y coroni i’r Brenin Charles am bardwn brenhinol i Richard Lewis; ymhlith ymdrechion cynharach mae deiseb Ann Clwyd yn 2015.

Yr hyn a ddechreuodd y Gwrthryfel#
Rhoddwyd taw ar y Gwrthryfel, ond fe newidiodd Gymru. O fewn misoedd ymddangosodd y cyfrinfeydd undeb llafur cyntaf ar y maes glo, ac yn hydref 1831 daliodd gweithwyr haearn Dowlais a Plymouth eu tir drwy gloi allan chwerw dros yr hawl i berthyn iddynt. Rhoddodd Deddf Diwygio 1832 ei haelod seneddol ei hun i Ferthyr o’r diwedd, ac aelod cyntaf y dref oedd y meistr haearn Josiah John Guest o Ddowlais.FfynonellauThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Josiah John Guest ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Nowlais yn 1785; gallai rolio bar neu dorri tram o lo cystal ag unrhyw un o’i weithwyr; unig berchennog Dowlais o 1815; yn 1832 daeth yn aelod seneddol cyntaf Merthyr Tudful; gŵr yr Arglwyddes Charlotte Guest.
For with the rising, the pre-history of that movement comes to an end. (Gyda’r gwrthryfel, daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben.)
Gwyn A. Williams, The Merthyr Riots: Settling the Account, 1959
Wyth mlynedd yn ddiweddarach gorymdeithiodd Siartwyr y cymoedd ar Gasnewydd, ac aeth enw Dic Penderyn a baner goch Merthyr gyda gwerin weithiol Cymru i bob brwydr a ddilynodd, o undebau’r maes glo hyd at ethol Keir Hardie, un o sylfaenwyr y Blaid Lafur, yn aelod dros Ferthyr Tudful yn 1900. Er 2013 cynhelir gŵyl Merthyr Rising yn y dref bob blwyddyn.FfynonellauDic Penderyn ↗Wikipedia (Saesneg)Richard Lewis (1807/8 – 13 Awst 1831), a adwaenir fel Dic Penderyn, llafurwr a glöwr o Ferthyr Tudful; ganed yn Aberafan mewn bwthyn o’r enw Penderyn, mab Lewis Lewis a Margaret; symudodd i Ferthyr gyda’i deulu yn 1819 a gweithio yn y pyllau gyda’i dad; gallai ddarllen ac ysgrifennu, wedi peth addysg yn y capel, ac roedd ei deulu’n Fethodistiaid; nid oedd anafiadau’r Preifat Donald Black yn angheuol ac ni allai ei adnabod; wedi achos undydd ar 13 Gorffennaf 1831 ym Mrawdlys Caerdydd fe’i cafwyd yn euog; nid oes tystiolaeth i Dic chwarae unrhyw ran sylweddol yn y gwrthryfel; roedd pobl Merthyr yn argyhoeddedig nad ef oedd yn gyfrifol, a llofnododd dros 11,000 ddeiseb am ei ryddhau, a gwrthwynebodd hyd yn oed papur ceidwadol y Cambrian; perswadiodd Joseph Tregelles Price, meistr haearn o Grynwr o Gastell-nedd, farnwr yr achos fod y ddedfryd yn anniogel; gohiriodd yr Arglwydd Melbourne y dienyddiad bythefnos ond gwrthododd leihau’r ddedfryd er gwaethaf pledion y gweithwyr a sefydliad Cymru; crogwyd ef am 8 y bore ar 13 Awst 1831, yn 23 oed, ar y crocbren yn Heol Eglwys Fair, Caerdydd, lle mae mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; ei eiriau olaf oedd “O Arglwydd, dyma gamwedd”; dilynodd miloedd ei gorff drwy Fro Morgannwg; gosododd undebwyr lleol gofeb ar ei fedd yn 1966; fe’i hystyrid yn ferthyr, a chryfhaodd ei farwolaeth undebaeth a Siartiaeth; yn 1874 cyfaddefodd Ianto Parker ar ei wely angau yn yr Unol Daleithiau mai ef a drywanodd Black, a chyfaddefodd James Abbott, a dystiodd yn yr achos, yn ddiweddarach iddo dyngu anudon; yn 1977 dadorchuddiwyd cofeb i “Ferthyr Dosbarth Gweithiol Cymru” yn llyfrgell Merthyr gan Len Murray o’r TUC; cyflwynwyd deisebau am bardwn yn 2015 a 2016; adroddir ei hanes mewn nofelau gan Alexander Cordell, Rhydwen Williams a Gwyn Thomas, ac mewn cerddi, dramâu a chaneuon gan Meic Stevens, Martyn Joseph a Charreg Lafar.Newport Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ar 4 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd rhyw 4,000 o Siartwyr dan John Frost ar Gasnewydd.Keir Hardie ↗Wikipedia (Saesneg)Un o sylfaenwyr y Blaid Lafur a’i harweinydd seneddol cyntaf; fe’i hetholwyd i’r Senedd dros Ferthyr Tudful yn 1900.Merthyr Rising ↗Wikipedia (Saesneg)Ym mis Mehefin 1831, wedi gostwng cyflogau a diswyddo dynion, cododd gweithwyr Merthyr; ysbeiliasant y llys dyledion a dinistrio’i lyfrau; ar 2 Mehefin arweiniodd Lewis Lewis, Lewsyn yr Heliwr, y dorf i Westy’r Castell i ofyn am fara rhatach a chyflogau gwell, ac agorodd milwyr y 93ain Highlanders dân; lladdwyd hyd at 24; dyma’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei defnyddio’n arwydd gwrthryfel y gweithwyr ym Mhrydain; arestiwyd 26; cafwyd Richard Lewis, Dic Penderyn, yn euog o drywanu’r Preifat Donald Black a’i grogi yng Nghaerdydd ar 13 Awst 1831, er i 11,000 arwyddo dros ei ryddhau; mae teimlad cryf yng Nghymru iddo gael ei ddienyddio ar gam; alltudiwyd Lewsyn a bu farw yn Port Macquarie yn 1847.
Darllen y dystiolaeth#
Rhaid gosod llawer o’r hyn a ddigwyddodd yn 1831 at ei gilydd fel brithwaith, oherwydd collwyd llawer o bapurau’r llys. Papurau newydd y cyfnod, yn enwedig y Cambrian o Abertawe, a phapurau teulu Crawshay yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw’r ffynonellau cyfoethocaf. Ysgrifennodd William Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian, a chadwodd y biliau am fwydo a lletya’r milwyr: mae un rholyn, dan y teitl ‘Riot Expences’, yn dal 125 o bapurau, yn eu plith pum deg pump o orchmynion a anfonwyd o Dŷ Penydarren rhwng 3 ac 11 Mehefin.FfynhonnellThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.
Mae’r hanesion yn amrywio, ac mae’r erthygl hon yn dweud hynny lle maent. Rhydd rhai’r ymrafael wrth y Castle Inn ar 2 Mehefin; rhydd y Bywgraffiadur Cymreig a Gwyn A. Williams ef ar fore 3 Mehefin. Nid yw nifer y meirw’n sicr. ‘Dywedir yn aml’ mai’r faner goch hon oedd y gyntaf ym Mhrydain, oherwydd ni all neb brofi na chwifiodd baner o’i bath yn gynharach. A chyfaddefiad a adroddwyd yw cyfaddefiad 1874, nid dyfarniad. Yr hyn nad oes yr un hanes yn ei wadu yw i bobl Merthyr sefyll gyda’i gilydd, ac i Dic Penderyn fynd i’w farwolaeth gan ddweud ei fod yn ddieuog.FfynonellauLewis, Richard (‘Dic Penderyn’; 1807/8 – 1831), miner and revolutionary martyr ↗David Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBrodor o gylch Aberafan; dywedir ei fod yn fab i Lewis Lewis, a drigai mewn bwthyn o’r enw Penderyn ym mhlwyf y Pîl; priododd ei chwaer hŷn y Parch. Morgan Howells yn 1827; yn 1831 roedd yn ŵr priod yn byw ym Merthyr ac yn löwr; nid oes tystiolaeth iddo gymryd rhan yn yr ymosodiad ar dŷ clerc Llys y Ceisiadau ar 2 Mehefin; fore trannoeth daeth milwyr y 93ain Gatrawd Ucheldirol i’r Castle Inn, ceisiodd y dyrfa y tu allan, Dic yn eu plith, gipio mysgedi’r milwyr, a thaniodd y milwyr y tu mewn i’r dyrfa, gan ladd a chlwyfo nifer; fe’i cyhuddwyd o glwyfo Donald Black o’r 93ain a’i brofi ym Mrawdlys Caerdydd gerbron yr Ustus Bosanquet; roedd cryn amheuaeth ai ef a glwyfodd Black, a chyfaddefodd y milwr yn rhwydd na wyddai pwy a’i clwyfodd; gofynnodd deiseb y dywedir bod 11,000 o enwau arni am ei arbed; roedd y Crynwr Joseph Tregelles Price o Gastell-nedd yn argyhoeddedig ei fod yn ddieuog, a thrwy’r Arglwydd Brougham caniatawyd pythefnos o ohiriad, ond ni newidiai’r Arglwydd Melbourne y ddedfryd; dienyddiwyd ef yn gyhoeddus yng ngharchar Caerdydd am 8 o’r gloch fore Sadwrn 13 Awst 1831, yn 23 oed meddid, a phedwar gweinidog Wesleaidd gydag ef, yn eu plith Gwilym Lleyn; gofynnai llythyr huawdl at ei chwaer am drefnu ei gladdu; tyfodd yr orymdaith angladdol drwy Fro Morgannwg ddydd Sul 14 Awst yn fawr iawn; claddwyd ef ym mynwent y Santes Fair, Aberafan, a thu allan i wal y fynwent anerchodd ei frawd-yng-nghyfraith Morgan Howells y dyrfa mewn golygfa deimladwy iawn; yn 1874 adroddodd y Parch. Evan Evans gyffes a wnaed iddo ar wely angau yn America gan ŵr a ddywedai mai ef a glwyfodd Donald Black.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Red flag (politics) ↗Wikipedia (Saesneg)Chwifiwyd dwy faner goch wedi’u trochi mewn gwaed llo gan orymdeithwyr yn ne Cymru yng Ngwrthryfel Merthyr 1831; honnir mai dyna’r tro cyntaf i’r faner goch gael ei chwifio’n faner grym y gweithwyr.
Ymweld â Merthyr heddiw#
Mae Castell Cyfarthfa, ei amgueddfa a’i oriel gelf a’i barc ar agor i ymwelwyr, ac mae lluniau Penry Williams o’r gweithfeydd yn crogi yno. Islaw’r castell saif clawdd carreg mawr ffwrneisi chwyth Cyfarthfa o hyd, y mwyaf cyflawn o’i fath yn unman, gyda phont a dyfrbont haearn Pont-y-Cafnau o 1793 gerllaw. Yn Nowlais mae hen stablau’r gwaith haearn wedi goroesi, ac mae copi o locomotif Trevithick yn sefyll ger y castell. Mae cofeb Dic Penderyn yn llyfrgell ganolog Merthyr, ei blac ym Marchnad Caerdydd, a’i fedd ym mynwent y Santes Fair yn Aberafan.FfynonellauCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.Cyfarthfa Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd yn 1824 gan Robert Lugar i William Crawshay II a’i godi am ryw £30,000 o garreg leol, gyda 15 tŵr a 72 ystafell; fe’i gorffennwyd yn 1825; fe’i gwerthwyd i’r cyngor yn 1908, daeth rhan o’r llawr isaf yn amgueddfa a’r gweddill yn ysgol o 1913; mae Parc Cyfarthfa yn Radd II* ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Photographs of Merthyr’s industrial monuments (Geograph) ↗Lluniau Geograph ar Wikimedia Commons (Saesneg)Pont-y-Cafnau, y bont reilffordd a’r ddyfrbont haearn o 1793; hen stablau gwaith haearn Dowlais; y copi o locomotif Trevithick 1804 yng Nghastell Cyfarthfa.Dic Penderyn, Welsh working class martyr ↗Siôn Williams, Historic UK, 14 Mehefin 2024 (Saesneg)Fe’i crogwyd y tu allan i garchar Caerdydd yn Heol Eglwys Fair, mynedfa Marchnad Caerdydd heddiw; mae plac y tu allan i’r farchnad ger safle’r crocbren; gosodwyd cofeb ar ei fedd gan undebwyr llafur yn 1966; dadorchuddiwyd cofeb y tu allan i lyfrgell Merthyr Tudful yn 1977.

Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd → Dic Penderyn → Lewsyn yr Heliwr → William Crawshay II, Brenin yr Haearn → Merthyr Tudful → Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol → Gwrthryfelwyr a gwrthryfeloedd → Glo → Cymru ddiwydiannol →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 5 munCenedl o brotestwyr
Baner goch ym Merthyr, ffermwyr mewn peisiau’n malu tollbyrth, byddin o Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd. Nid aeth Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dawel.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 6 munGlo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris
Yn 1913 roedd cymoedd y de’n gyrru llyngesau a rheilffyrdd ledled y byd. Ganrif yn ddiweddarach roedd y pwll dwfn olaf wedi cau. Dyma’r hyn a adeiladodd glo, a’r hyn a gostiodd.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf