Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Sut y goroesodd y Gymraeg

Fe’i gwaharddwyd o’r llysoedd, ei churo o blant ysgol a’i diystyru gan arolygwyr y llywodraeth, ond mae mwy na hanner miliwn yn dal i siarad Cymraeg. Sut?

Llun: Wyneb-ddalen addurnedig Beibl William Morgan, Y Beibl Cyssegr-lan, a argraffwyd yn 1588 · William Morgan (1545-1604), CC0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Mae’r Gymraeg yn un o ieithoedd byw hynaf Ewrop. Tyfodd o’r Frythoneg, iaith y Brythoniaid, a siaredid ar draws y rhan fwyaf o Brydain cyn dyfod y Rhufeiniaid, ac erbyn y chweched ganrif roedd yn iaith ar wahân. O’r cyfnod hwnnw y daw’r cerddi a gysylltir ag Aneirin a Thaliesin, sy’n rhoi i’r Gymraeg un o’r traddodiadau llenyddol di-dor hwyaf ar y cyfandir.

Chwaer i’r Lladin#

Efallai fod y Gymraeg yn perthyn yn nes i’r Lladin nag i unrhyw un arall o ieithoedd mawr Ewrop. Mae llawer o ysgolheigion yn dal mai un iaith oedd iaith y Brythoniaid ac ieithoedd yr Eidal ar un adeg, cyn iddynt ymrannu: aeth un gangen yn Lladin, a’r llall yn Gymraeg. Yn ôl y farn hon, chwiorydd yw’r Gymraeg a’r Lladin.

Yn y gramadeg y mae’r dystiolaeth, lle mae ieithoedd yn newid arafaf. Mae’r Lladin yn ffurfio’r radd eithaf ag -issimus; mae’r Gymraeg yn gwneud hynny ag -af, -haf gynt, a daw’r ddau o’r un hen derfyniad, -isamos. Mae gan y Lladin ffurf oddefol yn -r, amatur, ‘cerir’; felly’r Gymraeg, cerir. Roedd y ddwy unwaith yn dangos y genidol ar enw â’r un -i hir, ac yn llunio’r modd dibynnol yn yr un ffordd. Newidiodd y ddwy hefyd yr hen air am bump, penkwe, yn yr un modd anarferol yn kwenkwe, a roddodd quinque yn Lladin a pump yn Gymraeg.

Yna dyna’r geiriau sy’n gefndryd o’u geni, nid yn fenthyciadau: tri a tres, cant a centum, môr a mare, tir a terra, rhi a rex, gwir a verus, hen a senex, enw a nomen, ci a canis, tarw a taurus. Mae rhai ysgolheigion yn esbonio’r tebygrwydd drwy i’r ddwy bobl fyw’n gymdogion am oes hir. Y naill ffordd neu’r llall, pan ddaeth y llengoedd, cyfarfu’r Brythoniaid ag iaith a oedd eisoes yn deulu. Cymerasant gannoedd yn rhagor o eiriau ohoni, pont, ffenestr, llyfr, eglwys, ysgol, a chadw eu hiaith eu hunain.

Iaith heb wladwriaeth#

Am ganrifoedd y Gymraeg oedd iaith y gyfraith, barddoniaeth a llysoedd y tywysogion. Newidiodd hynny gyda’r Deddfau Uno yn 1536 a 1543, a ddatganodd mai Saesneg yn unig a ddefnyddid yn y llysoedd ac na châi neb a ddefnyddiai’r Gymraeg ddal swydd gyhoeddus. Trodd y boneddigion, â’u bryd ar yrfa, at y Saesneg. Roedd iaith naw o bob deg o’r bobl wedi colli ei lle mewn llywodraeth.

Achubwyd gan lyfr#

Crefydd a’i hachubodd. Roedd llywodraeth Elisabeth I am i Gymru fod yn Brotestannaidd, a’r ffordd gyflymaf oedd rhoi’r ysgrythur i’r bobl mewn iaith a ddeallent. Rhoddodd Beibl William Morgan yn 1588 ffurf ysgrifenedig safonol ac urddasol i’r Gymraeg ar yr union adeg y gallasai chwalu’n dafodieithoedd. Yn y ddeunawfed ganrif dysgodd ysgolion cylchynol Griffith Jones efallai hanner y boblogaeth i’w ddarllen. Daeth Cymru’n un o wledydd mwyaf llythrennog Ewrop, a hynny yn Gymraeg.

Y Llyfrau Gleision a’r Welsh Not#

Yn 1847 disgrifiodd adroddiad y llywodraeth ar addysg yng Nghymru, a luniwyd gan dri chomisiynydd o Saeson di-Gymraeg, yr iaith fel rhwystr i gynnydd moesol a masnachol. Achosodd ‘Brad y Llyfrau Gleision’ ddicter parhaol. Mewn rhai ysgolion gorfodid plentyn a ddaliwyd yn siarad Cymraeg i wisgo darn o bren, y Welsh Not, a chosbid y plentyn olaf i’w wisgo ar ddiwedd y dydd. Ar yr un pryd roedd diwydiant yn denu cannoedd o filoedd o siaradwyr Saesneg i’r maes glo. Yn 1891 roedd ychydig dros hanner pobl Cymru’n siarad Cymraeg; erbyn 1961, chwarter.

Taro’n ôl#

Ym mis Chwefror 1962 traddododd y llenor Saunders Lewis ddarlith radio, Tynged yr Iaith, gan rybuddio y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn yr unfed ganrif ar hugain oni bai fod pobl yn barod i dorri’r gyfraith drosti. Sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith yr haf hwnnw. Peintiodd ei haelodau dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, gwrthod talu biliau a mynd i’r carchar. Mynnodd rhieni ysgolion Cymraeg. Yn 1980 bygythiodd Gwynfor Evans ymprydio hyd farwolaeth oni bai fod y llywodraeth yn cadw ei haddewid i sefydlu sianel deledu Gymraeg; dechreuodd S4C ddarlledu yn 1982.

Mae gan y Gymraeg statws swyddogol yng Nghymru er 2011, ac mae tua chwarter y plant bellach yn cael eu haddysg drwyddi. Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,300 o siaradwyr, 17.8 y cant o’r boblogaeth, a tharged Llywodraeth Cymru yw miliwn erbyn 2050. Bu pob darogan am ei thranc yn anghywir. Yng ngeiriau’r gân, ry’n ni yma o hyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf