
Erthygl
Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Llun: Trên stêm Rheilffordd Ffestiniog yn troelli drwy fryniau Eryri · SchmalspurDVZO, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ar fore oer o Chwefror yn 1804 rholiodd injan haearn swnllyd allan o waith haearn Penydarren ym Merthyr Tudful, gan dynnu deg tunnell o haearn a saith deg o ddynion. Nid oedd unrhyw beiriant wedi gwneud hynny ar gledrau erioed o’r blaen. O fewn can mlynedd roedd cymoedd Cymru yn anfon haearn, glo, copr, tunplat a llechi i bob cyfandir, mewn wagenni a wnaed yng Nghymru, ar hyd camlesi a rheilffyrdd a godwyd yng Nghymru, allan o borthladdoedd glo mwyaf y byd. Dyma hanes sut y symudodd gwlad fach y byd.
| Yr injan gyntaf | Penydarren, Merthyr Tudful, 21 Chwefror 1804 |
|---|---|
| Y rheilffordd deithwyr gyntaf | Rheilffordd Ystumllwynarth, Abertawe, 25 Mawrth 1807 |
| Prifddinas haearn y byd | Merthyr Tudful: Cyfarthfa, yna Dowlais, gwaith haearn mwyaf y byd |
| Porthladd glo prysuraf y byd | Caerdydd, yna’r Barri yn 1913, gydag 11 miliwn tunnell |
| Y siec filiwn punt gyntaf | Llofnodwyd yn y Gyfnewidfa Lo, Caerdydd, yn 1904 |
| Copperopolis | Abertawe, prif dref toddi copr y byd |
| Toi’r byd | Penrhyn a Dinorwig, dwy chwarel lechi fwyaf y byd |
| Y rheilffordd fach a gopïodd y byd | Rheilffordd Ffestiniog: stêm ar gledrau cul, 1863 |
| Treftadaeth y Byd | Blaenafon (2000), Pontcysyllte (2009), Tirwedd y Llechi (2021) |
Pam Cymru?#
Roedd gan Gymru yr hyn yr oedd ei angen ar yr oes newydd, a’r cyfan yn yr un lle. Yng nghymoedd y de roedd glo, mwyn haearn a chalchfaen ochr yn ochr, y tri pheth y mae ffwrnais chwyth yn eu bwyta. Rhedai’r afonydd yn ddigon cyflym i droi olwynion dŵr. Ac nid oes unman yng Nghymru ymhell o’r môr, felly gellid cludo beth bynnag a wnâi’r cymoedd i lawr i harbwr a’i anfon i unrhyw le yn y byd. Yng ngeiriau UNESCO, de Cymru oedd ‘prif gynhyrchydd haearn a glo y byd yn y 19eg ganrif’.FfynhonnellBlaenavon Industrial Landscape ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2000 (Saesneg)Mae’n dangos mai de Cymru oedd prif gynhyrchydd haearn a glo y byd yn y 19eg ganrif.
Y daith reilffordd gyntaf yn y byd, 1804#
Roedd Samuel Homfray, meistr gwaith haearn Penydarren, wedi cyflogi peiriannydd disglair o Gernyw, Richard Trevithick, i adeiladu peiriannau i’w waith. Credai Homfray y gallai un ohonynt dynnu llwythi ar hyd y dramffordd a redai o Ferthyr i lawr y cwm at y gamlas yn Abercynon, lle’r oedd ceffylau’n gwneud y gwaith bryd hynny. Dywedodd Richard Crawshay o Gyfarthfa na ellid ei wneud. Rhoesant bum can gini ar y fantol.FfynhonnellRichard Trevithick: Merthyr Tramroad Trial ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Rhoddodd Homfray fet o 500 gini â Crawshay; ar 21 Chwefror 1804 cariodd yr injan 10 tunnell o haearn mewn pum wagen a 70 o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon mewn 4 awr a 5 munud.
Ar 21 Chwefror 1804 cychwynnodd injan Trevithick, a adeiladwyd gan weithwyr haearn Penydarren, i lawr y dramffordd gyda phum wagen yn cario deg tunnell o haearn a rhyw saith deg o ddynion a oedd wedi neidio arnynt am reid. Teithiodd y naw milltir a thri chwarter i Abercynon mewn pedair awr a phum munud, gan aros ar y ffordd i dorri coed a symud creigiau o’r llwybr. Enillodd Homfray ei fet. Dyna’r tro cyntaf yn y byd i injan stêm redeg ar gledrau a thynnu llwyth.FfynonellauFirst steam locomotive to run on rails ↗Guinness World Records (Saesneg)Injan Richard Trevithick, a adeiladwyd yng ngwaith haearn Penydarren, Merthyr Tudful, oedd yr injan stêm gyntaf i redeg ar gledrau; rhedodd gyntaf ar 21 Chwefror 1804.Richard Trevithick: Merthyr Tramroad Trial ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Rhoddodd Homfray fet o 500 gini â Crawshay; ar 21 Chwefror 1804 cariodd yr injan 10 tunnell o haearn mewn pum wagen a 70 o ddynion y 9¾ milltir o Benydarren i Abercynon mewn 4 awr a 5 munud.Richard Trevithick ↗Trafnidiaeth Cymru, Rheilffordd 200 (Saesneg)Tynnodd injan Trevithick, a adeiladwyd i Samuel Homfray, 10 tunnell o haearn y naw milltir o Benydarren i Abercynon ar 21 Chwefror 1804.
Ddoe aethom ar ein taith gyda’r injan. Gwnaethom y naw milltir mewn pedair awr a phum munud.
Richard Trevithick, llythyr at Davies Gilbert, 22 Chwefror 1804
Roedd yr injan mor drwm nes iddi gracio platiau haearn y dramffordd, ac aeth yn ôl i weithio fel peiriant llonydd. Ond roedd y syniad wedi’i brofi ym Merthyr. Un mlynedd ar hugain yn ddiweddarach agorodd Rheilffordd Stockton a Darlington yn Lloegr, a dechreuodd oes y rheilffordd.

Y rheilffordd deithwyr gyntaf yn y byd, 1807#
Dair blynedd yn ddiweddarach rhoddodd Abertawe beth cyntaf arall i’r byd. Roedd Rheilffordd Ystumllwynarth, lein a dynnid gan geffylau ar hyd glan Bae Abertawe, wedi’i hadeiladu i gludo glo, mwyn haearn a chalchfaen. Ym mis Chwefror 1807 cytunodd un o’i pherchnogion, Benjamin French, i dalu ugain punt y flwyddyn am yr hawl i gludo teithwyr arni, ac ar 25 Mawrth 1807 dechreuodd ei gerbyd redeg. Dyna’r gwasanaeth rheolaidd cyntaf i gludo teithwyr ar reilffordd yn unman yn y byd.FfynonellauFirst regular passenger railway service ↗Guinness World Records (Saesneg)Dechreuodd y gwasanaeth teithwyr rheolaidd cyntaf ar reilffordd ar Reilffordd Ystumllwynarth, Abertawe, ar 25 Mawrth 1807, dan ofal Benjamin French am £20 y flwyddyn.Swansea, Oystermouth and Mumbles Railway ↗Trafnidiaeth Cymru, Rheilffordd 200Ym mis Mawrth 1807 y cafwyd y daith reilffordd gyntaf erioed i deithwyr oedd yn talu, a cheffylau’n tynnu’r cerbydau. Fel Rheilffordd y Mwmbwls cludodd bobl am fwy na 150 o flynyddoedd, gyda cheffyl, gydag ager ac yn olaf gyda thrydan, hyd 1960.
Merthyr, prifddinas haearn y byd#
Yn 1750 pentref oedd Merthyr Tudful. Erbyn 1851 roedd ynddo dros 46,000 o bobl a hi oedd y dref fwyaf o bell ffordd yng Nghymru, a’r rheswm oedd haearn. Safai pedwar gwaith mawr o amgylch y dref: Cyfarthfa, Dowlais, Penydarren a Plymouth. Cyfarthfa, dan Richard Crawshay a’i deulu, oedd y mwyaf ohonynt am gyfnod. Daeth y Llyngesydd Nelson i’w weld yn 1802, bwriai ei ffwrneisi ynnau mawr i’r llynges, a phan ddechreuodd rolio cledrau haearn anfonodd Tsar Rwsia ddyn i edrych.FfynhonnellCyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Gwnâi Cyfarthfa ynnau mawr i’r Bwrdd Ordnans; ymwelodd Nelson yn 1802, a denodd ei gledrau haearn gynrychiolydd Tsar Rwsia.

Yna aeth Dowlais heibio iddo. Dan deulu’r Guest, daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd.FfynhonnellMerthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821. Yn 1845 roedd ganddo ddeunaw ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr, a gwnâi ryw 88,000 tunnell o haearn y flwyddyn.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Yn 1845 roedd gan y gwaith 18 ffwrnais a 7,300 o weithwyr a gwnâi tua 89,000 tunnell o haearn y flwyddyn; helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i’w redeg. Helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest, a gyfieithodd y Mabinogion, ei gŵr i’w redeg, a’i redeg ei hun ar ôl ei farw.

Yn anad dim, gwnâi Merthyr gledrau. Roliodd Dowlais haearn i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821.FfynhonnellMerthyr Tydfil historic landscape: Dowlais ↗Nodweddu tirwedd hanesyddol i Cadw (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Morgannwg-Gwent, Heneb bellach) (Saesneg)Daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg; yno y gwnaed cledrau Rheilffordd Stockton a Darlington yn 1821. Erbyn y 1830au deuai ei archebion o dramor: cledrau i’r rheilffordd o Berlin i Leipzig ac i’r lein allan o St Petersburg yn Rwsia.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Roedd archebion tramor 1835–36 yn cynnwys cledrau i Reilffordd Berlin a Leipzig a lein St Petersburg; Dowlais oedd y cyntaf i gymryd trwydded proses Bessemer a gwnâi ddur o 1865. Wrth i reilffyrdd ledu ar draws Ewrop, yr Americas a’r ymerodraeth, aeth cledrau Cymru gyda hwy. Dowlais oedd y gwaith cyntaf i gymryd trwydded i wneud dur newydd Bessemer, ac o 1865 roliai gledrau dur hefyd.FfynhonnellDowlais Ironworks ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Roedd archebion tramor 1835–36 yn cynnwys cledrau i Reilffordd Berlin a Leipzig a lein St Petersburg; Dowlais oedd y cyntaf i gymryd trwydded proses Bessemer a gwnâi ddur o 1865.

Aeth meistri haearn a gweithwyr haearn Cymru â’u crefft ar draws y byd. Aeth David Thomas o Gwm Nedd, a ddysgodd doddi haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn, â’r dull i Bennsylvania yn 1839, ac fe’i hanrhydeddir yno fel tad diwydiant haearn glo carreg America. Hwyliodd John Hughes, mab i beiriannydd yng Nghyfarthfa, i ymerodraeth Rwsia yn 1869 gydag wyth llwyth llong o beiriannau a chant o weithwyr medrus o dde Cymru, a’r dref a dyfodd o amgylch ei waith, Hughesovka, yw dinas Donetsk heddiw. Ac ym Mlaenafon yn 1878 darganfu dau gefnder, Sidney Gilchrist Thomas, yr oedd ei dad yn Gymro, a Percy Gilchrist, cemegydd y gwaith haearn, sut i wneud dur da o fwyn haearn llawn ffosfforws. Roedd eu dull werth fwyaf ar gyfandir Ewrop, lle’r oedd mwyn o’r fath yn gyffredin, a helpodd i godi diwydiannau dur yr Almaen a Gwlad Belg.FfynhonnellSidney Gilchrist Thomas ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Profodd ei gefnder Percy Gilchrist, cemegydd ym Mlaenafon, y dull; fe’i cyhoeddwyd yn 1878 ac roedd yn arbennig o werthfawr ar gyfandir Ewrop.
Y camlesi#
Mae haearn yn drwm, ac yn y 1700au llwybrau i geffylau pwn oedd y ffyrdd allan o’r cymoedd. Dŵr oedd yr ateb. Yn 1794 agorodd Camlas Morgannwg o Ferthyr i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, yn disgyn mwy na phum can troedfedd i’r môr. Yn 1798 aeth loc môr â hi allan at y llongau, a dathlwyd y diwrnod yr agorodd â gorymdaith lyngesol a thanio gynnau.FfynhonnellGlamorganshire Canal ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Agorodd i Gaerdydd ar 10 Chwefror 1794, tua 25 milltir gyda rhyw 50 o lociau; agorodd y loc môr ym mis Mehefin 1798 gyda gorymdaith lyngesol a gynnau llongau. Torrwyd camlesi Nedd, Abertawe a Mynwy yn yr un degawd, a bwydai gwe o dramffyrdd a dynnid gan geffylau, fel yr un y rhedodd injan Trevithick arni, hwy o’r gweithfeydd a’r pyllau.

Yn y gogledd, croesodd Camlas Ellesmere ddyffryn Dyfrdwy ym Mhontcysyllte mewn cafn haearn ar bileri cerrig uchel. Traphont ddŵr Thomas Telford, a agorwyd yn 1805, yw’r uchaf ym Mhrydain o hyd, ac er 2009 mae’n Safle Treftadaeth y Byd: yng ngeiriau UNESCO, ‘campwaith peirianneg arloesol’.FfynhonnellPontcysyllte Aqueduct and Canal ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2009 (Saesneg)Mae traphont ddŵr Telford yn gampwaith peirianneg arloesol.

Caerdydd: metropolis y glo#
Dechreuodd masnach glo ager Cymru gyda gweddw. Pan fu farw Robert Thomas yn 1833, cymerodd Lucy Thomas eu lefel glo fach yn Waun Wyllt ger Merthyr drosodd a gwerthu ei glo i George Insole, masnachwr o Gaerdydd, a’i hanfonodd i Lundain. Llosgai’n boethach ac yn lanach nag unrhyw lo arall. Yn 1840 aeth y llwyth cyntaf o lo Cymru dramor, o Gaerdydd i Nantes yn Ffrainc.FfynhonnellSouth Wales Coalfield timeline ↗AGOR, casgliad Maes Glo De Cymru (Saesneg)1840: y llwyth glo cyntaf i fynd dramor, Caerdydd i Nantes. 1851: adroddiad i’r Morlys yn barnu mai glo ager de Cymru yw’r mwyaf addas i’r Llynges Frenhinol. 1855: y trên cyntaf o lo ager y Rhondda yn cyrraedd Caerdydd.
Roedd Caerdydd wedi’i gwneud ar gyfer y fasnach. Agorodd ail Ardalydd Bute Ddoc Gorllewinol Bute yn 1839, a chyrhaeddodd Rheilffordd Cwm Taf, gwaith y peiriannydd Isambard Kingdom Brunel, yno o Ferthyr yn 1841. Pan ddechreuodd glo ager y Rhondda lifo yn 1855, daeth doc ar ôl doc: Doc Dwyreiniol Bute yn 1859, Penarth yn 1865, Doc y Rhath yn 1887, Doc y Frenhines Alexandra yn 1907. Anfonodd Caerdydd tua dwy filiwn tunnell o lo allan yn 1862. Yn 1913 anfonodd 10.7 miliwn tunnell. Cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, medd yr Amgueddfa Genedlaethol, âi mwy o gargo drwy Gaerdydd na thrwy Lundain neu Lerpwl.FfynhonnellCardiff: Coal and Shipping Metropolis of the World ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Allforiodd Caerdydd tua 2 filiwn tunnell o lo yn 1862 a 10.7 miliwn yn 1913; cyn 1914 roedd ei thunelledd cargo yn fwy na Llundain neu Lerpwl; roedd tua 250 o longau tramp yn eiddo iddi yn 1910. Roedd tua 250 o longau tramp yn eiddo i’r dref, a chludai llongau Caerdydd lo Cymru i bob cefnfor.

Y siec filiwn punt gyntaf, 1904#
Wrth galon y cyfan safai’r Gyfnewidfa Lo yn Sgwâr Mount Stuart, a godwyd rhwng 1884 a 1886. Bob dydd am hanner dydd llenwai ei neuadd fasnachu fawr â pherchnogion glo, perchnogion llongau a broceriaid, cymaint â dau gant o ddynion yn gweiddi ac yn chwifio ar y llawr yn yr awr brysuraf, a rhyw ddeng mil o bobl yn mynd i mewn ac allan o’r adeilad mewn diwrnod. Penderfynai’r bargeinion a darwyd ar y llawr hwnnw faint a gostiai glo mewn porthladdoedd ledled y byd: yma y pennid pris glo’r byd.FfynonellauCoal Exchange ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ar un adeg pennid pris glo’r byd yma; hyd at 200 o ddynion ar y llawr yn yr awr brysuraf a rhyw 10,000 o bobl y dydd; cytunwyd y fargen £1,000,000 gyntaf yma yn 1904.Cardiff Coal Exchange ↗Y Gymdeithas Fictoraidd, y deg adeilad mwyaf mewn perygl (Saesneg)Codwyd yn 1884–86 gan Seward a Thomas, rhestredig Gradd II*; yno y pennid prisiau glo’r byd, ac yno y llofnodwyd y siec £1 miliwn gyntaf yn 1904.
Ac yma, yn 1904, y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.FfynonellauCardiff Coal Exchange ↗Y Gymdeithas Fictoraidd, y deg adeilad mwyaf mewn perygl (Saesneg)Codwyd yn 1884–86 gan Seward a Thomas, rhestredig Gradd II*; yno y pennid prisiau glo’r byd, ac yno y llofnodwyd y siec £1 miliwn gyntaf yn 1904.The Coal Exchange, Cardiff ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Yn cofnodi siec £1m gyntaf y byd i’w chofnodi, a ysgrifennwyd yn y Gyfnewidfa Lo yn 1904 i selio bargen.Commerce ↗Treftadaeth Bae Caerdydd (Saesneg)Agorodd y Gyfnewidfa Lo, canolbwynt y fasnach lo, yn 1888; ysgrifennwyd y siec £1m gyntaf yma yn 1904.Coal Exchange ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Ar un adeg pennid pris glo’r byd yma; hyd at 200 o ddynion ar y llawr yn yr awr brysuraf a rhyw 10,000 o bobl y dydd; cytunwyd y fargen £1,000,000 gyntaf yma yn 1904. Nid oedd siec o’r maint hwnnw wedi’i hysgrifennu yn y byd erioed. Daeth yn stori falchaf y Gyfnewidfa Lo, ac mae Caerdydd yn dal i’w hadrodd. 1904 yw’r flwyddyn a roddir fel arfer; mae ambell fersiwn yn dweud 1901 neu 1908, ac nid yw enw’r masnachwr a’i llofnododd wedi dod i lawr atom.FfynhonnellCardiff Coal Exchange: economic centre to entertainment venue ↗Phil Carradice, blog Hanes Cymru y BBC, 2012 (Saesneg)Agorwyd ar 1 Chwefror 1886; mae’r fersiwn hwn yn dyddio’r fargen £1 miliwn gyntaf i 1901. Ond ar y llawr masnachu yn Sgwâr Mount Stuart, bargen lo o gymoedd Cymru oedd y gyntaf mewn hanes i’w thalu â miliwn o bunnoedd.
| Y siec | Y siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd (£1,000,000) |
|---|---|
| Ble | Llawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd |
| Pryd | 1904 |
| Am | Bargen mewn glo Cymreig |

Y Barri: porthladd glo prysuraf y byd#
Erbyn y 1880au roedd dociau Caerdydd mor llawn nes bod llongau’n aros am ddyddiau am angorfa. Penderfynodd David Davies, Llandinam, mab fferm o Sir Drefaldwyn a oedd wedi codi rheilffyrdd ar draws canolbarth Cymru a suddo pyllau’r Ocean yn y Rhondda, godi porthladd ei hun. Gyda John Cory a’r perchnogion glo eraill cloddiodd Ddociau’r Barri o’r lan ger Ynys y Barri a chodi Rheilffordd y Barri i ddod â’r glo i lawr o’r cymoedd. Daeth y dŵr cyntaf i’r doc ar 29 Mehefin 1889, ac agorodd ar 18 Gorffennaf.FfynhonnellBarry Docks ↗Wikipedia, yn dyfynnu W. Minchinton (2013) ac eraill (Saesneg)Daeth y dŵr i mewn gyntaf 29 Mehefin 1889, agorwyd 18 Gorffennaf 1889, dan arweiniad David Davies a John Cory; yn 1913 allforiodd y Barri 11.05 miliwn tunnell a hi oedd porthladd glo prysuraf y byd, o flaen 10.6 miliwn Caerdydd.
Tyfodd y Barri yn gyflymach nag y breuddwydiodd neb. Yn 1913, blwyddyn fwyaf y fasnach lo, allforiodd 11.05 miliwn tunnell ac aeth heibio i Gaerdydd i fod yn borthladd glo prysuraf y byd.FfynhonnellBarry Docks ↗Wikipedia, yn dyfynnu W. Minchinton (2013) ac eraill (Saesneg)Daeth y dŵr i mewn gyntaf 29 Mehefin 1889, agorwyd 18 Gorffennaf 1889, dan arweiniad David Davies a John Cory; yn 1913 allforiodd y Barri 11.05 miliwn tunnell a hi oedd porthladd glo prysuraf y byd, o flaen 10.6 miliwn Caerdydd. Rhyngddynt, anfonai’r Barri, Caerdydd, Penarth, Casnewydd, Abertawe a Phort Talbot lo Cymru i bob cwr o’r byd.

Glo ager: tanwydd llongau’r byd#
Pam yr oedd y byd am gael glo Cymru? Am fod glo ager cymoedd y de yn llosgi’n ffyrnig, heb fawr o fwg na lludw. Ni ellid gweld llong ryfel a’i llosgai o bell, ac roedd angen llai o le ar agerlong a’i cariai i’w thanwydd a mwy i’w chargo. Yn 1851 barnodd adroddiad i’r Morlys mai glo ager de Cymru oedd y tanwydd mwyaf addas i’r Llynges Frenhinol, ac o’r 1840au cadwai’r Morlys restr o’r glofeydd y prynai ganddynt, gyda swyddog llynges yng Nghaerdydd i wylio’r llwytho.FfynonellauSouth Wales Coalfield timeline ↗AGOR, casgliad Maes Glo De Cymru (Saesneg)1840: y llwyth glo cyntaf i fynd dramor, Caerdydd i Nantes. 1851: adroddiad i’r Morlys yn barnu mai glo ager de Cymru yw’r mwyaf addas i’r Llynges Frenhinol. 1855: y trên cyntaf o lo ager y Rhondda yn cyrraedd Caerdydd.Fuelling mobility: coal and Britain’s naval power, c. 1870–1914 ↗Papur ymchwil, Prifysgol Portsmouth (Saesneg)Cytunid yn gyffredinol mai glo ager Cymru oedd o’r ansawdd gorau i injans stêm; cadwai’r Morlys restr o lofeydd o’r 1840au, gyda chapten llynges yng Nghaerdydd; yn 1889 galwodd yr Arglwydd Cyntaf lo Cymru yr unig danwydd cartref addas i’r llynges; masnachai masnachwyr Cymru â llyngesau tramor adeg heddwch. Yn 1889 datganodd Arglwydd Cyntaf y Morlys mai glo Cymru oedd yr unig lo Prydeinig a oedd yn addas i waith arbennig y llynges.FfynhonnellFuelling mobility: coal and Britain’s naval power, c. 1870–1914 ↗Papur ymchwil, Prifysgol Portsmouth (Saesneg)Cytunid yn gyffredinol mai glo ager Cymru oedd o’r ansawdd gorau i injans stêm; cadwai’r Morlys restr o lofeydd o’r 1840au, gyda chapten llynges yng Nghaerdydd; yn 1889 galwodd yr Arglwydd Cyntaf lo Cymru yr unig danwydd cartref addas i’r llynges; masnachai masnachwyr Cymru â llyngesau tramor adeg heddwch.
Nid llynges Prydain yn unig. Gwerthai masnachwyr Cymru i lyngesau gwledydd eraill adeg heddwch, a llenwai llongau glo o Gaerdydd a’r Barri y gorsafoedd glo lle câi agerlongau’r byd ail-lenwi, ar lwybrau o amgylch Affrica, drwy Suez i India a’r Dwyrain Pell, ac ar draws y Môr Tawel. Nid oedd llongau a losgai lo Cymru yn aros am y gwynt mwyach: deuent ac aent ar amser, a chyflymodd masnach y byd gyda hwy.FfynonellauWales, a modern maritime nation ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Roedd gan lo ager y de y lle sydd gan olew heddiw; nid oedd llongau a’i llosgai yn dibynnu ar y gwynt mwyach, a chyrhaeddent yn gynt ac yn fwy dibynadwy.Fuelling mobility: coal and Britain’s naval power, c. 1870–1914 ↗Papur ymchwil, Prifysgol Portsmouth (Saesneg)Cytunid yn gyffredinol mai glo ager Cymru oedd o’r ansawdd gorau i injans stêm; cadwai’r Morlys restr o lofeydd o’r 1840au, gyda chapten llynges yng Nghaerdydd; yn 1889 galwodd yr Arglwydd Cyntaf lo Cymru yr unig danwydd cartref addas i’r llynges; masnachai masnachwyr Cymru â llyngesau tramor adeg heddwch.

Pan hwyliodd Capten Scott am Begwn y De yn 1910, gwnaeth ei long Terra Nova Gaerdydd yn borthladd cartref iddi a chychwyn oddi yno, gyda chan tunnell o lo ager gan gwmnïau glo de Cymru a thri chan tunnell o flociau tanwydd yn rhodd gan Gwmni Crown Patent Fuel Caerdydd.FfynhonnellFuelling Antarctic exploration: The Crown Patent Fuel Company in Cardiff ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Gwnaeth Scott Gaerdydd yn borthladd cartref y Terra Nova; rhoddodd Cwmni Crown Patent Fuel 300 tunnell o flociau tanwydd a chwmnïau glo’r de 100 tunnell o lo ager. Aeth glo Cymru i bellafoedd y ddaear.
Yn 1913 cododd maes glo de Cymru tua 57 miliwn tunnell o lo a chyflogi rhyw 232,000 o ddynion. Mae hanes y dynion hynny, eu dewrder a’r hyn a gostiodd eu gwaith iddynt, yn ein herthygl ar lo.
Abertawe: Copperopolis#
Ymhell cyn i lo fod yn frenin, Abertawe oedd prifddinas copr y byd. Cododd y gweithfeydd copr cyntaf ar lannau’r Tawe yn gynnar yn y 1700au, am ei bod yn rhatach dod â’r mwyn at y glo na’r glo at y mwyn. Deuai llongau â mwyn copr i fyny’r afon o Gernyw ac o Fynydd Parys ym Môn, a ddaeth yn fwynglawdd copr mwyaf y byd yn yr 1780au. Gwaith yr Hafod, a godwyd gan deulu’r Vivian yn 1810, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn unman.FfynonellauHafod Copperworks ↗Croeso Bae Abertawe (Saesneg)Gwaith yr Hafod, dan y Vivianiaid o 1810 hyd 1924, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn y byd; deuai mwyn o Gernyw, yna Chile ac Awstralia.Copperopolis: Regenerating and Transforming an Industrial Landscape in the Lower Swansea Valley ↗Prifysgol Abertawe, astudiaeth achos REF (Saesneg)Roedd Cwm Tawe Isaf yn ganolfan toddi copr byd-eang erbyn diwedd y 1700au, ac Abertawe ar flaen y byd hyd y 1870au; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810.

Erbyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg toddai rhan isaf cwm Tawe tua naw rhan o ddeg o gopr Prydain, a hyd y 1870au Abertawe oedd prif ganolfan toddi copr y byd.FfynonellauLower Swansea Valley ↗Dinas a Sir Abertawe (Saesneg)Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg Abertawe oedd prif ganolfan toddi mwyn copr y byd, a thoddai tua 90% o gopr y Deyrnas Unedig.Copperopolis: Regenerating and Transforming an Industrial Landscape in the Lower Swansea Valley ↗Prifysgol Abertawe, astudiaeth achos REF (Saesneg)Roedd Cwm Tawe Isaf yn ganolfan toddi copr byd-eang erbyn diwedd y 1700au, ac Abertawe ar flaen y byd hyd y 1870au; codwyd gwaith yr Hafod yn 1810. Wrth i fwyngloddiau Cernyw redeg yn isel, âi llongau Abertawe ymhellach am fwyn: i Giwba, i Chile ac i Awstralia. Hwyliai barciau pren bach y fasnach gopr, y Cape Horners, rownd yr Horn i Chile ac yn ôl, rhai o’r mordeithiau caletaf yn y byd. Âi copr Abertawe allan eto i’r byd fel llenni a bolltau i longau, fel gwifren a boeleri, ceiniogau a thegelli. Gwnâi Llanelli, ychydig ymhellach ar hyd yr arfordir, gymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis.
Llechi: toi’r byd#
Yn y gogledd, roedd mynyddoedd Gwynedd wedi’u gwneud o lechfaen, ac roedd y byd angen toeau. Tyfodd chwarel y Penrhyn ym Methesda a Dinorwig uwchben Llanberis yn ddwy chwarel lechi fwyaf y byd, a’r Oakeley ym Mlaenau Ffestiniog yn gloddfa lechi fwyaf y byd.FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Cyrhaeddodd y cynnyrch dros hanner miliwn tunnell yn 1898 gyda thua 17,000 o ddynion; Penrhyn a Dinorwig oedd dwy chwarel lechi fwyaf y byd a’r Oakeley y gloddfa lechi fwyaf; daeth yr Almaen yn farchnad wedi tân Hamburg yn 1842; adeiladodd Porthmadog 201 o longau rhwng 1836 a 1880. Torrodd y chwarelwyr lethrau mynyddoedd cyfan yn risiau anferth. Ar yr anterth yn 1898 cynhyrchai’r diwydiant fwy na hanner miliwn tunnell o lechi a chyflogai tua 17,000 o ddynion.FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Cyrhaeddodd y cynnyrch dros hanner miliwn tunnell yn 1898 gyda thua 17,000 o ddynion; Penrhyn a Dinorwig oedd dwy chwarel lechi fwyaf y byd a’r Oakeley y gloddfa lechi fwyaf; daeth yr Almaen yn farchnad wedi tân Hamburg yn 1842; adeiladodd Porthmadog 201 o longau rhwng 1836 a 1880. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, medd UNESCO, cynhyrchai gogledd-orllewin Cymru tua thraean o holl lechi to’r byd.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2021 (Saesneg)Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yr ardal yn cynhyrchu tua thraean o lechi to’r byd.

Âi’r llechi allan ar y môr o Borth Penrhyn, y Felinheli a Phorthmadog. Wedi tân mawr Hamburg yn 1842 ailadeiladodd yr Almaen ei thoeau â llechi Cymru, ac aeth llechi i America, ar draws Ewrop a thu hwnt. Adeiladodd Porthmadog fwy na dau gant o’i llongau ei hun rhwng 1836 a 1880 i’w cario. Er 2021 mae Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2021 (Saesneg)Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yr ardal yn cynhyrchu tua thraean o lechi to’r byd.
Y rheilffordd fach a gopïodd y byd#
I ddod â llechi i lawr o Flaenau Ffestiniog i’r harbwr ym Mhorthmadog, adeiladwyd Rheilffordd Ffestiniog rhwng 1833 a 1836, gyda chledrau llai na dwy droedfedd oddi wrth ei gilydd, yn troelli ar hyd ochr y mynydd fel bod y wagenni llawn yn rhedeg yr holl ffordd i lawr gyda disgyrchiant, a cheffylau’n tynnu’r rhai gwag yn ôl i fyny. Yn 1863 gwnaeth yr hyn y dywedai peirianwyr na ellid ei wneud: rhoddodd injans stêm ar gledrau mor gul. Daeth y rhai cyntaf, Princess a Mountaineer, i wasanaeth y mis Hydref hwnnw, a chyn hir teithiai pobl hefyd, y trenau teithwyr cyntaf ar gledrau cul ym Mhrydain.FfynhonnellHistory of the Ffestiniog Railway ↗Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri (Saesneg)Corfforwyd yn 1832 a gweithiai gyda disgyrchiant a cheffylau; daeth Princess a Mountaineer i wasanaeth ym mis Hydref 1863; trenau teithwyr o 1864, y cyntaf ar gledrau cul ym Mhrydain; dangoswyd Little Wonder yn 1870 o flaen peirianwyr gan gynnwys Comisiwn Ymerodrol Rwsia.
Yn 1869 daeth Little Wonder, injan ddwbl a adeiladwyd i gynllun Robert Fairlie. Ym mis Chwefror 1870 fe’i profwyd o flaen cynulleidfa a oedd yn cynnwys Comisiwn Ymerodrol Rwsia, comisiynwyr Llywodraeth India a’r Bwrdd Masnach. Tynnodd Little Wonder 112 o wagenni, 206 tunnell, i fyny’r lein ar ddeuddeg milltir a hanner yr awr.FfynonellauFestiniog Railway Little Wonder ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Yn nhreialon 1870, o flaen Comisiynwyr Ymerodrol Rwsia a Chomisiynwyr Llywodraeth India, tynnodd Little Wonder 112 o wagenni (206 tunnell) ar gyfartaledd o 12.5 milltir yr awr.History of the Ffestiniog Railway ↗Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri (Saesneg)Corfforwyd yn 1832 a gweithiai gyda disgyrchiant a cheffylau; daeth Princess a Mountaineer i wasanaeth ym mis Hydref 1863; trenau teithwyr o 1864, y cyntaf ar gledrau cul ym Mhrydain; dangoswyd Little Wonder yn 1870 o flaen peirianwyr gan gynnwys Comisiwn Ymerodrol Rwsia. Aeth peirianwyr adref yn sicr y gallai rheilffyrdd cul rhad agor mynyddoedd ac ymerodraethau, a lledodd rheilffyrdd cul ar draws Rwsia, India, Affrica, De America ac Awstralia.

Pontydd i’r byd#
Âi’r ffordd a’r rheilffordd i Iwerddon drwy Gymru hefyd. Cariodd Pont Grog y Borth, gwaith Telford yn 1826 a’r bont grog fwyaf yn y byd ar y pryd, ffordd Llundain i Gaergybi dros y Fenai i Fôn, ac yn 1850 cariodd Pont Britannia Robert Stephenson y rheilffordd wrth ei hochr, fel y gallai post a masnach Prydain ac Iwerddon fynd rhyngddynt drwy Gaergybi.FfynhonnellMenai Bridge ↗Grace’s Guide, hanes diwydiannol Prydain (Saesneg)Agorwyd ar 30 Ionawr 1826; pan orffennwyd hi, hi oedd y bont grog fwyaf yn y byd. Mae’r ddwy’n sefyll o hyd.
Yr hyn a roddodd Cymru#
Yr injan reilffordd gyntaf yn y byd, a’r rheilffordd deithwyr gyntaf. Gwaith haearn mwyaf y byd, y rhedai ei gledrau ar draws Ewrop a thu hwnt. Porthladdoedd glo prysuraf y ddaear, a’r tanwydd a yrrai longau’r byd. Prifddinas copr y byd, a’r llechi a roddodd do ar ei dinasoedd. Y rheilffordd fach a ddangosodd i’r byd sut i groesi mynyddoedd. A siec am filiwn o bunnoedd, y gyntaf erioed, a lofnodwyd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd.
Mae tri o’r pedwar Safle Treftadaeth y Byd yng Nghymru yn dathlu’r oes hon: tirwedd ddiwydiannol Blaenafon, Traphont Ddŵr Pontcysyllte a Thirwedd Llechi Gwynedd. Gallwch reidio Rheilffordd Ffestiniog o hyd, mynd dan ddaear yn y Pwll Mawr, gweld injan Penydarren yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, a sefyll yn neuadd fasnachu’r Gyfnewidfa Lo lle pennid pris glo’r byd. Helpodd cenedl fach i symud y byd.
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd → Haearn, Grym a Phrotest: Merthyr a Gwrthryfel 1831 → Glo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris → Cymru a’i gwnaeth gyntaf → Lucy Thomas, mam masnach y glo ager → David Davies, Llandinam, a adeiladodd Ddociau’r Barri → John Hughes, a aeth â haearn Cymru i Wcráin → Merthyr Tudful → Gwaith copr yr Hafod → Tirwedd Llechi Gwynedd → Cymru wrth ei gwaith: y canllaw →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 6 munGlo: tanwydd ymerodraeth, a’i bris
Yn 1913 roedd cymoedd y de’n gyrru llyngesau a rheilffyrdd ledled y byd. Ganrif yn ddiweddarach roedd y pwll dwfn olaf wedi cau. Dyma’r hyn a adeiladodd glo, a’r hyn a gostiodd.
Erthygl · 20 mun NewyddSut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd
Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 5 munCymru oedd y cyntaf
Y locomotif stêm cyntaf, y rheilffordd deithwyr gyntaf, yr hafalnod, y symbol am pi a’r neges radio gyntaf dros y môr. Gwlad fach â rhestr hir.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf