
Erthygl
Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl
Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
Llun: Dafydd Iwan yn canu Yma o Hyd i rali cyfrifiad Cymdeithas yr Iaith yng Nghaerfyrddin, Ionawr 2023 · Cwmcafit, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Ym mis Chwefror 1962 dywedodd y llenor Saunders Lewis wrth bobl Cymru, ar y radio, y byddai eu hiaith wedi darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain oni bai eu bod yn ymladd drosti.FfynhonnellTynged yr Iaith ↗WikipediaFe’i darlledwyd ar 13 Chwefror 1962; byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw “tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain” pe parhâi’r duedd; y Beasleys yn batrwm. Daeth yr unfed ganrif ar hugain. Ni fu farw’r Gymraeg. Hi yw iaith swyddogol Cymru. Fe’i siaredir yn y Senedd ac yn y llysoedd, fe’i dysgir mewn ysgolion Cymraeg ym mhob sir, mae hi ar yr awyr bob dydd ar S4C a Radio Cymru, ac mae’r genedl gyfan yn ei chanu yn y gemau pêl-droed. Dyma stori sut y daeth hi’n ôl, a stori’r bobl a ddaeth â hi’n ôl.
| 1922 | Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru |
|---|---|
| 1939 | Ysgol Gymraeg Aberystwyth yn agor gyda saith o ddisgyblion |
| 1947 | Ysgol Dewi Sant, Llanelli: yr ysgol Gymraeg gyntaf i’w rhedeg gan gyngor |
| 1956 | Ysgol Glan Clwyd, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf |
| 1962 | Tynged yr Iaith, a geni Cymdeithas yr Iaith |
| 1963 | Yr eistedd i lawr ar Bont Trefechan |
| 1967 | Deddf yr Iaith Gymraeg gyntaf |
| 1969 | Sefydlu cwmni recordiau Sain |
| 1971 | Mudiad Ysgolion Meithrin |
| 1977 | Radio Cymru yn mynd ar yr awyr |
| 1982 | S4C yn mynd ar yr awyr |
| 1993 | Trin y Gymraeg a’r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal |
| 2001 | Y cyfrifiad yn cyfrif mwy o siaradwyr Cymraeg, y cynnydd cyntaf ers dros ganrif |
| 2011 | Statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru |
| 2017 | Cymraeg 2050: y nod o filiwn o siaradwyr |
| 2025 | Y targed o filiwn o siaradwyr yn dod yn rhan o’r gyfraith |
Y cwymp hir#
Pan holodd y cyfrifiad am yr iaith am y tro cyntaf, yn 1891, roedd ychydig dros hanner pobl Cymru’n siarad Cymraeg. Saith deg mlynedd yn ddiweddarach dim ond chwarter oedd yn ei siarad, ac erbyn 1981 llai nag un o bob pump. Y tu ôl i’r ffigurau hynny roedd y Welsh Not a’r Llyfrau Gleision, ysgolion a ddysgai drwy’r Saesneg yn unig, y llif o bobl newydd i’r maes glo, dau ryfel byd, a radio a sinema a siaradai Saesneg yn unig. Ni throsglwyddodd llawer o rieni a siaradai Gymraeg eu hunain yr iaith i’w plant, am iddynt gael eu dysgu mai’r Saesneg oedd y ffordd i ddod ymlaen yn y byd.
- 1 Tynged yr Iaith, 1962
- 2 S4C, 1982
- 3 Y cynnydd cyntaf ers canrif, 2001
Ond edrychwch eto ar ben de’r llinell. Mae’r cwymp yn arafu yn yr 1980au, yn peidio, ac yn 2001 yn troi i fyny am y tro cyntaf ers dros ganrif. Nid lwc oedd y tro hwnnw. Gwaith ychydig o bobl benderfynol na fynnent ollwng yr iaith ydoedd, a’r degau o filoedd a’u dilynodd.
Mudiad ieuenctid ac ysgol o saith#
Gyda’r plant y dechreuodd. Ym mis Ionawr 1922 ysgrifennodd Ifan ab Owen Edwards, mab Syr O. M. Edwards, lythyr yng nghylchgrawn plant ei dad, Cymru’r Plant, yn gofyn i bobl ifanc Cymru ymuno â mudiad newydd dros eu hiaith a’u gwlad. Y llythyr hwnnw a sefydlodd Urdd Gobaith Cymru.FfynhonnellEdwards, Sir Ifan ab Owen (1895–1970), founder of Urdd Gobaith Cymru ↗Y Bywgraffiadur CymreigEi lythyr yn Cymru’r Plant, Ionawr 1922, a arweiniodd at yr Urdd; y gwersyll cyntaf yn Llanuwchllyn 1928, Llangrannog 1932, eisteddfod yr Urdd 1929, a’r ysgol Gymraeg yn Aberystwyth a agorwyd drwy ei ymdrech yn 1939. Cynhaliodd wersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn yn 1928, dechreuodd Eisteddfod yr Urdd yn 1929 ac agorodd y gwersyll yn Llangrannog yn 1932. Yr un flwyddyn, 1922, anfonodd y Parchedig Gwilym Davies Neges Heddwch ac Ewyllys Da gyntaf yr Urdd oddi wrth blant Cymru at blant y byd, ac mae hi wedi mynd allan bob 18 Mai byth oddi ar hynny. O fewn pum mlynedd roedd gan yr Urdd 5,000 o aelodau. Heddiw mae ganddi dros 55,000.FfynhonnellThe Urdd: a Welsh, welcoming youth movement ↗Wales.com, Llywodraeth Cymru (Saesneg)Sefydlwyd 1922; 5,000 o aelodau o fewn pum mlynedd a dros 55,000 heddiw; Neges Heddwch ac Ewyllys Da Gwilym Davies, a anfonir bob 18 Mai er 1922.

Yna gwnaeth Ifan ab Owen Edwards rywbeth mwy beiddgar. Yn 1939 agorodd ysgol breifat fach yn Aberystwyth lle’r oedd pob gwers yn Gymraeg. Dechreuodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth gyda saith o ddisgyblion, a’i phrifathrawes gyntaf oedd yr athrawes a’r dramodydd ifanc Norah Isaac.FfynonellauYsgol Gymraeg Aberystwyth ↗WikipediaFe’i sefydlwyd yn ysgol breifat yn 1939 gan Syr Ifan ab Owen Edwards gyda saith o ddisgyblion; ei phrifathrawes gyntaf oedd Norah Isaac.Edwards, Sir Ifan ab Owen (1895–1970), founder of Urdd Gobaith Cymru ↗Y Bywgraffiadur CymreigEi lythyr yn Cymru’r Plant, Ionawr 1922, a arweiniodd at yr Urdd; y gwersyll cyntaf yn Llanuwchllyn 1928, Llangrannog 1932, eisteddfod yr Urdd 1929, a’r ysgol Gymraeg yn Aberystwyth a agorwyd drwy ei ymdrech yn 1939. Hon oedd yr ysgol Gymraeg gyntaf yng Nghymru, ac ohoni hi y tyfodd popeth a ddilynodd.
Ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 1947, agorodd Ysgol Dewi Sant yn Llanelli, yr ysgol Gymraeg gyntaf i’w rhedeg gan gyngor lleol.FfynhonnellYsgol Gymraeg Dewi Sant, Llanelli ↗Wikipedia (Saesneg)Agorwyd ar 1 Mawrth 1947, yr ysgol Gymraeg gyntaf i’w rhedeg gan awdurdod lleol. Yn 1956 agorodd Ysgol Glan Clwyd yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yng Nghymru; symudodd i Lanelwy yn 1969.FfynhonnellYsgol Glan Clwyd ↗WikipediaAgorwyd yn 1956 yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yng Nghymru; symudodd i Lanelwy yn 1969. Dilynodd Rhydfelen yn y de yn 1962. Nid oedd llawer o’r teuluoedd cyntaf a ddewisodd yr ysgolion hyn yn siarad Cymraeg gartref. Roeddent am i’w plant gael yr hyn a gymerwyd oddi arnynt hwy.
Yn 1971 ffurfiwyd Mudiad Ysgolion Meithrin i sefydlu cylchoedd chwarae Cymraeg i’r rhai bach, er mwyn i blentyn fod yn siarad Cymraeg cyn dechrau’r ysgol. Erbyn 1996 roedd dros 650 o gylchoedd ar waith ledled Cymru.FfynhonnellMudiad Meithrin ↗WikipediaFfurfiwyd yn 1971 fel Mudiad Ysgolion Meithrin i ddatblygu addysg feithrin Gymraeg; dros 650 o gylchoedd erbyn 1996. Heddiw y Cylch Meithrin, yn festri’r capel neu yn neuadd y pentref, yw’r lle y mae miloedd lawer o blant yn clywed eu geiriau Cymraeg cyntaf.
Tynged yr Iaith#
Yn Llangennech, ger Llanelli, roedd glöwr, Trefor Beasley, a’i wraig Eileen, athrawes, wedi gwrthod o 1952 ymlaen dalu eu trethi nes i’r cyngor anfon bil atynt yn Gymraeg. Dro ar ôl tro cariodd y beilïaid eu dodrefn i ffwrdd. Yn 1960 ildiodd y cyngor.FfynhonnellThe Rosa Parks of the Welsh language movement ↗Sefydliad Materion Cymreig, Agenda, Hydref 2012 (Saesneg)Gwrthododd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech filiau trethi uniaith Saesneg o 1952 hyd 1960; aeth y beilïaid â’u dodrefn, eu piano a’u bwyd; canmolodd Saunders Lewis hwy yn Tynged yr Iaith. Cyfeiriodd Saunders Lewis at y Beasleys fel esiampl i’w dilyn yn ei ddarlith radio i’r BBC ar 13 Chwefror 1962, Tynged yr Iaith. Dim ond drwy ei gwneud yn amhosibl i lywodraeth leol a chanolog fynd ymlaen â’u busnes heb y Gymraeg, meddai, y gellid achub yr iaith.FfynonellauTynged yr Iaith ↗WikipediaFe’i darlledwyd ar 13 Chwefror 1962; byddai’r Gymraeg yn darfod fel iaith fyw “tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain” pe parhâi’r duedd; y Beasleys yn batrwm.The Rosa Parks of the Welsh language movement ↗Sefydliad Materion Cymreig, Agenda, Hydref 2012 (Saesneg)Gwrthododd Trefor ac Eileen Beasley o Langennech filiau trethi uniaith Saesneg o 1952 hyd 1960; aeth y beilïaid â’u dodrefn, eu piano a’u bwyd; canmolodd Saunders Lewis hwy yn Tynged yr Iaith.
Cymdeithas yr Iaith#
Gwrandawodd Cymru. Yr haf hwnnw, ar 4 Awst 1962 ym Mhontarddulais, sefydlodd pobl ifanc Gymdeithas yr Iaith Gymraeg. Ar 2 Chwefror 1963 eisteddodd tua saith deg ohonynt i lawr ar Bont Trefechan yn Aberystwyth gan atal y drafnidiaeth am hanner awr. Hon oedd y gyntaf o filoedd o brotestiadau heddychlon.FfynhonnellWelsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011.

Gofynasant am y Gymraeg ar ddisgiau treth, ffurflenni a gwysion, a phan wrthodwyd hynny aethant i’r llys yn hytrach nag ildio. Peintiasant dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, ac yn 1970 anfonwyd y canwr Dafydd Iwan i’r carchar am wrthod talu’r dirwyon.FfynhonnellDafydd Iwan ↗WikipediaCarcharwyd yn 1970 am wrthod talu dirwyon am beintio arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg; aeth Yma o Hyd (1983, gydag Ar Log) i rif un yn siart iTunes y DU ym mis Ionawr 2020; canodd hi yn Stadiwm Dinas Caerdydd cyn gemau ail gyfle Cwpan y Byd 2022, ac aeth Cymru i’w Chwpan y Byd cyntaf ers 1958. Mae mwy na mil o bobl wedi sefyll yn y llys dros ymgyrchoedd y Gymdeithas.FfynhonnellWelsh Language Society ↗WikipediaFe’i sefydlwyd ym Mhontarddulais ar 4 Awst 1962; y brotest gyntaf ar Bont Trefechan, lle ataliodd tua saith deg o bobl y drafnidiaeth am hanner awr; dros fil yn y llys dros ei hymgyrchoedd; S4C a Mesur 2011. Enillwyd y frwydr. Mae arwyddion ffyrdd Cymru’n siarad y ddwy iaith heddiw, o Gaergybi i Gas-gwent, ac mae pob ymwelydd sy’n croesi’r ffin yn gweld ar unwaith mai gwlad â’i hiaith ei hun yw hon.

Yn gyfartal yn y gyfraith#
Dechreuodd y gyfraith symud. Rhoddodd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ i’r Gymraeg â’r Saesneg, a chaniatáu i unrhyw un ei defnyddio mewn unrhyw lys yng Nghymru.FfynhonnellWelsh Language Act 1967 ↗Wikipedia (Saesneg)Cydsyniad Brenhinol ar 27 Gorffennaf 1967; y Gymraeg yn y llysoedd ac ar ffurflenni swyddogol; diddymu rheol 1746 fod ‘England’ yn cynnwys Cymru; yn rhannol ar sail adroddiad Hughes Parry yn 1965. Aeth Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 ymhellach: ym musnes cyrff cyhoeddus a’r llysoedd yng Nghymru, roedd y Saesneg a’r Gymraeg i’w trin ar y sail eu bod yn gyfartal, a sefydlwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg i hybu’r iaith.FfynhonnellWelsh Language Act 1993 (c. 38), long title ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)Deddf i sefydlu Bwrdd i hybu a hwyluso defnyddio’r Gymraeg, ar yr egwyddor y dylid trin y Saesneg a’r Gymraeg ar y sail eu bod yn gyfartal.
Yn 2011 daeth y geiriau y bu pob ymgyrchydd er dyddiau’r Beasleys yn gweithio amdanynt:
Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.
Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, adran 1
Creodd y Mesur Gomisiynydd y Gymraeg i sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn cyflawni eu dyletswyddau i siaradwyr Cymraeg.FfynhonnellWelsh Language (Wales) Measure 2011, section 1 ↗Yr Archifau Cenedlaethol, legislation.gov.uk (Saesneg)“(1) Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.” Ac yn 2025 pasiodd y Senedd Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru). Mae’n gosod yn y gyfraith y targed o o leiaf filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, yn anelu at sicrhau bod pob disgybl yng Nghymru yn gadael yr ysgol yn gallu defnyddio’r Gymraeg yn annibynnol, ac yn creu Athrofa Dysgu Cymraeg Genedlaethol i bobl o bob oed.FfynhonnellWelsh Language and Education (Wales) Act 2025 ↗Llywodraeth CymruPasiwyd gan y Senedd ar 13 Mai 2025, Cydsyniad Brenhinol 7 Gorffennaf 2025; targed o o leiaf filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 yn y strategaeth; nod i bob disgybl adael yr ysgol yn ddefnyddiwr Cymraeg annibynnol; Athrofa Dysgu Cymraeg Genedlaethol.
Ar yr awyr#
Am flynyddoedd radio a theledu oedd gelyn pennaf yr iaith: deuai’r Saesneg i bob cartref, bob nos. Enillodd Cymru’r tonfeddi’n ôl. Dechreuodd BBC Radio Cymru ar 3 Ionawr 1977, gyda bwletin newyddion estynedig, a dilynodd ail orsaf, Radio Cymru 2, yn 2018.FfynhonnellBBC Radio Cymru ↗WikipediaDechreuodd ddarlledu ar 3 Ionawr 1977, a’r rhaglen gyntaf yn fwletin newyddion estynedig; lansiwyd Radio Cymru 2 yn barhaol yn 2018.
Anos oedd ennill y teledu. Yn etholiad 1979 addawodd y ddwy brif blaid bedwaredd sianel Gymraeg. O fewn misoedd penderfynodd y llywodraeth newydd yn ei herbyn. Atebodd Cymru ag anufudd-dod sifil: gwrthododd pobl dalu am eu trwyddedau teledu a chynnal protestiadau eistedd i mewn yn stiwdios y BBC a HTV. Yna dywedodd Gwynfor Evans, Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru, y byddai’n ymprydio hyd angau oni chedwid yr addewid. Yn 1980 ildiodd y llywodraeth.FfynhonnellTimeline of S4C ↗Wikipedia (Saesneg)1979: y ddwy blaid yn addo pedwaredd sianel Gymraeg, yna’r llywodraeth newydd yn penderfynu yn ei herbyn; gwrthod trwyddedau ac eistedd i mewn yn dilyn. Hydref 1980: y llywodraeth yn newid ei meddwl wedi gwrthwynebiad gan gynnwys bygythiad Gwynfor Evans i ymprydio. 1 Tachwedd 1982, 6 yr hwyr: lansio S4C gyda Newyddion a Pobol y Cwm. Am chwech o’r gloch nos 1 Tachwedd 1982 aeth Sianel Pedwar Cymru, S4C, ar yr awyr, gyda Newyddion a Pobol y Cwm, a symudodd draw o BBC Cymru.FfynhonnellTimeline of S4C ↗Wikipedia (Saesneg)1979: y ddwy blaid yn addo pedwaredd sianel Gymraeg, yna’r llywodraeth newydd yn penderfynu yn ei herbyn; gwrthod trwyddedau ac eistedd i mewn yn dilyn. Hydref 1980: y llywodraeth yn newid ei meddwl wedi gwrthwynebiad gan gynnwys bygythiad Gwynfor Evans i ymprydio. 1 Tachwedd 1982, 6 yr hwyr: lansio S4C gyda Newyddion a Pobol y Cwm. Daeth rhaglen ragflas y noson gyntaf ag arwr newydd i blant Cymru, SuperTed.FfynhonnellS4C ↗WikipediaLansiwyd ar 1 Tachwedd 1982; y rhaglen gyntaf oedd rhagflas dwyieithog gydag Owen Edwards, a phennod gyntaf SuperTed.
Yma o hyd#
Cariodd cerddoriaeth yr iaith at yr ifanc. Yn 1969 sefydlodd Dafydd Iwan, Huw Jones a Brian Morgan Edwards Sain, cwmni recordiau i gerddoriaeth Gymraeg, yng Nghaerdydd i ddechrau ac yna ger Caernarfon, lle’r agorwyd eu stiwdio ger Llandwrog yn 1975.FfynhonnellSain (record label) ↗WikipediaSefydlwyd yng Nghaerdydd yn 1969 gan Dafydd Iwan, Huw Jones a Brian Morgan Edwards; agorwyd y stiwdio gyntaf ger Llandwrog yn 1975. Llifodd caneuon protest, canu gwerin, roc a phop ohoni.
Yn 1983 recordiodd Dafydd Iwan, gyda’r grŵp Ar Log, Yma o Hyd. Mae’n rhedeg drwy holl hanes Cymru, o Facsen Wledig yn gadael yn 383 hyd ddyddiau’r canwr ei hun, ac mae pob cytgan yn gorffen â’r un her:
Er gwaetha pawb a phopeth, ry’n ni yma o hyd.
Dafydd Iwan, Yma o Hyd (1983)
Ym mis Ionawr 2020 aeth y gân i rif un yn siart iTunes y Deyrnas Unedig. Yn 2022 canodd Dafydd Iwan hi ar y cae yn Stadiwm Dinas Caerdydd cyn gemau ail gyfle Cwpan y Byd, gyda’r tîm a’r dorf gyfan yn canu gydag ef, ac aeth Cymru i’w Chwpan y Byd cyntaf ers 1958.FfynhonnellDafydd Iwan ↗WikipediaCarcharwyd yn 1970 am wrthod talu dirwyon am beintio arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg; aeth Yma o Hyd (1983, gydag Ar Log) i rif un yn siart iTunes y DU ym mis Ionawr 2020; canodd hi yn Stadiwm Dinas Caerdydd cyn gemau ail gyfle Cwpan y Byd 2022, ac aeth Cymru i’w Chwpan y Byd cyntaf ers 1958. Ddau ddegawd ynghynt roedd y Super Furry Animals wedi mynd â’u halbwm Cymraeg, Mwng, i rif 11 yn siart albymau’r Deyrnas Unedig yn 2000, yr albwm Cymraeg cyntaf erioed i gyrraedd yr ugain uchaf.FfynhonnellMwng ↗WikipediaAlbwm Cymraeg y Super Furry Animals, a ryddhawyd 15 Mai 2000; cyrhaeddodd rif 11, yr albwm Cymraeg cyntaf yn ugain uchaf y DU. Roedd y Gymraeg wedi mynd yn cŵl.
Y llanw’n troi#
Yn 2001 daeth y cyfrifiad â’r newyddion y bu’r ymgyrchwyr yn aros amdanynt. Am y tro cyntaf ers dros ganrif roedd nifer a chyfran y siaradwyr Cymraeg wedi codi, o 508,000 (18.7 y cant) yn 1991 i 582,000 (20.8 y cant). Rhoddodd Amgueddfa Cymru y clod i ddau beth: llwyddiant yr ysgolion Cymraeg, a’r oedolion a aeth ati i ddysgu.FfynhonnellThe Welsh language today ↗Amgueddfa Cymru2001: “am y tro cyntaf ers dros ganrif” cododd nifer a chyfran y siaradwyr, o 508,000 (18.7%) yn 1991 i 582,000 (20.8%), diolch i ysgolion Cymraeg a dysgwyr sy’n oedolion; mwy o siaradwyr ifanc am y trydydd cyfrifiad yn olynol. Yr ifanc oedd yn arwain y ffordd: roedd mwy ohonynt yn siarad Cymraeg ym mhob un o’r tri chyfrifiad diwethaf.
Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,000 o bobl yng Nghymru, yn dair oed a hŷn, sy’n gallu siarad Cymraeg, 17.8 y cant.FfynhonnellWelsh language, Wales: Census 2021 ↗Y Swyddfa Ystadegau Gwladol, 6 Rhagfyr 2022 (Saesneg)Amcangyfrif o 538,000 o breswylwyr arferol tair oed a hŷn (17.8%) a allai siarad Cymraeg; 562,000 (19.0%) yn 2011. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn holi bob blwyddyn, yn yr Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth, ac mae’r arolwg hwnnw’n cael llawer mwy. Yn y flwyddyn hyd fis Mehefin 2026 dywedodd 27.4 y cant o bobl eu bod yn gallu siarad Cymraeg, tua 845,000, a bron hanner yr holl blant rhwng tair a phymtheg oed.FfynhonnellWelsh language data from the Annual Population Survey: July 2025 to June 2026 ↗Llywodraeth CymruDywedodd 27.4% o bobl tair oed a hŷn eu bod yn gallu siarad Cymraeg, tua 845,200; plant 3 i 15 oed oedd fwyaf tebygol, 48.3%. Dywed y Llywodraeth na ddylid cymharu’r arolwg yn uniongyrchol â’r cyfrifiad. Pa gyfrif bynnag a gymerwch, mae mwy na hanner miliwn o bobl yng Nghymru’n siarad yr iaith a ddylai fod wedi marw erbyn hyn.
Dysgwyr, a’r Gymraeg ar y we#
Nid i’r rhai a aned iddi yn unig y mae’r adfywiad. Mae miloedd o oedolion yn dysgu Cymraeg bob blwyddyn, mewn dosbarthiadau nos, ar gyrsiau preswyl ac ar-lein. Yn Nant Gwrtheyrn, pentref chwarel gwag ar glogwyni Llŷn, cafodd y meddyg Carl Clowes weledigaeth: dod â’r pentref yn ôl yn fyw fel canolfan genedlaethol i’r iaith Gymraeg. Sefydlodd yr ymddiriedolaeth a wnaeth hynny, a heddiw daw dysgwyr o bob cwr o’r byd i’r Nant i ddysgu Cymraeg ar lan y môr.FfynhonnellDr Carl Clowes ↗Nant Gwrtheyrn, Canolfan Iaith a Threftadaeth GenedlaetholSylfaenydd a chadeirydd cyntaf yr ymddiriedolaeth, a’i weledigaeth oedd adfywio’r pentref gwag yn ganolfan genedlaethol i’r Gymraeg.

Mae’r iaith a gadwyd allan o’r ystafell ddosbarth yn byw ar y rhyngrwyd bellach. Dechreuodd Wicipedia, y Wikipedia Cymraeg, yn 2003 a phasio 100,000 o erthyglau ym mis Mawrth 2018, y wefan Gymraeg a ddefnyddir fwyaf.FfynhonnellWelsh Wikipedia reaches 100,000 articles ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 28 Mawrth 2018Fe’i sefydlwyd yn 2003, pasiodd 100,000 o erthyglau ym mis Mawrth 2018, a hi yw’r wefan Gymraeg a ddefnyddir fwyaf. Yn 2014 cafodd Cymru ei chyfeiriadau gwe ei hun, .cymru a .wales, ac aeth y gwefannau cyntaf yn fyw y mis Medi hwnnw.FfynhonnellFirst .cymru and .wales websites go live in digital milestone for Wales ↗Nominet, Medi 2014 (Saesneg)Aeth y gwefannau .cymru a .wales cyntaf yn fyw yn y lansiad yn y Senedd ar 30 Medi 2014; daeth cofrestru ehangach i’r cyhoedd yn 2015. Mae’r wefan hon yn byw ar un ohonynt: historyofwales.cymru.
Cymraeg 2050#
Ar 11 Gorffennaf 2017 gosododd Llywodraeth Cymru ei chwrs: miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, a dwywaith cymaint o bobl yn defnyddio’r Gymraeg bob dydd, o un o bob deg i un o bob pump. I gyrraedd yno aeth ati i roi mwy o blant mewn addysg Gymraeg, o 22 y cant o bob grŵp blwyddyn i 30 y cant erbyn 2031 a 40 y cant erbyn 2050, gyda 150 o gylchoedd meithrin newydd yn y deng mlynedd cyntaf.FfynhonnellAmbitious plans to almost double the number of Welsh speakers launched ↗Llywodraeth Cymru, 11 Gorffennaf 2017Miliwn o siaradwyr erbyn 2050; defnydd dyddiol o 10% i 20%; addysg Gymraeg o 22% o bob grŵp blwyddyn i 30% erbyn 2031 a 40% erbyn 2050; 150 yn rhagor o gylchoedd meithrin mewn deng mlynedd. Er 2025 nid gobaith yn unig yw’r filiwn. Mae wedi’i ysgrifennu yn y gyfraith.FfynhonnellWelsh Language and Education (Wales) Act 2025 ↗Llywodraeth CymruPasiwyd gan y Senedd ar 13 Mai 2025, Cydsyniad Brenhinol 7 Gorffennaf 2025; targed o o leiaf filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 yn y strategaeth; nod i bob disgybl adael yr ysgol yn ddefnyddiwr Cymraeg annibynnol; Athrofa Dysgu Cymraeg Genedlaethol.
Yma o hyd#
Yn 1536 aeth Deddf Seneddol ati i ddiwreiddio’r iaith. Yn 1847 galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n anfantais enfawr. Yn 1962 ofnai ei llenor mwyaf ei fod yn ysgrifennu ei marwnad. Roedd pob un ohonynt yn anghywir. Iaith Aneirin a Thaliesin, cyfreithiau Hywel Dda a Beibl William Morgan, yw iaith swyddogol Cymru. Fe’i siaredir gan blant mewn ysgolion nad oeddent yn bod wyth deg mlynedd yn ôl, ar sianel deledu a enillwyd gan ŵr a oedd yn barod i roi ei fywyd drosti, ar arwyddion ffyrdd y bu pobl ifanc yn y carchar am beintio drostynt, ac mewn cân y mae stadiwm cyfan yn ei chanu. Er gwaetha pawb a phopeth, mae’r Gymraeg yma o hyd.
Y Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith → Gwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd → Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn → Sut y goroesodd y Gymraeg → Saunders Lewis → Gwynfor Evans → Dafydd Iwan → Syr Ifan ab Owen Edwards → Yr iaith Gymraeg: canllaw → Dysgu Cymraeg: ymadroddion i ddechreuwyr →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 18 munY Welsh Not: sut y ceisiwyd difa ein hiaith, a sut yr ymladdodd Cymru’n ôl
Am bedwar can mlynedd trin y Gymraeg fel rhywbeth i gael gwared arno a wnaeth y rhai a lywodraethai Gymru o Lundain. Caeodd Deddf Seneddol hi allan o’r llysoedd, galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n ‘anfantais enfawr’, a chrogodd ysgolion flocyn o bren am yddfau plant a’i siaradai. Gwrthododd Cymru ei gollwng.
Erthygl · 8 munSut y goroesodd y Gymraeg
Fe’i gwaharddwyd o’r llysoedd, ei churo o blant ysgol a’i diystyru gan arolygwyr y llywodraeth, ond mae mwy na hanner miliwn yn dal i siarad Cymraeg. Sut?
Erthygl · 7 munGwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd
Plaid a sefydlwyd gan chwech o bobl mewn caffi ym Mhwllheli, cwm a foddwyd, isetholiad a newidiodd bopeth, ac un gŵr a oedd yn barod i lwgu dros sianel deledu Gymraeg.
Yr oes · 1914 – 1997Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Rhyfel, dirwasgiad, y Gwasanaeth Iechyd, cymoedd a foddwyd a’r frwydr dros yr iaith.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf