Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl

Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.

Llun: Dafydd Iwan yn canu Yma o Hyd i rali cyfrifiad Cymdeithas yr Iaith yng Nghaerfyrddin, Ionawr 2023 · Cwmcafit, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 17 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ym mis Chwefror 1962 dywedodd y llenor Saunders Lewis wrth bobl Cymru, ar y radio, y byddai eu hiaith wedi darfod fel iaith fyw tua dechrau’r unfed ganrif ar hugain oni bai eu bod yn ymladd drosti. Daeth yr unfed ganrif ar hugain. Ni fu farw’r Gymraeg. Hi yw iaith swyddogol Cymru. Fe’i siaredir yn y Senedd ac yn y llysoedd, fe’i dysgir mewn ysgolion Cymraeg ym mhob sir, mae hi ar yr awyr bob dydd ar S4C a Radio Cymru, ac mae’r genedl gyfan yn ei chanu yn y gemau pêl-droed. Dyma stori sut y daeth hi’n ôl, a stori’r bobl a ddaeth â hi’n ôl.

1922Ifan ab Owen Edwards yn sefydlu Urdd Gobaith Cymru
1939Ysgol Gymraeg Aberystwyth yn agor gyda saith o ddisgyblion
1947Ysgol Dewi Sant, Llanelli: yr ysgol Gymraeg gyntaf i’w rhedeg gan gyngor
1956Ysgol Glan Clwyd, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf
1962Tynged yr Iaith, a geni Cymdeithas yr Iaith
1963Yr eistedd i lawr ar Bont Trefechan
1967Deddf yr Iaith Gymraeg gyntaf
1969Sefydlu cwmni recordiau Sain
1971Mudiad Ysgolion Meithrin
1977Radio Cymru yn mynd ar yr awyr
1982S4C yn mynd ar yr awyr
1993Trin y Gymraeg a’r Saesneg ar y sail eu bod yn gyfartal
2001Y cyfrifiad yn cyfrif mwy o siaradwyr Cymraeg, y cynnydd cyntaf ers dros ganrif
2011Statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru
2017Cymraeg 2050: y nod o filiwn o siaradwyr
2025Y targed o filiwn o siaradwyr yn dod yn rhan o’r gyfraith

Y cwymp hir#

Pan holodd y cyfrifiad am yr iaith am y tro cyntaf, yn 1891, roedd ychydig dros hanner pobl Cymru’n siarad Cymraeg. Saith deg mlynedd yn ddiweddarach dim ond chwarter oedd yn ei siarad, ac erbyn 1981 llai nag un o bob pump. Y tu ôl i’r ffigurau hynny roedd y Welsh Not a’r Llyfrau Gleision, ysgolion a ddysgai drwy’r Saesneg yn unig, y llif o bobl newydd i’r maes glo, dau ryfel byd, a radio a sinema a siaradai Saesneg yn unig. Ni throsglwyddodd llawer o rieni a siaradai Gymraeg eu hunain yr iaith i’w plant, am iddynt gael eu dysgu mai’r Saesneg oedd y ffordd i ddod ymlaen yn y byd.

0%20%40%60%189119211951198120211231891: 54.4%54.4%1901: 49.9%1911: 43.5%1921: 37.1%1931: 36.8%1951: 28.9%1961: 26.0%26.0%1971: 20.8%1981: 18.9%1991: 18.7%18.7%2001: 20.8%20.8%2011: 19.0%2021: 17.8%17.8%
  1. 1 Tynged yr Iaith, 1962
  2. 2 S4C, 1982
  3. 3 Y cynnydd cyntaf ers canrif, 2001
Canran y bobl tair oed a hŷn a allai siarad Cymraeg, ym mhob cyfrifiad o 1891 hyd 2021. Ni chynhaliwyd cyfrifiad yn 1941. Ffigurau’r cyfrifiad (y Swyddfa Ystadegau Gwladol).

Ond edrychwch eto ar ben de’r llinell. Mae’r cwymp yn arafu yn yr 1980au, yn peidio, ac yn 2001 yn troi i fyny am y tro cyntaf ers dros ganrif. Nid lwc oedd y tro hwnnw. Gwaith ychydig o bobl benderfynol na fynnent ollwng yr iaith ydoedd, a’r degau o filoedd a’u dilynodd.

Mudiad ieuenctid ac ysgol o saith#

Gyda’r plant y dechreuodd. Ym mis Ionawr 1922 ysgrifennodd Ifan ab Owen Edwards, mab Syr O. M. Edwards, lythyr yng nghylchgrawn plant ei dad, Cymru’r Plant, yn gofyn i bobl ifanc Cymru ymuno â mudiad newydd dros eu hiaith a’u gwlad. Y llythyr hwnnw a sefydlodd Urdd Gobaith Cymru. Cynhaliodd wersyll cyntaf yr Urdd yn Llanuwchllyn yn 1928, dechreuodd Eisteddfod yr Urdd yn 1929 ac agorodd y gwersyll yn Llangrannog yn 1932. Yr un flwyddyn, 1922, anfonodd y Parchedig Gwilym Davies Neges Heddwch ac Ewyllys Da gyntaf yr Urdd oddi wrth blant Cymru at blant y byd, ac mae hi wedi mynd allan bob 18 Mai byth oddi ar hynny. O fewn pum mlynedd roedd gan yr Urdd 5,000 o aelodau. Heddiw mae ganddi dros 55,000.

Bathodyn yr Urdd a wnïwyd ar flaser aelod tua 1946: y ddraig goch ac addewid yr Urdd, ‘Er mwyn Cymru’.
Bathodyn yr Urdd a wnïwyd ar flaser aelod tua 1946: y ddraig goch ac addewid yr Urdd, ‘Er mwyn Cymru’. · Llun: MairEdwards, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yna gwnaeth Ifan ab Owen Edwards rywbeth mwy beiddgar. Yn 1939 agorodd ysgol breifat fach yn Aberystwyth lle’r oedd pob gwers yn Gymraeg. Dechreuodd Ysgol Gymraeg Aberystwyth gyda saith o ddisgyblion, a’i phrifathrawes gyntaf oedd yr athrawes a’r dramodydd ifanc Norah Isaac. Hon oedd yr ysgol Gymraeg gyntaf yng Nghymru, ac ohoni hi y tyfodd popeth a ddilynodd.

Ar Ddydd Gŵyl Dewi, 1 Mawrth 1947, agorodd Ysgol Dewi Sant yn Llanelli, yr ysgol Gymraeg gyntaf i’w rhedeg gan gyngor lleol. Yn 1956 agorodd Ysgol Glan Clwyd yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yng Nghymru; symudodd i Lanelwy yn 1969. Dilynodd Rhydfelen yn y de yn 1962. Nid oedd llawer o’r teuluoedd cyntaf a ddewisodd yr ysgolion hyn yn siarad Cymraeg gartref. Roeddent am i’w plant gael yr hyn a gymerwyd oddi arnynt hwy.

Yn 1971 ffurfiwyd Mudiad Ysgolion Meithrin i sefydlu cylchoedd chwarae Cymraeg i’r rhai bach, er mwyn i blentyn fod yn siarad Cymraeg cyn dechrau’r ysgol. Erbyn 1996 roedd dros 650 o gylchoedd ar waith ledled Cymru. Heddiw y Cylch Meithrin, yn festri’r capel neu yn neuadd y pentref, yw’r lle y mae miloedd lawer o blant yn clywed eu geiriau Cymraeg cyntaf.

Tynged yr Iaith#

Yn Llangennech, ger Llanelli, roedd glöwr, Trefor Beasley, a’i wraig Eileen, athrawes, wedi gwrthod o 1952 ymlaen dalu eu trethi nes i’r cyngor anfon bil atynt yn Gymraeg. Dro ar ôl tro cariodd y beilïaid eu dodrefn i ffwrdd. Yn 1960 ildiodd y cyngor. Cyfeiriodd Saunders Lewis at y Beasleys fel esiampl i’w dilyn yn ei ddarlith radio i’r BBC ar 13 Chwefror 1962, Tynged yr Iaith. Dim ond drwy ei gwneud yn amhosibl i lywodraeth leol a chanolog fynd ymlaen â’u busnes heb y Gymraeg, meddai, y gellid achub yr iaith.

Cymdeithas yr Iaith#

Gwrandawodd Cymru. Yr haf hwnnw, ar 4 Awst 1962 ym Mhontarddulais, sefydlodd pobl ifanc Gymdeithas yr Iaith Gymraeg. Ar 2 Chwefror 1963 eisteddodd tua saith deg ohonynt i lawr ar Bont Trefechan yn Aberystwyth gan atal y drafnidiaeth am hanner awr. Hon oedd y gyntaf o filoedd o brotestiadau heddychlon.

Y llechen ar Bont Trefechan, Aberystwyth: ‘Ar y bont hon cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei phrotest ddi-drais gyntaf dros gydraddoldeb i’r iaith Gymraeg. Dydd Sadwrn, 2 Chwefror 1963.’
Y llechen ar Bont Trefechan, Aberystwyth: ‘Ar y bont hon cynhaliodd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ei phrotest ddi-drais gyntaf dros gydraddoldeb i’r iaith Gymraeg. Dydd Sadwrn, 2 Chwefror 1963.’ · Llun: Rupertmaesglas, CC0, Wikimedia Commons

Gofynasant am y Gymraeg ar ddisgiau treth, ffurflenni a gwysion, a phan wrthodwyd hynny aethant i’r llys yn hytrach nag ildio. Peintiasant dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, ac yn 1970 anfonwyd y canwr Dafydd Iwan i’r carchar am wrthod talu’r dirwyon. Mae mwy na mil o bobl wedi sefyll yn y llys dros ymgyrchoedd y Gymdeithas. Enillwyd y frwydr. Mae arwyddion ffyrdd Cymru’n siarad y ddwy iaith heddiw, o Gaergybi i Gas-gwent, ac mae pob ymwelydd sy’n croesi’r ffin yn gweld ar unwaith mai gwlad â’i hiaith ei hun yw hon.

Croeso i Gymru: yr arwydd ar y ffin ar y bont dros afon Gwy yng Nghas-gwent, yn y ddwy iaith.
Croeso i Gymru: yr arwydd ar y ffin ar y bont dros afon Gwy yng Nghas-gwent, yn y ddwy iaith. · Llun: Roger, geograph.org.uk, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Yn gyfartal yn y gyfraith#

Dechreuodd y gyfraith symud. Rhoddodd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ i’r Gymraeg â’r Saesneg, a chaniatáu i unrhyw un ei defnyddio mewn unrhyw lys yng Nghymru. Aeth Deddf yr Iaith Gymraeg 1993 ymhellach: ym musnes cyrff cyhoeddus a’r llysoedd yng Nghymru, roedd y Saesneg a’r Gymraeg i’w trin ar y sail eu bod yn gyfartal, a sefydlwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg i hybu’r iaith.

Yn 2011 daeth y geiriau y bu pob ymgyrchydd er dyddiau’r Beasleys yn gweithio amdanynt:

Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.

Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, adran 1

Creodd y Mesur Gomisiynydd y Gymraeg i sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn cyflawni eu dyletswyddau i siaradwyr Cymraeg. Ac yn 2025 pasiodd y Senedd Ddeddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru). Mae’n gosod yn y gyfraith y targed o o leiaf filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, yn anelu at sicrhau bod pob disgybl yng Nghymru yn gadael yr ysgol yn gallu defnyddio’r Gymraeg yn annibynnol, ac yn creu Athrofa Dysgu Cymraeg Genedlaethol i bobl o bob oed.

Ar yr awyr#

Am flynyddoedd radio a theledu oedd gelyn pennaf yr iaith: deuai’r Saesneg i bob cartref, bob nos. Enillodd Cymru’r tonfeddi’n ôl. Dechreuodd BBC Radio Cymru ar 3 Ionawr 1977, gyda bwletin newyddion estynedig, a dilynodd ail orsaf, Radio Cymru 2, yn 2018.

Anos oedd ennill y teledu. Yn etholiad 1979 addawodd y ddwy brif blaid bedwaredd sianel Gymraeg. O fewn misoedd penderfynodd y llywodraeth newydd yn ei herbyn. Atebodd Cymru ag anufudd-dod sifil: gwrthododd pobl dalu am eu trwyddedau teledu a chynnal protestiadau eistedd i mewn yn stiwdios y BBC a HTV. Yna dywedodd Gwynfor Evans, Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru, y byddai’n ymprydio hyd angau oni chedwid yr addewid. Yn 1980 ildiodd y llywodraeth. Am chwech o’r gloch nos 1 Tachwedd 1982 aeth Sianel Pedwar Cymru, S4C, ar yr awyr, gyda Newyddion a Pobol y Cwm, a symudodd draw o BBC Cymru. Daeth rhaglen ragflas y noson gyntaf ag arwr newydd i blant Cymru, SuperTed.

Yma o hyd#

Cariodd cerddoriaeth yr iaith at yr ifanc. Yn 1969 sefydlodd Dafydd Iwan, Huw Jones a Brian Morgan Edwards Sain, cwmni recordiau i gerddoriaeth Gymraeg, yng Nghaerdydd i ddechrau ac yna ger Caernarfon, lle’r agorwyd eu stiwdio ger Llandwrog yn 1975. Llifodd caneuon protest, canu gwerin, roc a phop ohoni.

Yn 1983 recordiodd Dafydd Iwan, gyda’r grŵp Ar Log, Yma o Hyd. Mae’n rhedeg drwy holl hanes Cymru, o Facsen Wledig yn gadael yn 383 hyd ddyddiau’r canwr ei hun, ac mae pob cytgan yn gorffen â’r un her:

Er gwaetha pawb a phopeth, ry’n ni yma o hyd.

Dafydd Iwan, Yma o Hyd (1983)

Ym mis Ionawr 2020 aeth y gân i rif un yn siart iTunes y Deyrnas Unedig. Yn 2022 canodd Dafydd Iwan hi ar y cae yn Stadiwm Dinas Caerdydd cyn gemau ail gyfle Cwpan y Byd, gyda’r tîm a’r dorf gyfan yn canu gydag ef, ac aeth Cymru i’w Chwpan y Byd cyntaf ers 1958. Ddau ddegawd ynghynt roedd y Super Furry Animals wedi mynd â’u halbwm Cymraeg, Mwng, i rif 11 yn siart albymau’r Deyrnas Unedig yn 2000, yr albwm Cymraeg cyntaf erioed i gyrraedd yr ugain uchaf. Roedd y Gymraeg wedi mynd yn cŵl.

Y llanw’n troi#

Yn 2001 daeth y cyfrifiad â’r newyddion y bu’r ymgyrchwyr yn aros amdanynt. Am y tro cyntaf ers dros ganrif roedd nifer a chyfran y siaradwyr Cymraeg wedi codi, o 508,000 (18.7 y cant) yn 1991 i 582,000 (20.8 y cant). Rhoddodd Amgueddfa Cymru y clod i ddau beth: llwyddiant yr ysgolion Cymraeg, a’r oedolion a aeth ati i ddysgu. Yr ifanc oedd yn arwain y ffordd: roedd mwy ohonynt yn siarad Cymraeg ym mhob un o’r tri chyfrifiad diwethaf.

Cyfrifodd cyfrifiad 2021 538,000 o bobl yng Nghymru, yn dair oed a hŷn, sy’n gallu siarad Cymraeg, 17.8 y cant. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn holi bob blwyddyn, yn yr Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth, ac mae’r arolwg hwnnw’n cael llawer mwy. Yn y flwyddyn hyd fis Mehefin 2026 dywedodd 27.4 y cant o bobl eu bod yn gallu siarad Cymraeg, tua 845,000, a bron hanner yr holl blant rhwng tair a phymtheg oed. Pa gyfrif bynnag a gymerwch, mae mwy na hanner miliwn o bobl yng Nghymru’n siarad yr iaith a ddylai fod wedi marw erbyn hyn.

Dysgwyr, a’r Gymraeg ar y we#

Nid i’r rhai a aned iddi yn unig y mae’r adfywiad. Mae miloedd o oedolion yn dysgu Cymraeg bob blwyddyn, mewn dosbarthiadau nos, ar gyrsiau preswyl ac ar-lein. Yn Nant Gwrtheyrn, pentref chwarel gwag ar glogwyni Llŷn, cafodd y meddyg Carl Clowes weledigaeth: dod â’r pentref yn ôl yn fyw fel canolfan genedlaethol i’r iaith Gymraeg. Sefydlodd yr ymddiriedolaeth a wnaeth hynny, a heddiw daw dysgwyr o bob cwr o’r byd i’r Nant i ddysgu Cymraeg ar lan y môr.

Nant Gwrtheyrn o’r awyr, Mai 2023: hen bentref y chwarel dan glogwyni Llŷn, canolfan genedlaethol yr iaith Gymraeg heddiw.
Nant Gwrtheyrn o’r awyr, Mai 2023: hen bentref y chwarel dan glogwyni Llŷn, canolfan genedlaethol yr iaith Gymraeg heddiw. · Llun: Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Mae’r iaith a gadwyd allan o’r ystafell ddosbarth yn byw ar y rhyngrwyd bellach. Dechreuodd Wicipedia, y Wikipedia Cymraeg, yn 2003 a phasio 100,000 o erthyglau ym mis Mawrth 2018, y wefan Gymraeg a ddefnyddir fwyaf. Yn 2014 cafodd Cymru ei chyfeiriadau gwe ei hun, .cymru a .wales, ac aeth y gwefannau cyntaf yn fyw y mis Medi hwnnw. Mae’r wefan hon yn byw ar un ohonynt: historyofwales.cymru.

Cymraeg 2050#

Ar 11 Gorffennaf 2017 gosododd Llywodraeth Cymru ei chwrs: miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050, a dwywaith cymaint o bobl yn defnyddio’r Gymraeg bob dydd, o un o bob deg i un o bob pump. I gyrraedd yno aeth ati i roi mwy o blant mewn addysg Gymraeg, o 22 y cant o bob grŵp blwyddyn i 30 y cant erbyn 2031 a 40 y cant erbyn 2050, gyda 150 o gylchoedd meithrin newydd yn y deng mlynedd cyntaf. Er 2025 nid gobaith yn unig yw’r filiwn. Mae wedi’i ysgrifennu yn y gyfraith.

Yma o hyd#

Yn 1536 aeth Deddf Seneddol ati i ddiwreiddio’r iaith. Yn 1847 galwodd adroddiad gan y llywodraeth hi’n anfantais enfawr. Yn 1962 ofnai ei llenor mwyaf ei fod yn ysgrifennu ei marwnad. Roedd pob un ohonynt yn anghywir. Iaith Aneirin a Thaliesin, cyfreithiau Hywel Dda a Beibl William Morgan, yw iaith swyddogol Cymru. Fe’i siaredir gan blant mewn ysgolion nad oeddent yn bod wyth deg mlynedd yn ôl, ar sianel deledu a enillwyd gan ŵr a oedd yn barod i roi ei fywyd drosti, ar arwyddion ffyrdd y bu pobl ifanc yn y carchar am beintio drostynt, ac mewn cân y mae stadiwm cyfan yn ei chanu. Er gwaetha pawb a phopeth, mae’r Gymraeg yma o hyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf