

Erthygl
Cenedl o brotestwyr
Baner goch ym Merthyr, ffermwyr mewn peisiau’n malu tollbyrth, byddin o Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd. Nid aeth Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dawel.
Llun: Gwesty’r Westgate ar Sgwâr Westgate, Casnewydd (ailgodwyd 1886), lle bu Gwrthryfel y Siartwyr yn 1839 · Mike Faherty, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Rhwng 1831 a 1843 gwelodd Cymru dri o’r gwrthryfeloedd gwerinol mwyaf dramatig yn hanes modern Prydain. Roedd iddynt achosion ac arweinwyr gwahanol, ond roedd pob un yn ymateb i gymdeithas a oedd yn newid yn gyflymach na’i chyfreithiau.
Merthyr, 1831#
Merthyr Tudful oedd tref fwyaf Cymru ar y pryd a phrifddinas haearn y byd. Ym mis Mehefin 1831, wedi toriadau cyflog a chydag eiddo dyledwyr yn cael ei atafaelu, meddiannodd miloedd o weithwyr y dref. Ysbeiliasant lys y dyledwyr a gorymdeithio dan faner wedi’i throchi mewn gwaed llo, a ddisgrifir yn aml fel y tro cyntaf i’r faner goch gael ei chodi’n symbol o wrthryfel y gweithwyr. Saethodd milwyr i’r dorf y tu allan i Dafarn y Castell, gan ladd o leiaf un ar bymtheg. Crogwyd glöwr ifanc, Richard Lewis, a adwaenid fel Dic Penderyn, yng Nghaerdydd am drywanu milwr. Ychydig a gredai ei fod yn euog, a’i eiriau olaf oedd ‘O Arglwydd, dyma gamwedd’.
Casnewydd, 1839#
Roedd y Siartwyr am gael pleidlais i bob dyn, pleidlais gudd a chyflog i Aelodau Seneddol. Ar noson 3 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd rhai miloedd o ddynion o gymoedd Sir Fynwy drwy’r glaw i Gasnewydd, dan arweiniad John Frost, cyn-faer y dref. Roedd milwyr yn disgwyl y tu mewn i Westy’r Westgate. Saethwyd tua ugain o’r gorymdeithwyr yn farw mewn ychydig funudau. Dedfrydwyd Frost a dau arall i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru, y tro olaf i’r ddedfryd honno gael ei rhoi ym Mhrydain; wedi protest gyhoeddus fe’u halltudiwyd i Tasmania yn lle hynny. Mae’r rhan fwyaf o’r hyn a fynnai’r Siartwyr bellach yn rhan arferol o bob etholiad.
Beca, 1839–43#
Yng nghefn gwlad y gorllewin, y dollborth oedd y gŵyn. Roedd rhaid i ffermwyr bach, a wasgid eisoes gan renti a degymau, dalu wrth glwyd ar ôl clwyd i gario calch i’w caeau. Gan ddechrau yn Efail-wen yn 1839, tynnai criwiau o ddynion â’u hwynebau wedi’u duo ac mewn dillad menywod y clwydi i lawr liw nos, dan arweiniad ffigwr a elwid ‘Rebeca’ bob tro, enw a gymerwyd o adnod yn Genesis. Dinistriwyd cannoedd o glwydi. Anfonodd y llywodraeth filwyr a gohebydd o’r Times, ac yna gwnaeth rywbeth anarferol: cynhaliodd ymchwiliad, cytunodd fod gan y ffermwyr achos, a diwygiodd yr ymddiriedolaethau tyrpeg yn 1844.
Arfer a barhaodd#
Parhaodd y traddodiad. Gwrthododd ffermwyr dalu’r degwm i eglwys nad oeddent yn ei mynychu yn y 1880au. Daliodd chwarelwyr y Penrhyn eu tir am dair blynedd o 1900 yn un o’r anghydfodau hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Yn yr ugeinfed ganrif cymerodd protest ffurfiau newydd, o orymdeithiau newyn y 1930au i ymgyrchoedd iaith y 1960au a streic y glowyr yn 1984. Dadlau â grym yw un o’r edafedd hynaf yn stori Cymru.
Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol → Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd → Haearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831 → Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 19 mun NewyddHaearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831
Sut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 6 munGlo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris
Yn 1913 roedd cymoedd y de’n gyrru llyngesau a rheilffyrdd ledled y byd. Ganrif yn ddiweddarach roedd y pwll dwfn olaf wedi cau. Dyma’r hyn a adeiladodd glo, a’r hyn a gostiodd.
Yr oes · 1100 – 1282Oes y Tywysogion
Cestyll, barddoniaeth a thywysogion Gwynedd a Deheubarth yn erbyn grym y Normaniaid a Lloegr.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf