Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd

Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.

Llun: Penddelw efydd Edward Lhuyd yn Aberystwyth, tref Llyfrgell Genedlaethol Cymru · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 9 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Am ddwy fil o flynyddoedd roedd pobl yr ynys hon yn gwybod eu henw eu hunain. Brythoniaid oeddent i Gesar. Brythoniaid oeddent iddynt hwy eu hunain, ac yna Cymry. Ni alwasant eu hunain yn Geltiaid unwaith yn yr holl amser hwnnw. O lyfr a argraffwyd yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair hwnnw, ac enw ar deulu o ieithoedd ydoedd, nid ar bobl. Dyma sut y digwyddodd.

Enw Cesar arnomBritanni, Brythoniaid
Ein henw arnom ein hunainBrythoniaid, yna Cymry
Ein hen iaithY Frythoneg, mam y Gymraeg, y Gernyweg a’r Llydaweg
Y cyntaf i ddweud ‘Celtaidd’Edward Lhuyd, Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean, Rhydychen
Ei lyfrArchaeologia Britannica, y gyfrol gyntaf, 1707
Yr hyn a enwoddTeulu o ieithoedd: Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg, Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban
Pryd y cymerodd pobloedd yr enwYn y 1800au, ymhell ar ôl Lhuyd

Yr enw a roesom arnom ein hunain#

Pan hwyliodd y fforiwr Groegaidd Pytheas o amgylch yr ynys hon tua 325 CC, fe’i galwodd yn Ynysoedd Pretanig, ar ôl y bobl a oedd yn byw yma. Pan laniodd Iŵl Cesar yn 55 CC, fe’u galwodd yn Britanni, Brythoniaid. Defnyddiodd Tacitus, Ptolemi a phob awdur Rhufeinig ar eu hôl yr un enw.

Defnyddiai’r Brythoniaid yr enw hefyd. Yn eu hiaith eu hunain Brythoniaid oeddent, a’u hiaith oedd y Frythoneg. Wedi i’r Rhufeiniaid ymadael, dechreuodd Brythoniaid y gorllewin alw ei gilydd yn Gymry, ‘cyd-wladwyr’, enw a geir mewn cerdd i ganmol y Brenin Cadwallon o tua 633. Mae’r gerdd fawr Armes Prydein, o tua 930, yn galw’r Cymry yn Gymry ac yn Frython, a defnyddiodd beirdd y tywysogion yr enw Brython am ganrifoedd wedyn.

Brythoniaid o Gaeredin i Lydaw#

Nid yng Nghymru yn unig yr oedd y Brythoniaid. Yn yr Hen Ogledd, ymestynnai teyrnasoedd Rheged, Gododdin, Elfed ac Ystrad Clud o fynyddoedd y Pennines hyd afon Clud, a siaradai eu pobl yr un iaith â Gwynedd a Phowys. Caeredin oedd eu Din Eidyn. Canodd Aneirin am y Gododdin a farchogodd oddi yno i Gatraeth, a chanmolodd Taliesin Urien, brenin Rheged. Brythoniaid oedd y rhain, ac fe’u cyfrifir ymhlith beirdd cyntaf Cymru. Cadwodd teyrnas Ystrad Clud ei hiaith Frythonaidd hyd yr unfed ganrif ar ddeg, a dywedir yn aml fod hen rigymau cyfrif defaid dyffrynnoedd y gogledd, yan, tan, tethera, yn ei hadleisio o hyd.

Dros y môr, ymsefydlodd Brythoniaid o Gymru a Chernyw ym mhenrhyn Armorica yn y 400au a’r 500au, llawer dan arweiniad seintiau megis Samson o Dol, a ddysgwyd yn Llanilltud Fawr. Yn ôl traddodiad Cymru, rhoddodd Macsen Wledig y tir i Gynan Meiriadog a’i wŷr. Oddi wrthynt hwy y cafodd ei enw. Bretagne yw yn Ffrangeg, Llydaw i ni, Prydain fach, a’i phobl yw’r Bretoniaid, y Brythoniaid. Mae eu hiaith, y Llydaweg, yn chwaer i’r Gymraeg a’r Gernyweg. Ar ôl y Brythoniaid yr enwyd hwythau hefyd, nid ar ôl y Celtiaid.

Pwy oedd y Celtiaid#

Roedd y Groegiaid yn gwybod am bobl a elwid yn Keltoi. Gosododd Hecataeus a Herodotus, a ysgrifennai rhwng tua 500 a 430 CC, hwy ymhell i ffwrdd, ger tarddiad afon Donaw a thua Sbaen. Roedd Cesar yn eu hadnabod hefyd. Agorodd ei lyfr ar y rhyfel yng Ngâl â’r geiriau hyn:

Rhennir Gâl gyfan yn dair rhan: yn y gyntaf y trig y Belgae, yn yr ail yr Aquitani, ac yn y drydedd y rhai a elwir yn eu hiaith eu hunain yn Geltiaid, ac yn ein hiaith ni yn Gâliaid.

Iŵl Cesar, Rhyfel Gâl, Llyfr I

Felly i’r hen fyd, pobl y cyfandir oedd y Celtiaid, yng nghanol Gâl. Ni alwodd yr un awdur Groegaidd na Rhufeinig bobl Prydain nac Iwerddon yn Geltiaid. Cadwodd Cesar, a ymladdodd yn erbyn y ddwy, y ddau enw ar wahân: Celtiaid yng Ngâl, Brythoniaid ym Mhrydain.

Edward Lhuyd o Rydychen#

Ganed Edward Lhuyd yn 1660 yn Swydd Amwythig, ar y ffin â Chymru, yn fab i Edward Lloyd o Lanforda ger Croesoswallt. Daeth yn un o ysgolheigion mawr ei oes. O 1690 ymlaen bu’n Geidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, yr amgueddfa gyhoeddus gyntaf ym Mhrydain. Casglodd ffosilau, planhigion, hen arysgrifau a geiriau, ac enwir lili brin yr Wyddfa, Lloydia serotina, ar ei ôl.

O 1697 hyd 1701 teithiodd drwy Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban, gan gofnodi sut yr oedd y bobl yn siarad. Yn Llydaw fe’i harestiwyd hyd yn oed fel ysbïwr. Yr hyn a ganfu oedd fod y Gymraeg, y Gernyweg a’r Llydaweg yn chwiorydd agos, a bod Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban yn gefndryd iddynt.

Enw ar ieithoedd#

Yn 1707 cyhoeddodd gyfrol gyntaf Archaeologia Britannica. Dangosodd, â thystiolaeth ofalus, fod y pum iaith hyn yn un teulu. Roedd yn gamp fawr o ysgolheictod Cymreig.

Ond roedd ar Lhuyd angen enw ar y teulu, a dewisodd ‘Celtaidd’. Fe’i cymerodd oddi wrth Geltiaid Gâl, am ei fod yn credu bod yr hen Gâliaid wedi siarad iaith debyg i iaith y Brythoniaid. Enw ar ieithoedd ydoedd. Ni ddywedodd Lhuyd mai Celtiaid oedd y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid na’r Llydawiaid. Dywedodd fod eu hieithoedd yn perthyn i un teulu, a rhoddodd enw ar y teulu.

Nid Lhuyd oedd y cyntaf i holi am y cysylltiad. Roedd yr ysgolhaig o’r Alban George Buchanan wedi ei ddyfalu yn 1582, ac ysgrifennodd mynach o Lydaw, Paul-Yves Pezron, lyfr amdano yn 1703, bedair blynedd cyn Lhuyd. Ond llyfr Lhuyd, a’i brawf fod yr ieithoedd yn perthyn, a wnaeth i’r enw lynu.

Sut y symudodd yr enw at y bobl#

Ar ôl Lhuyd, aeth eraill â’i air ymhellach, a’i symud o’r ieithoedd at y bobl a’u siaradai. Yn y 1760au gwnaeth cerddi Ossian y bardd Albanaidd James Macpherson bopeth ‘Celtaidd’ yn ffasiynol ar draws Ewrop. Yn 1838 daeth Llydawiaid i eisteddfod Cymreigyddion y Fenni, dan nawdd Arglwyddes Llanofer, a dechreuodd y syniad o’r ‘cenhedloedd Celtaidd’ dyfu. Yn 1867 ysgrifennodd Matthew Arnold On the Study of Celtic Literature. Yn 1877 gwnaeth Rhydychen y Cymro John Rhŷs yn Athro Celteg cyntaf iddi, a chyfarfu cyngresau Pan-Geltaidd yn Nulyn yn 1901 ac yng Nghaernarfon yn 1904.

O fewn dau gan mlynedd i lyfr Lhuyd, roedd y Cymry, y Gwyddelod, yr Albanwyr, y Cernywiaid a’r Llydawiaid oll wedi dechrau galw eu hunain yn Geltiaid. Cyn 1707, nid oedd yr un ohonynt wedi gwneud hynny.

Beth y mae’r dystiolaeth yn ei ddweud heddiw#

Yn 1999 holodd yr archaeolegydd Simon James, yn ei lyfr The Atlantic Celts, a gafodd pobl yr ynysoedd erioed eu galw’n Geltiaid, a chanfu nad oedd yr un awdur hynafol yn eu galw felly. Daeth yr archaeolegydd John Collis i’r un farn yn 2003. Mae ysgolheigion yn dal i alw teulu’r ieithoedd yn ‘Gelteg’, ond dim ond am mai dyna’r gair a ddewisodd Lhuyd yn 1707.

Mae’r enw a roddodd ein cyndeidiau arnynt eu hunain yn hŷn ac yn falchach. Brythoniaid oeddem i Gesar. Brythoniaid oeddem i ni ein hunain, ac yna Cymry. Dyna’r enwau y mae’r wefan hon yn eu defnyddio.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf