
Erthygl
Llechi, undod a goroesi: darllen anghydfod y Penrhyn
Rhwng 1900 a 1903 safodd chwarelwyr Bethesda yn erbyn perchennog chwarel lechi fwyaf y byd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Adroddir eu hanes yma drwy’r papurau sydd wedi goroesi: hysbysiad rheolwr, naw cais yr undeb, cerdyn mewn ffenestr, y dadleuon yn y Senedd, apêl dros W. J. Parry, a’r archifau lle cedwir y gweddill.
Llun: Ponciau anferth chwarel lechi’r Penrhyn ym Methesda, mewn print ffotocrom wedi’i liwio â llaw tua 1900 · Photoglob Zürich, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar fore 22 Tachwedd 1900 cerddodd tua 2,800 o ddynion allan o chwarel y Penrhyn ym Methesda. Ni fyddai’r rhan fwyaf ohonynt yn gweithio yno eto am dair blynedd. Hwn oedd yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain.FfynonellauThe Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003. Dechreuodd fel cweryl am waith, a throdd yn frwydr am rywbeth mwy: a gâi chwarelwyr Dyffryn Ogwen ddewis dynion o’u plith eu hunain i siarad drostynt.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned.
Mae llawer o’r hanes wedi goroesi ar bapur: hysbysiad rheolwr, pamffled undeb, cerdyn mewn ffenestr, dadleuon y Senedd, apêl am arian, a channoedd o lythyrau a thoriadau papur newydd yn archifau Bangor a Chaernarfon. Mae’r erthygl hon yn dilyn y dogfennau hynny, ac yn gofyn am bob un pwy a’i gwnaeth, i bwy, a beth y gall ac na all ei ddweud wrthym. Mae stori fer yr anghydfod ar ei thudalen ei hun; dyma’r darlleniad hwy.
| Ble | Chwarel y Penrhyn, Bethesda, Dyffryn Ogwen |
|---|---|
| Dechreuodd | 22 Tachwedd 1900 |
| Daeth i ben | Tachwedd 1903 |
| Dynion allan | Tua 2,800 |
| Y cwestiwn | Yr hawl i ddewis eu llefarwyr eu hunain, ac undeb y byddai’r perchennog yn ei gydnabod |
| Eu pencampwr | William John Parry, Coetmor, ysgrifennydd cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru |
| Cofio | Cofeb lechen yng Nghapel Jerusalem, Bethesda (2000); tirwedd Treftadaeth y Byd (2021) |
Y graig a doodd y byd#
Clymodd y llechen fynyddoedd y gogledd-orllewin wrth drefi a dinasoedd tyfol y byd. Erbyn y 1890au roedd diwydiant llechi Cymru’n cyflogi tua 17,000 o ddynion ac yn cynhyrchu bron hanner miliwn tunnell o lechi’r flwyddyn, tua thraean o holl lechi toi’r byd. Llechi Cymru oedd ar do Neuadd San Steffan, Adeilad yr Arddangosfa Frenhinol ym Melbourne a Neuadd y Ddinas yn Copenhagen.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.Slate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).
Ar ddiwedd y 1800au chwarel y Penrhyn oedd chwarel lechi fwyaf y byd: bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o ddynion yn gweithio ynddi.FfynhonnellPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003. Codai ei ponciau i fyny’r mynydd fel grisiau anferth. Âi ei llechi i lawr Rheilffordd Chwarel y Penrhyn i Borth Penrhyn ym Mangor, ac allan ar y môr.FfynhonnellPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.

Yn 2021 rhoddodd UNESCO Dirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru ar Restr Treftadaeth y Byd. Mae’n cydnabod y chwareli, y systemau dŵr, y rheilffyrdd a’r harbwrs, a hefyd sgìl y chwarelwyr, yr aeth eu gwybodaeth gyda hwy i ddiwydiannau llechi’r Unol Daleithiau, cyfandir Ewrop ac Iwerddon. Mae’n enwi pentrefi’r gweithwyr hefyd, gyda’u capeli a’u heglwysi, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u mannau cyfarfod, a’u hiaith leiafrifol gref.FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales (World Heritage List 1633) ↗Canolfan Treftadaeth y Byd UNESCO (Saesneg)Arysgrifiwyd yn 2021; tua thraean o lechi toi’r byd erbyn diwedd y 19eg ganrif; aeth y dechnoleg dramor gyda chwarelwyr medrus o Gymru i’r Unol Daleithiau, Ewrop ac Iwerddon; pentrefi’r gweithwyr gyda’u capeli, eu hystafelloedd band, eu hysgolion, eu llyfrgelloedd a’u hiaith leiafrifol gref.
Roedd gan gyfoeth ystad y Penrhyn wreiddyn hŷn hefyd. Roedd Richard Pennant, a agorodd y chwarel yng Nghaebraichycafn yn 1782, hefyd yn berchen o bell ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth, a rhoddodd yr arian a wnaent mewn ffyrdd, dociau a’r chwarel lechi.FfynonellauRichard Pennant, 1st Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Bu farw 21 Ionawr 1808; perchennog o bell ar chwe phlanhigfa siwgr yn Jamaica a weithid gan fwy na chwe chant o Affricaniaid caeth; buddsoddwyd y cyfoeth mewn ffyrdd, dociau a diwydiant llechi Cymru, chwarel y Penrhyn yn bennaf.Chwarel y Penrhyn ↗Wicipedia CymraegAgorodd Richard Pennant chwarel newydd yng Nghaebraichycafn yn 1782; ffurfiwyd yr undeb yn 1874 a daeth anghydfod yn y Penrhyn y flwyddyn honno i ben mewn buddugoliaeth i’r gweithwyr; cymerodd George Sholto Gordon Douglas-Pennant yr awenau yn 1885 a phenodi E. A. Young y flwyddyn wedyn; ym Medi 1896 streic oedd hi i’r rheolwyr, cloi allan i’r gweithwyr; yn ôl yn Awst 1897; tua 500 yn dychwelyd ym Mehefin 1901. Bu farw yn 1808. Arglwydd Penrhyn yr anghydfod mawr oedd perchennog diweddarach, George Sholto Gordon Douglas-Pennant (1836–1907), yr ail Farwn Penrhyn, a gymerodd ofal o’r chwarel yn 1885.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1836, bu farw 1907; olynodd ei dad yn 1886 wedi cael llawn awdurdod dros y chwarel yn 1885; un o’i weithredoedd cyntaf oedd gwrthod awdurdod pwyllgor y gweithwyr; dygodd achos enllib yn erbyn William John Parry am erthygl yn The Clarion, a chael £500 o iawndal a’r costau.Chwarel y Penrhyn ↗Wicipedia CymraegAgorodd Richard Pennant chwarel newydd yng Nghaebraichycafn yn 1782; ffurfiwyd yr undeb yn 1874 a daeth anghydfod yn y Penrhyn y flwyddyn honno i ben mewn buddugoliaeth i’r gweithwyr; cymerodd George Sholto Gordon Douglas-Pennant yr awenau yn 1885 a phenodi E. A. Young y flwyddyn wedyn; ym Medi 1896 streic oedd hi i’r rheolwyr, cloi allan i’r gweithwyr; yn ôl yn Awst 1897; tua 500 yn dychwelyd ym Mehefin 1901.

Y fargen: crefftwyr a’u craig eu hunain#
Nid dwylo yn unig oedd y chwarelwyr. Gweithiai’r crefftwyr mewn partneriaethau bach, ‘criw bargen’ o dri i wyth: creigwyr a ffrwydrai’r graig, holltwr a holltai’r blociau â morthwyl a chŷn, a naddwr a naddai’r llechi. Ar ddydd Llun cyntaf pob mis gosodai stiward ddarn o graig, bargen, i bob criw am bris y cytunwyd arno.FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).
Gan nad oedd dau ddarn o graig yr un fath, roedd y pris yn ystyried y graig: enillai craig wael gyfradd uwch, a chraig dda gyfradd is. Diogelai’r fargen enillion y dynion rhag lwc y graig, a gadawai iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr yn hytrach na gweithwyr cyflog.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907. Roedd yn destun balchder ac annibyniaeth, ac roedd wrth wraidd pob cweryl a ddilynodd.
Byd Cymraeg ac Anghydffurfiol oedd eu byd. O gyflogau bach codasant gapeli a thalu at ysgolion a cholegau; ysgrifennodd yr hanesydd John Davies fod eu ceiniogau wedi helpu i sefydlu Prifysgol Cymru. Roedd perchnogion a phrif reolwyr y chwareli mawr gan amlaf yn Saesneg eu hiaith, yn Anglicaniaid ac yn Geidwadwyr, ac yn aml roedd angen cyfieithydd ar sgyrsiau rhwng y ddwy ochr.FfynonellauLooking back at the Great Strike at Penrhyn Quarry ↗Eryl Crump, Daily Post, 22 Mehefin 2013 (Saesneg)Ymosodiadau ar gontractwyr a gymerodd fargen ar Bonc Ffridd; y pwdin Nadolig o Ashton-under-Lyne a’r gân a ganai plant Bethesda amdano; John Davies ar y cymunedau chwarelyddol: Cymraeg, Anghydffurfiol a radical, eu ceiniogau’n codi capeli ac yn helpu i sefydlu Prifysgol Cymru.Slate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).The Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907.

Undeb eu hunain, 1874#
Ar 27 Ebrill 1874, wedi mis o drafod rhwng chwarelwyr o Ddinorwig a’u cefnogwyr, sefydlwyd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon.FfynhonnellNorth Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 27 Ebrill 1874 yng Ngwesty’r Queen’s, Caernarfon, wedi mis o drafod rhwng chwarelwyr Dinorwig a chefnogwyr eraill; William John Parry oedd ei ysgrifennydd cyffredinol cyntaf; ymunodd ag Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol yn 1923. Daeth anghydfodau yn Ninorwig ac yn y Penrhyn yr un flwyddyn i ben mewn buddugoliaeth i’r dynion, ac erbyn Mai 1878 roedd gan yr undeb 8,368 o aelodau.FfynonellauSlate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).Chwarel y Penrhyn ↗Wicipedia CymraegAgorodd Richard Pennant chwarel newydd yng Nghaebraichycafn yn 1782; ffurfiwyd yr undeb yn 1874 a daeth anghydfod yn y Penrhyn y flwyddyn honno i ben mewn buddugoliaeth i’r gweithwyr; cymerodd George Sholto Gordon Douglas-Pennant yr awenau yn 1885 a phenodi E. A. Young y flwyddyn wedyn; ym Medi 1896 streic oedd hi i’r rheolwyr, cloi allan i’r gweithwyr; yn ôl yn Awst 1897; tua 500 yn dychwelyd ym Mehefin 1901.
Disgrifiodd un o’i sylfaenwyr, Morgan Richards, yn 1876 sut beth oedd gwaith pan ddechreuodd yn y chwareli ddeugain mlynedd ynghynt:
Rwy’n cofio’n dda yr amser pan oeddwn innau’n blentyn caethiwed; pan fyddai’n rhaid i’m tad a’m cymdogion, a minnau, godi’n gynnar, cerdded pum milltir cyn chwech y bore, a’r un pellter adref wedi chwech yr hwyr; a gweithio’n galed o chwech hyd chwech.
Morgan Richards, 1876 (yn Saesneg yn y gwreiddiol)FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).
O 1874 hyd 1885 roedd gan y dynion yn y Penrhyn bwyllgor chwarel i ddwyn eu cwynion at y rheolwyr, a dywedodd aelodau Cymru wrth y Senedd yn 1903 na fu’r un streic yn y blynyddoedd hynny.FfynhonnellBethesda (Industrial Dispute), House of Commons, 27 April 1903 ↗Hansard, cyf. 121 cc548-91 (Saesneg)Cynnig Asquith fod rhaid i’r llywodraeth ymyrryd; Ellis Griffith (Môn): ‘Lord Penrhyn may own a quarry, but he does not own the men’; dan bwyllgor y chwarel o 1874 hyd 1885 ni fu’r un streic; gofynnai’r dynion am bwyllgor i ystyried a chyflwyno cwynion, nod cyfreithlon.
William John Parry, Coetmor#
Gŵr o Fethesda oedd ysgrifennydd cyntaf yr undeb, William John Parry, a aned yno ar 28 Medi 1842. Cyfrifydd ydoedd wrth ei alwedigaeth, diacon yng nghapel Bethesda, a gŵr llawn syniadau.FfynonellauParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.William John Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Hyfforddodd yn gyfrifydd wedi Ysgol Ramadeg Llanrwst; diacon yng Nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf yr undeb, yna’n llywydd am naw mlynedd; arweiniodd y pryniant ar Bantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; mae llawer o’i bapurau ym Mhrifysgol Bangor. Cymerodd ran flaenllaw yn sefydlu’r undeb yn 1874, ef oedd ei ysgrifennydd cyntaf ac wedyn ei lywydd am flynyddoedd, ac yn 1879 aeth i weld chwareli llechi’r Unol Daleithiau ar gais yr undeb.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.

Cyrhaeddai ei feddwl ymhell y tu hwnt i’r chwarel. Yn 1882, yn yr Eisteddfod Genedlaethol, darllenodd bapur i’r Cymmrodorion ar lywodraeth leol, daleithiol ac ymerodrol, gan gynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio Tŷ’r Arglwyddi. Ystyrid ef yn rhy chwyldroadol i’w argraffu, ac ni ymddangosodd yn Nhrafodion y Gymdeithas hyd 1917–18.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927. Roedd yn un o sylfaenwyr y papur newydd Y Werin yn 1885 a’i olygydd cyntaf, eisteddodd ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889, a bu’n gadeirydd arno yn 1892–93.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.
Ysgrifennodd dro ar ôl tro dros achos y chwarelwyr, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn Yr Herald Cymraeg, Y Genedl Gymreig a’r North Wales Observer, ac mewn llyfrau: Chwareli a Chwarelwyr yn 1897 a The Penrhyn Lock-out, 1900–1901: Statement and Appeal yn 1901.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927. Mae Casgliad y Werin yn ei alw’n ŵr uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig.FfynhonnellThe Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907. Mae hanes llawn ei fywyd ar ei dudalen ei hun.
Y cloi allan cyntaf, 1896–97#
Aeth yr Arglwydd Penrhyn newydd ati i reoli’r chwarel yn ei ffordd ei hun. Un o’i weithredoedd cyntaf oedd rhoi pwyllgor y gweithwyr o’r neilltu, ac yn 1886 penododd Emilius Alexander Young yn brif reolwr.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1836, bu farw 1907; olynodd ei dad yn 1886 wedi cael llawn awdurdod dros y chwarel yn 1885; un o’i weithredoedd cyntaf oedd gwrthod awdurdod pwyllgor y gweithwyr; dygodd achos enllib yn erbyn William John Parry am erthygl yn The Clarion, a chael £500 o iawndal a’r costau.Slate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902). Ym mis Medi 1896 arweiniodd atal 57 o aelodau pwyllgor yr undeb a 17 o ddynion eraill at anghydfod a barhaodd un mis ar ddeg.FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902). Streic oedd hi yn ôl y rheolwyr; roedd y dynion yn dweud eu bod wedi’u cloi allan.FfynhonnellChwarel y Penrhyn ↗Wicipedia CymraegAgorodd Richard Pennant chwarel newydd yng Nghaebraichycafn yn 1782; ffurfiwyd yr undeb yn 1874 a daeth anghydfod yn y Penrhyn y flwyddyn honno i ben mewn buddugoliaeth i’r gweithwyr; cymerodd George Sholto Gordon Douglas-Pennant yr awenau yn 1885 a phenodi E. A. Young y flwyddyn wedyn; ym Medi 1896 streic oedd hi i’r rheolwyr, cloi allan i’r gweithwyr; yn ôl yn Awst 1897; tua 500 yn dychwelyd ym Mehefin 1901.
Helpodd y Bwrdd Masnach i’w setlo yn 1897. Aeth y dynion yn ôl ym mis Awst y flwyddyn honno, fwy neu lai ar delerau Arglwydd Penrhyn, gyda hawl gyfyngedig yn unig i ddwyn eu cwynion gerbron fesul adran.FfynonellauThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned.Slate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902). Mae’r ddau air, ‘streic’ a ‘cloi allan’, yn dweud rhan o’r hyn a ddigwyddodd yn y ddau anghydfod. Dewisodd y dynion roi’r gorau i weithio; caeodd y perchennog ddynion allan hefyd a phenderfynu pwy a gâi ddod yn ôl.FfynhonnellThe Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907.
Yn ystod yr anghydfod cyntaf hwnnw arweiniodd W. J. Parry griw a brynodd chwarel Pantdreiniog yng nghanol Bethesda a chyflogi dynion a gloëwyd allan, gan ddewis dynion priod er mwyn i’r cyflog gyrraedd eu teuluoedd.FfynhonnellPantdreiniog quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1896 arweiniodd Parry griw a brynodd Bantdreiniog a chyflogi dynion priod a gloëwyd allan; ym Mawrth 1901 ailddechreuodd hi’n gwmni cydweithredol, a wnaeth elw bach a thalu 32s 6c yr wythnos yn ei fis cyntaf; yn 1903 rhoddodd yr undeb dros £15,000 yn North Wales Quarries Ltd (Pantdreiniog, Moel Faban a Thanybwlch, Chwareli Cydweithredol Bethesda), gyda Parry’n rheolwr gyfarwyddwr, a gorfforwyd ar 3 Hydref 1903.
Dogfen un: hysbysiad 6 Tachwedd 1900#
Ym mis Ebrill 1900 cyhoeddodd Young na fyddai cyfraniadau’r undeb yn cael eu casglu yn y chwarel mwyach. Ar 26 Hydref bu trais yn erbyn contractwyr a oedd wedi cymryd bargen ar un o’r ponciau. Dygodd Arglwydd Penrhyn achos yn erbyn 26 o chwarelwyr a’u diswyddo cyn i’w hachos gael ei glywed.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.Looking back at the Great Strike at Penrhyn Quarry ↗Eryl Crump, Daily Post, 22 Mehefin 2013 (Saesneg)Ymosodiadau ar gontractwyr a gymerodd fargen ar Bonc Ffridd; y pwdin Nadolig o Ashton-under-Lyne a’r gân a ganai plant Bethesda amdano; John Davies ar y cymunedau chwarelyddol: Cymraeg, Anghydffurfiol a radical, eu ceiniogau’n codi capeli ac yn helpu i sefydlu Prifysgol Cymru. Pan ddaethant gerbron yr ynadon ym Mangor, gorymdeithiodd y chwarelwyr yn eu miloedd o Fethesda i Fangor i sefyll gyda hwy, a cherdded adref drachefn yn heddychlon.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned. Dim ond chwech o’r chwech ar hugain a gafwyd yn euog, a’u dirwyo.FfynhonnellThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.
Ar ddiwrnod yr orymdaith, gosododd y rheolwr yr hysbysiad hwn.
PENRHYN QUARRY.
NOTICE.
Inasmuch as a number of the Penrhyn Quarry Employees has during the last fortnight actively participated in certain acts of violence and intimidation against some of their fellow-workmen and officials, and to-day nearly all the Employees have left their work without leave, Notice is hereby given that such Employees are suspended for 14 days.
E. A. YOUNG
PORT PENRHYN,
Bangor, November 6th, 1900.
Darllen y dystiolaeth. Mae’r hysbysiad yn cofnodi’r hyn a gyhoeddodd y rheolwyr a’r rheswm a roesant. Edrychwch ar y geiriau: cyhuddwyd ‘nifer’ o’r gweithwyr o drais a bygwth, ond ‘y cyfryw weithwyr’, bron bob un ohonynt, sy’n cael eu hatal. Trodd cyhuddiad yn erbyn rhai dynion yn gosb i’r chwarel gyfan. Fersiwn y rheolwyr yw’r hysbysiad; ar ei ben ei hun nid yw’n profi beth a wnaeth unrhyw un o’r dynion a ataliwyd.
Cwestiwn i’w drafod: pa dystiolaeth arall fyddai ei hangen arnoch i farnu a oedd yr atal yn deg? Mae cofnod y llys, a gafodd ugain o’r chwech ar hugain yn ddieuog, yn fan cychwyn.
22 Tachwedd 1900: ‘gadewch y chwarel yn dawel’#
Aeth y dynion yn ôl ar 19 Tachwedd, ond ni osodwyd wyth o’r ponciau, gan adael 800 o ddynion heb fargen. Ar 22 Tachwedd cyrhaeddodd tua 2,000 o chwarelwyr y chwarel fel arfer a gwrthod dechrau gweithio nes i’r 800 gael eu bargeinion hwythau. Wltimatwm oedd ateb Young: ‘Ewch ymlaen â’ch gwaith neu gadewch y chwarel yn dawel.’ Gadael a wnaethant.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The great Penrhyn quarry strike ↗Cyngres yr Undebau Llafur (Saesneg)2,800 o ddynion o 22 Tachwedd 1900; yr wltimatwm; tua 400 yn derbyn y cynnig ym Mehefin 1901; casgliadau o bob rhan o Brydain, gan gynnwys pwdin Nadolig dwy dunnell a hanner o Ashton-under-Lyne; tri chôr o Gymru ar daith i godi arian.
Fis yn ddiweddarach cynigiwyd telerau newydd. Derbyniodd saith deg saith o ddynion hwy, a gwrthododd 1,707. Erbyn canol Ionawr 1901 roedd y chwarel ar gau, a diswyddwyd gweithwyr doc Porth Penrhyn hefyd.FfynhonnellThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.

Dogfen dau: yr hyn a ofynnodd y dynion#
Beth oedd y chwarelwyr ei eisiau? Gosododd W. J. Parry hynny mewn naw pwynt yn ei lyfr yn 1901, a ysgrifennwyd i esbonio’r anghydfod i bobl Prydain ac i ofyn am eu cymorth.
YR HYN Y MAE’R UNDEB EI EISIAU
- Yr hawl i ethol yn rhydd lefarwyr o blith dynion y chwarel i drafod cwynion â’r rheolwyr o bryd i’w gilydd.
- Hawl y dynion i drafod materion ymysg ei gilydd yn y chwarel yn awr ginio.
- Rhoi eu gwaith yn ôl i rai arweinwyr a gosbwyd.
- Sefydlu isafswm cyflog.
- Cosbi ymddygiad annheg gan y stiwardiaid a’r swyddogion tuag at y dynion.
- Rhoi cynnig ar drefn o waith tasg cydweithredol yn lle’r gwaith a wnaed hyd hynny dan gontract.
- Gwneud rheolau llym y ddisgyblaeth yn fwy dynol, a lleihau’r cosbau am eu torri.
- Adfer y gwyliau blynyddol ar 1 Mai.
- Rheolaeth fwy democrataidd ar Glwb Cleifion y Chwarel.
Darllen y dystiolaeth. Achos yr undeb ei hun yw hwn, wedi’i ysgrifennu gan un o’i arweinwyr i ennill cefnogaeth, felly mae’n gosod ceisiadau’r dynion yn y golau gorau. Er hynny, edrychwch ar yr hyn sydd ar y rhestr. Nid oes galw i redeg y chwarel. Nid yw’r ddau bwynt cyntaf ond yn gofyn am yr hawl i ddewis llefarwyr ac i siarad â’i gilydd amser cinio. Isafswm cyflog, disgyblaeth decach, gŵyl ar y cyntaf o Fai, llais yn eu clwb cleifion eu hunain: dyma geisiadau dynion a oedd am gael eu trin fel partneriaid yn eu gwaith.
Yn y Senedd ddwy flynedd yn ddiweddarach gosododd yr aelod dros Fôn, Ellis Griffith, yr un pwynt yn blaen: yr hyn yr oedd y dynion yn gofyn amdano oedd pwyllgor i ystyried y cwynion a’u cyflwyno, ac roedd hynny, meddai wrth y Tŷ, yn nod cyfreithlon.FfynhonnellBethesda (Industrial Dispute), House of Commons, 27 April 1903 ↗Hansard, cyf. 121 cc548-91 (Saesneg)Cynnig Asquith fod rhaid i’r llywodraeth ymyrryd; Ellis Griffith (Môn): ‘Lord Penrhyn may own a quarry, but he does not own the men’; dan bwyllgor y chwarel o 1874 hyd 1885 ni fu’r un streic; gofynnai’r dynion am bwyllgor i ystyried a chyflwyno cwynion, nod cyfreithlon.
Cwestiwn i’w drafod: sut y byddai rheolwyr Arglwydd Penrhyn wedi disgrifio’r un naw pwynt? Mae papurau’r Penrhyn ym Mhrifysgol Bangor yn cadw ochr y rheolwyr o’r ohebiaeth.
Dogfen tri: ‘Nid oes bradwr yn y tŷ hwn’#
Ar 11 Mehefin 1901 ailagorodd y chwarel i ddynion a gymeradwywyd gan swyddfa’r chwarel. Aeth tua 400 yn ôl, a chafodd pob un sofren aur ac addewid o godiad o bump y cant.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.PQS: Penrhyn Correspondence – Quarry Strike ↗Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor (Saesneg)Gohebiaeth ar streiciau 1896–97 a 1900–03, 1874–1903, 411 eitem. Cerddodd bron i 3,000 allan ar 22 Tachwedd 1900; yn 1896 cloëwyd y dynion allan am tua un mis ar ddeg; ar 11 Mehefin 1901 dychwelodd pedwar cant gyda sofren yr un ac addewid o 5%; dychwelodd y chwarelwyr ym mis Tachwedd 1903 heb ddatrys cwestiwn cydnabod yr undeb. Galwodd y rhai a arhosodd allan hynny’n ‘bunt y gynffon’.FfynhonnellThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.
Yr un noson, mewn cyfarfod llawn, penderfynodd y streicwyr argraffu cerdyn i’w ddangos yn ffenestr cartref pob streiciwr.FfynhonnellThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies. Ei eiriau ef a ddaeth yn enwocaf o’r holl anghydfod.
NID OES
BRADWR
YN Y TY HWN.

Arhosodd y rhan fwyaf o’r cardiau yn ffenestri Bethesda am fwy na dwy flynedd. Pan ddeuai cerdyn i lawr, golygai fod chwarelwr arall wedi mynd yn ôl i’w waith.FfynhonnellPrinted card published during the Penrhyn Quarry Strike, 1900-03 (item 8137) ↗Archifdy Caernarfon, Gwasanaeth Archifau Gwynedd (Saesneg)Mae’r cerdyn yn darllen ‘Nid oes Bradwr yn y ty hwn’; rhoddwyd cardiau i’r chwarelwyr ar streic i’w gosod yn ffenestri eu cartrefi; arhosodd y rhan fwyaf yn ffenestri Bethesda am fwy na dwy flynedd, a phan dynnid cerdyn i lawr roedd chwarelwr arall wedi dychwelyd i’w waith. Cyfeirnod GTJ18057. Anogodd trefnydd yr undeb, D. R. Daniel, y dynion i gadw draw oddi wrth y rhai a ddychwelodd, ac argraffodd papurau radical Cymraeg Y Werin ac Yr Eco Cymraeg eu henwau.FfynhonnellGCSE History exemplars for non-examination assessment, topic area 1 ↗CBAC (Saesneg)Ffynonellau’r Penrhyn: B3, naw pwynt yr undeb o lyfr W. J. Parry (1901); B6, R. Merfyn Jones ar D. R. Daniel, y cardiau ym mhob cartref streiciwr am fwy na dwy flynedd, ac enwau yn Y Werin ac Yr Eco Cymraeg; B14, hysbysiad E. A. Young, 6 Tachwedd 1900.
Darllen y dystiolaeth. Addewid cyhoeddus yw’r cerdyn, a wnaed gan aelwyd gyfan, yn Gymraeg, yn y ffenestr lle byddai pob cymydog yn ei weld. Mae’n dangos sut y daeth anghydfod yn y gwaith i mewn i’r cartref, a sut y cadwodd cymuned ei dewrder drwy ddau aeaf caled. Gair yr ymgyrch yw ‘bradwr’: mae’n dweud wrthym sut y teimlai’r streicwyr am dorri rhengoedd, nid pam yr aeth pob dyn a ddychwelodd yn ôl. Ni all cerdyn ddweud wrthym beth a feddyliai pob aelod o’r teulu, na beth a gostiodd i’r aelwydydd yr oedd eu ffenestri’n wag.
Cwestiwn i’w drafod: sut olwg allai fod ar yr un cerdyn i streiciwr, i ddyn a oedd wedi mynd yn ôl, ac i blentyn yn cerdded i’r ysgol heibio i’r ddau dŷ?
Dal gyda’i gilydd#
Ni adawyd y chwarelwyr ar eu pennau eu hunain. Daeth arian a rhoddion gan weithwyr ar draws Prydain. Anfonodd cwmni yn Ashton-under-Lyne bwdin Nadolig yn pwyso dwy dunnell a hanner, ac roedd plant Bethesda’n dal i ganu amdano flynyddoedd wedyn.FfynonellauThe great Penrhyn quarry strike ↗Cyngres yr Undebau Llafur (Saesneg)2,800 o ddynion o 22 Tachwedd 1900; yr wltimatwm; tua 400 yn derbyn y cynnig ym Mehefin 1901; casgliadau o bob rhan o Brydain, gan gynnwys pwdin Nadolig dwy dunnell a hanner o Ashton-under-Lyne; tri chôr o Gymru ar daith i godi arian.Looking back at the Great Strike at Penrhyn Quarry ↗Eryl Crump, Daily Post, 22 Mehefin 2013 (Saesneg)Ymosodiadau ar gontractwyr a gymerodd fargen ar Bonc Ffridd; y pwdin Nadolig o Ashton-under-Lyne a’r gân a ganai plant Bethesda amdano; John Davies ar y cymunedau chwarelyddol: Cymraeg, Anghydffurfiol a radical, eu ceiniogau’n codi capeli ac yn helpu i sefydlu Prifysgol Cymru.
Yn fwy na dim, canasant am eu swper. Aeth tri chôr o chwarelwyr ar daith i godi arian i’r teuluoedd gartref, a dilynodd papurau newydd Mawrth 1901 hwy i Brighton, Mountsorrel a Llundain.FfynonellauThe great Penrhyn quarry strike ↗Cyngres yr Undebau Llafur (Saesneg)2,800 o ddynion o 22 Tachwedd 1900; yr wltimatwm; tua 400 yn derbyn y cynnig ym Mehefin 1901; casgliadau o bob rhan o Brydain, gan gynnwys pwdin Nadolig dwy dunnell a hanner o Ashton-under-Lyne; tri chôr o Gymru ar daith i godi arian.Newspaper cuttings discussing the Quarrymen’s Choir and St David’s Day Dinner (PFA/15/7/2/42) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)42 o doriadau, Mawrth 1901: teithiau côr y chwarelwyr ar draws Prydain ar ran Cronfa Cloi Allan y Penrhyn, i Brighton, Mountsorrel a Llundain, a’r gefnogaeth a gawsant. Yn y de, cynhaliodd y capeli gyngherddau iddynt: mae rhaglen wedi goroesi o un a gynhaliwyd yng Nghapel y Tabernacl, Treforys, ar 21 Tachwedd 1901, at Gronfa Cyni Chwarelwyr y Penrhyn.FfynhonnellConcert Programme in aid of the Penrhyn Quarrymen’s Distress Fund, 21 November 1901 (item 8023) ↗Y Llyfrgell Gymraeg, Prifysgol Bangor (Saesneg)Cynhaliwyd y cyngerdd yng Nghapel y Tabernacl, Treforys; cynhaliwyd digwyddiadau tebyg ar draws y wlad i helpu teuluoedd y streicwyr, a theithiodd y chwarelwyr eu hunain i gynnal cyngherddau. W. J. Parry oedd cadeirydd Cronfa Gymorth y Penrhyn.FfynhonnellAppeal published by the ‘W. J. Parry Penrhyn Libel Fund’, 30 September 1903 (item 8022) ↗Y Llyfrgell Gymraeg, Prifysgol Bangor (Saesneg)Bu Parry’n bwysig yn sefydlu’r undeb yn 1874 a bu’n ysgrifennydd ac yn llywydd; yn 1900–03 bu’n gadeirydd Cronfa Gymorth y Penrhyn a gododd arian i’r chwarelwyr; yn yr Uchel Lys ar 10–12 Mawrth 1903 fe’i gorchmynnwyd i dalu £500 a’r costau; cyhoeddwyd yr apêl ar 30 Medi 1903. Cyfeirnod GTJ17363.
Cafodd Parry waith hefyd. Ym mis Mawrth 1901 ailagorodd Bantdreiniog yn gwmni cydweithredol i’r gweithwyr, ac yn ei fis cyntaf gwnaeth elw bach a thalu cyflog o 32 swllt a chwe cheiniog yr wythnos. Yn 1903, gydag arian yr undeb, dygodd Bantdreiniog, Moel Faban a Thanybwlch ynghyd yn Chwareli Cydweithredol Bethesda, a gorfforwyd ar 3 Hydref 1903, gyda Parry yn rheolwr gyfarwyddwr.FfynhonnellPantdreiniog quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1896 arweiniodd Parry griw a brynodd Bantdreiniog a chyflogi dynion priod a gloëwyd allan; ym Mawrth 1901 ailddechreuodd hi’n gwmni cydweithredol, a wnaeth elw bach a thalu 32s 6c yr wythnos yn ei fis cyntaf; yn 1903 rhoddodd yr undeb dros £15,000 yn North Wales Quarries Ltd (Pantdreiniog, Moel Faban a Thanybwlch, Chwareli Cydweithredol Bethesda), gyda Parry’n rheolwr gyfarwyddwr, a gorfforwyd ar 3 Hydref 1903.
Bu’n rhaid i lawer adael. Erbyn 1902 roedd tua 700 o ddynion wedi mynd yn ôl i’r chwarel, a llawer mwy wedi gadael y dyffryn i chwilio am waith, y rhan fwyaf ym maes glo’r de, gan anfon arian adref i’r teuluoedd a arhosodd.FfynonellauThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.The Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907. Gwragedd Bethesda a gadwodd y cartrefi ynghyd, a chanodd côr merched y Penrhyn i godi arian at y gronfa.FfynonellauThe Slate Landscape of Northwest Wales: learning resource ↗Cadw (Saesneg)Atodiad 16, ‘Streic Fawr y Penrhyn’: ymunodd y menywod â’r gorymdeithiau; cododd corau Bethesda, dynion a merched (Côr Merched y Penrhyn), ac o Abertawe arian; daeth y Streic Fawr i ben ar 8 Tachwedd 1903; y gofeb lechen ym Methesda, a ddadorchuddiwyd yn 2000.The Great Strike at Penrhyn: 125 Years On ↗The Bangor Aye, 4 Rhagfyr 2025 (Saesneg)Cododd undebau, capeli a chorau arian; cododd côr merched y Penrhyn symiau mawr at y gronfa; trefnodd capeli Bethesda gymorth a chadw ysbryd y gymuned drwy’r gaeafau. Mae haneswyr bellach yn edrych yn fanylach ar ystyr yr anghydfod i’r menywod a’r gymuned ehangach, y bu’r hen hanesion yn esgeuluso’u rhan.FfynhonnellPenrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.
Dogfen pedwar: Bethesda yn y Senedd, 1903#
Ar 5 Mawrth 1903 gofynnodd William Jones, yr aelod dros Arfon, i Dŷ’r Cyffredin drafod ‘y cyni a’r golled ddifrifol a ddaeth o’r frwydr yn ardal chwarel y Penrhyn’. Mae ei araith, a argraffwyd yn Hansard, yn un o’r cofnodion llawnaf o’r anghydfod o ochr y dynion.FfynhonnellThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned.
Rhoddodd y ffigurau i’r Tŷ. O’r 2,800 o ddynion a fu’n gweithio yn y chwarel, roedd tua 1,400 wedi mynd i ffwrdd, tua 800 gartref heb fedru cael gwaith, tua 100 wedi marw yn ystod y frwydr, a thua 500 wrth eu gwaith yn y chwarel.FfynhonnellThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned. Soniodd am ddynion yn gweithio yn y de i gadw dau gartref i fynd, ac am deuluoedd a oedd, pan ddaeth gwasgfa newyn, yn rhy falch i ofyn am elusen na chymorth.FfynhonnellThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned.
Roedd y dynion ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith ar wyneb y ddaear. Gwyddai pawb sut yr oeddent wedi codi eu capeli a’u hysgolion eu hunain.
William Jones, aelod dros Arfon, Tŷ’r Cyffredin, 5 Mawrth 1903 (yn Saesneg yn y gwreiddiol)FfynhonnellThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned.
Darllenodd eiriau cadeirydd Cyd-bwyllgor Sefydlog y sir, a oedd ei hun yn berchennog chwarel: ‘Roedd y gymuned gyfan yn haeddu’r clod mwyaf posibl am yr hunanddisgyblaeth a ddangosodd, o ystyried y teimladau a fu.’FfynhonnellThe Penrhyn Quarry Dispute, House of Commons, 5 March 1903 ↗Hansard, cyf. 118 cc1649-83 (Saesneg)William Jones (Arfon) ar y cyni a’r golled; setliad 1897 drwy’r Bwrdd Masnach; diswyddo 26 cyn eu prawf; yr orymdaith heddychlon i Fangor; tua 1,400 wedi mynd, 800 gartref heb waith, tua 100 wedi marw a thua 500 wrth eu gwaith o’r 2,800; dynion yn y de yn cadw dau gartref; yn rhy falch i ofyn am elusen; ymhlith y dinasyddion mwyaf ufudd i’r gyfraith; clod cadeirydd y Cyd-bwyllgor Sefydlog i hunanddisgyblaeth y gymuned.
Ar 27 Ebrill 1903 cynigiodd Herbert Asquith fod y Tŷ’n condemnio’r llywodraeth am beidio ag ymyrryd i setlo ‘yr anghydfod diwydiannol ym Methesda’.FfynhonnellBethesda (Industrial Dispute), House of Commons, 27 April 1903 ↗Hansard, cyf. 121 cc548-91 (Saesneg)Cynnig Asquith fod rhaid i’r llywodraeth ymyrryd; Ellis Griffith (Môn): ‘Lord Penrhyn may own a quarry, but he does not own the men’; dan bwyllgor y chwarel o 1874 hyd 1885 ni fu’r un streic; gofynnai’r dynion am bwyllgor i ystyried a chyflwyno cwynion, nod cyfreithlon. Yn y ddadl honno rhoddodd Ellis Griffith y llinell y mae Bethesda’n ei chofio:
Efallai fod Arglwydd Penrhyn yn berchen ar chwarel, ond nid yw’n berchen ar y dynion.
Ellis Griffith, aelod dros Fôn, Tŷ’r Cyffredin, 27 Ebrill 1903 (yn Saesneg yn y gwreiddiol)FfynhonnellBethesda (Industrial Dispute), House of Commons, 27 April 1903 ↗Hansard, cyf. 121 cc548-91 (Saesneg)Cynnig Asquith fod rhaid i’r llywodraeth ymyrryd; Ellis Griffith (Môn): ‘Lord Penrhyn may own a quarry, but he does not own the men’; dan bwyllgor y chwarel o 1874 hyd 1885 ni fu’r un streic; gofynnai’r dynion am bwyllgor i ystyried a chyflwyno cwynion, nod cyfreithlon.
Darllen y dystiolaeth. Cofnod o’r hyn a ddywedwyd yw Hansard, nid barn ar a oedd yn wir. Siaradai William Jones dros y chwarelwyr, a siaradai aelodau eraill dros Arglwydd Penrhyn. Ond mae’r areithiau’n rhoi ffigurau, enwau a geiriau adroddiadau’r sir sy’n anodd eu cael yn unman arall, ac maent yn dangos bod yr anghydfod mewn un dyffryn yng Nghymru wedi dod yn gwestiwn i’r deyrnas gyfan.
Dogfen pump: yr apêl dros W. J. Parry, 1903#
Yn 1901 ysgrifennodd Parry yn The Clarion, wythnosolyn sosialaidd, fod yr anghydfod yn costio bywydau ym Methesda, a rhoddodd y bai ar berchennog y chwarel. Dygodd Arglwydd Penrhyn achos enllib yn ei erbyn.FfynonellauLarge bundle of items relating to W. J. Parry (PFA/12/39) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)Bwndel Arglwydd Penrhyn ei hun am Parry, 1875–1903: toriadau o The Clarion ym Mawrth 1901 a’r llythyrau rhwng cyfreithwyr am yr achos enllib, gan gynnwys darn o The Clarion ar gyfradd marwolaethau Bethesda; llythyrau ei gyfreithiwr Hugh Vincent yn 1901; a’r Caernarvon and Denbigh Herald yn 1903, lle nododd Arglwydd Penrhyn fod cronfa amddiffyn Parry wedi codi £2960.George Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1836, bu farw 1907; olynodd ei dad yn 1886 wedi cael llawn awdurdod dros y chwarel yn 1885; un o’i weithredoedd cyntaf oedd gwrthod awdurdod pwyllgor y gweithwyr; dygodd achos enllib yn erbyn William John Parry am erthygl yn The Clarion, a chael £500 o iawndal a’r costau. Yn yr Uchel Lys ar 10 i 12 Mawrth 1903 dyfarnodd y rheithgor o blaid Arglwydd Penrhyn, a gorchmynnwyd i Parry dalu £500 o iawndal, a’r costau.FfynhonnellAppeal published by the ‘W. J. Parry Penrhyn Libel Fund’, 30 September 1903 (item 8022) ↗Y Llyfrgell Gymraeg, Prifysgol Bangor (Saesneg)Bu Parry’n bwysig yn sefydlu’r undeb yn 1874 a bu’n ysgrifennydd ac yn llywydd; yn 1900–03 bu’n gadeirydd Cronfa Gymorth y Penrhyn a gododd arian i’r chwarelwyr; yn yr Uchel Lys ar 10–12 Mawrth 1903 fe’i gorchmynnwyd i dalu £500 a’r costau; cyhoeddwyd yr apêl ar 30 Medi 1903. Cyfeirnod GTJ17363.
Ni adawodd ei gyfeillion iddo ei gario ar ei ben ei hun. Sefydlwyd Cronfa Enllib W. J. Parry a’r Penrhyn, ac erbyn hydref 1903 adroddai’r papurau newydd ei bod wedi codi £2,960.FfynhonnellLarge bundle of items relating to W. J. Parry (PFA/12/39) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)Bwndel Arglwydd Penrhyn ei hun am Parry, 1875–1903: toriadau o The Clarion ym Mawrth 1901 a’r llythyrau rhwng cyfreithwyr am yr achos enllib, gan gynnwys darn o The Clarion ar gyfradd marwolaethau Bethesda; llythyrau ei gyfreithiwr Hugh Vincent yn 1901; a’r Caernarvon and Denbigh Herald yn 1903, lle nododd Arglwydd Penrhyn fod cronfa amddiffyn Parry wedi codi £2960. Ar 30 Medi 1903 cyhoeddodd y gronfa apêl, a gedwir heddiw yn y Llyfrgell Gymraeg ym Mhrifysgol Bangor, yn diolch i’r rhai a roddodd ac yn gofyn am ragor o help tuag at yr hyn yr oedd Parry yn dal i’w ddyled.FfynhonnellAppeal published by the ‘W. J. Parry Penrhyn Libel Fund’, 30 September 1903 (item 8022) ↗Y Llyfrgell Gymraeg, Prifysgol Bangor (Saesneg)Bu Parry’n bwysig yn sefydlu’r undeb yn 1874 a bu’n ysgrifennydd ac yn llywydd; yn 1900–03 bu’n gadeirydd Cronfa Gymorth y Penrhyn a gododd arian i’r chwarelwyr; yn yr Uchel Lys ar 10–12 Mawrth 1903 fe’i gorchmynnwyd i dalu £500 a’r costau; cyhoeddwyd yr apêl ar 30 Medi 1903. Cyfeirnod GTJ17363. Mae’n gronfa wahanol i Gronfa Gymorth y Penrhyn i’r chwarelwyr, a gadeiriwyd gan Parry.FfynhonnellAppeal published by the ‘W. J. Parry Penrhyn Libel Fund’, 30 September 1903 (item 8022) ↗Y Llyfrgell Gymraeg, Prifysgol Bangor (Saesneg)Bu Parry’n bwysig yn sefydlu’r undeb yn 1874 a bu’n ysgrifennydd ac yn llywydd; yn 1900–03 bu’n gadeirydd Cronfa Gymorth y Penrhyn a gododd arian i’r chwarelwyr; yn yr Uchel Lys ar 10–12 Mawrth 1903 fe’i gorchmynnwyd i dalu £500 a’r costau; cyhoeddwyd yr apêl ar 30 Medi 1903. Cyfeirnod GTJ17363.
Darllen y dystiolaeth. Ysgrifennir apêl i godi arian, felly mae’n dangos Parry yn y golau gorau; nid cyfrif wedi’i archwilio ydyw, ac nid yw’n setlo a oedd y llys yn iawn. Yr hyn y mae’n ei ddangos yw bod miloedd o bobl gyffredin yn barod i roi i ddyn a oedd wedi codi ei lais drostynt. Byddai apêl, cofnod y llys a phapurau Arglwydd Penrhyn ei hun, sy’n cadw’r toriadau o The Clarion a llythyrau ei gyfreithwyr, bob un yn dweud rhan wahanol o’r un stori.FfynhonnellLarge bundle of items relating to W. J. Parry (PFA/12/39) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)Bwndel Arglwydd Penrhyn ei hun am Parry, 1875–1903: toriadau o The Clarion ym Mawrth 1901 a’r llythyrau rhwng cyfreithwyr am yr achos enllib, gan gynnwys darn o The Clarion ar gyfradd marwolaethau Bethesda; llythyrau ei gyfreithiwr Hugh Vincent yn 1901; a’r Caernarvon and Denbigh Herald yn 1903, lle nododd Arglwydd Penrhyn fod cronfa amddiffyn Parry wedi codi £2960.
Cwestiwn i’w drafod: beth all apêl am arian ei ddweud wrthym na all cofnod llys?
Tachwedd 1903#
Erbyn hydref 1903 roedd arian y gronfa’n darfod. Ym mis Tachwedd pleidleisiodd y dynion a oedd yn dal allan i fynd yn ôl. Mae papurau Arglwydd Penrhyn yn cadw 76 o doriadau papur newydd am ddiwedd yr anghydfod, gyda llawer yn dweud ei fod mewn gwirionedd wedi dod i ben ymhell cyn hynny, pan ailddechreuodd gwaith yn araf yn y chwarel.FfynhonnellNewspaper cuttings detailing the end of the Penrhyn Strike (PFA/15/7/2/71) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)76 o doriadau, Tachwedd 1903, am ddiwedd y streic, pan bleidleisiodd y streicwyr i fynd yn ôl; mae llawer yn dweud iddi ddod i ben flynyddoedd ynghynt pan ailddechreuodd gwaith yn y chwareli. Dychwelodd y dynion ar delerau’r perchennog, ac roedd yr undeb yn dal heb ei gydnabod.FfynonellauPQS: Penrhyn Correspondence – Quarry Strike ↗Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor (Saesneg)Gohebiaeth ar streiciau 1896–97 a 1900–03, 1874–1903, 411 eitem. Cerddodd bron i 3,000 allan ar 22 Tachwedd 1900; yn 1896 cloëwyd y dynion allan am tua un mis ar ddeg; ar 11 Mehefin 1901 dychwelodd pedwar cant gyda sofren yr un ac addewid o 5%; dychwelodd y chwarelwyr ym mis Tachwedd 1903 heb ddatrys cwestiwn cydnabod yr undeb.The Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies. Ni chymerwyd llawer o’r rhai a fu’n amlwg yn yr undeb yn ôl, ac ni ddychwelodd llawer a oedd wedi gadael.FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).
Yn y diwedd nid calonnau na meddyliau a benderfynodd y mater, ond stumogau gwag teuluoedd y streicwyr. Aeth y dynion yn ôl i’r gwaith ym mis Tachwedd 1903, a’u hundeb yn dal heb ei gydnabod.
John Davies, hanesyddFfynhonnellThe Great Penrhyn Quarry Strike ↗Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol, Castell Penrhyn (Saesneg)Tua 17,000 o weithwyr a bron 500,000 tunnell o lechi’r flwyddyn yn y 1890au, traean o lechi toi’r byd; y fargen yn gadael iddynt ystyried eu hunain yn gontractwyr; cyfraniadau’r undeb heb eu casglu o Ebrill 1900; trais yn erbyn contractwyr ar 26 Hydref 1900; 26 wedi’u cyhuddo a’u diswyddo cyn y gwrandawiad, dim ond 6 yn euog; yr orymdaith i Fangor a’r atal am bythefnos; 800 heb fargen; ar 22 Tachwedd 2,000 yn gwrthod gweithio; wltimatwm Young; 77 yn derbyn y telerau newydd a 1,707 yn gwrthod; cau erbyn canol Ionawr; ailagor 11 Mehefin 1901, 400 yn dychwelyd gyda sofren yr un ac addewid o 5%; ‘punt y gynffon’; penderfynu ar y cardiau y noson honno; 700 yn ôl a 2,000 wedi mynd erbyn 1902, y rhan fwyaf i faes glo’r de; geiriau John Davies.
Nodyn ar y dyddiad. Nid yw’r hanesion a gyhoeddwyd yn cytuno ar y diwrnod y daeth yr anghydfod i ben. Mae adnodd dysgu Cadw ar dirwedd y llechi yn rhoi 8 Tachwedd 1903; mae pamffled canmlwyddiant 2003, sydd bellach yn Amgueddfa Cymru, yn coffáu 14 Tachwedd 1903. Mae’r dudalen hon yn rhoi’r mis yn hytrach na dewis diwrnod heb y dystiolaeth i benderfynu rhyngddynt.FfynonellauThe Slate Landscape of Northwest Wales: learning resource ↗Cadw (Saesneg)Atodiad 16, ‘Streic Fawr y Penrhyn’: ymunodd y menywod â’r gorymdeithiau; cododd corau Bethesda, dynion a merched (Côr Merched y Penrhyn), ac o Abertawe arian; daeth y Streic Fawr i ben ar 8 Tachwedd 1903; y gofeb lechen ym Methesda, a ddadorchuddiwyd yn 2000.Penrhyn quarry strike, pamphlet (2004.5/1) ↗Amgueddfa Cymru, Casgliadau Ar-lein (Saesneg)Pamffled y canmlwyddiant, ‘Coffau diwedd Streic fawr. Chwarel y Penrhyn 1900-1903’, a argraffwyd gan Wasg Ffrancon, yn coffáu diwedd y Streic Fawr ar 14 Tachwedd 1903, ar gyfer cyfarfod yn Neuadd Ogwen, Bethesda, ar 13 Tachwedd 2003.
Yr hyn a adawodd yr anghydfod#
Ni chyflogodd y chwarel gymaint byth wedyn: erbyn 1907 roedd ei gweithlu i lawr i 1,800.FfynhonnellThe Penrhyn Lockout, 1900-1903 ↗Casglu’r Tlysau, Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan ar 22 Tachwedd 1900, yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; streic mewn enw ond cloi allan mewn gwirionedd; y fargen; anghydfodau 1874 a 1896; W. J. Parry yn uchel ei barch ac yn arweinydd pwysig; landlord Anglicanaidd Saesneg a chwarelwyr Anghydffurfiol Cymraeg; erbyn 1902, 700 yn ôl a thua 1,300 wedi mynd, y rhan fwyaf i faes glo’r de; arian o bob rhan o Brydain; 1,800 o ddynion erbyn 1907. Tra oedd y Penrhyn yn segur, anfonodd gwneuthurwyr llechi Ffrainc fwy na dwywaith cymaint o lechi i Brydain, a dechreuodd dirywiad hir diwydiant llechi Cymru.FfynhonnellSlate industry in Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Criwiau bargen o dri i wyth, gosod bargeinion ar ddydd Llun cyntaf y mis; undeb 1874, buddugoliaethau yn Ninorwig a’r Penrhyn, 8,368 o aelodau erbyn Mai 1878; geiriau Morgan Richards, 1876; perchnogion Saesneg ac Anglicanaidd, chwarelwyr Cymraeg ac Anghydffurfiol, gyda chyfieithwyr; E. A. Young yn brif reolwr yn 1886; atal 57 o’r pwyllgor ac 17 arall ym Medi 1896, un mis ar ddeg, yn ôl Awst 1897; 17,000 o ddynion yn 1898; llawer o ddynion yr undeb heb eu cyflogi eto yn 1903; llechi Ffrainc i Brydain o 40,000 tunnell (1898) i 105,000 (1902).
Ond nid anghofiodd Bethesda, ac nid anghofiodd Cymru Fethesda. Adroddodd T. Rowland Hughes, mab chwarelwr o Lanberis, hanes y cloi allan yn ei nofel Chwalfa (1946), drwy deulu’r Ifansiaid yn y dref chwarel a alwodd yn Llechfaen. Fe’i gwnaed ar gyfer y teledu gan y BBC yn y 1960au a’i llwyfannu gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2016.FfynhonnellChwalfa ↗Wikipedia (Saesneg)Mae nofel T. Rowland Hughes (1946) yn dilyn teulu’r Ifansiaid yn nhref chwarel ddychmygol Llechfaen, ar sail Bethesda yn y Streic Fawr; fersiwn deledu gan y BBC yn y 1960au cynnar a chynhyrchiad gan Theatr Genedlaethol Cymru yn 2016. Cariodd Caradog Prichard, a aned ym Methesda yn 1904 yn fab i chwarelwr, lais y dyffryn i Un Nos Ola Leuad.
Yn 2000, gan mlynedd wedi’r cerdded allan, codwyd cofeb lechen ar dir Capel Jerusalem ym Methesda. Yn 2003, ar ganmlwyddiant y diwedd, dadorchuddiodd Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol blac arni er cof am bawb a fu’n rhan o’r frwydr.FfynonellauThe Slate Landscape of Northwest Wales: learning resource ↗Cadw (Saesneg)Atodiad 16, ‘Streic Fawr y Penrhyn’: ymunodd y menywod â’r gorymdeithiau; cododd corau Bethesda, dynion a merched (Côr Merched y Penrhyn), ac o Abertawe arian; daeth y Streic Fawr i ben ar 8 Tachwedd 1903; y gofeb lechen ym Methesda, a ddadorchuddiwyd yn 2000.Penrhyn Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg chwarel lechi fwyaf y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder, gyda bron i 3,000 o chwarelwyr; llechi i Borth Penrhyn ar Reilffordd Chwarel y Penrhyn; yr anghydfod o 22 Tachwedd 1900, yr hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain; haneswyr yn ehangu’r stori at y menywod a’r gymuned; plac gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol ar y canmlwyddiant yn 2003.

Ei geiriau, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yw gair olaf yr anghydfod, a’r balchaf:

Llinell amser#
| 1782 | Richard Pennant yn agor y chwarel yng Nghaebraichycafn |
|---|---|
| 27 Ebrill 1874 | Sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Nghaernarfon; W. J. Parry yw ei ysgrifennydd cyntaf |
| 1874 | Anghydfod yn y Penrhyn yn dod i ben mewn buddugoliaeth i’r dynion |
| 1885–1886 | Perchennog newydd yn cymryd yr awenau; E. A. Young yn brif reolwr |
| Medi 1896 – Awst 1897 | Y cloi allan cyntaf, un mis ar ddeg |
| Ebrill 1900 | Cyfraniadau’r undeb yn peidio â chael eu casglu yn y chwarel |
| 6 Tachwedd 1900 | Yr hysbysiad yn atal y dynion am 14 diwrnod |
| 22 Tachwedd 1900 | Tua 2,800 o ddynion yn cerdded allan |
| Ionawr 1901 | Cau’r chwarel |
| Mawrth 1901 | Parry yn agor Pantdreiniog yn gwmni cydweithredol |
| 11 Mehefin 1901 | Ailagor y chwarel; tua 400 yn mynd yn ôl |
| 21 Tachwedd 1901 | Cyngerdd i’r chwarelwyr yng Nghapel y Tabernacl, Treforys |
| 5 Mawrth 1903 | William Jones yn codi’r anghydfod yn Nhŷ’r Cyffredin |
| 10–12 Mawrth 1903 | Achos enllib Arglwydd Penrhyn yn erbyn Parry |
| 27 Ebrill 1903 | Cynnig Asquith ar yr anghydfod ym Methesda |
| 30 Medi 1903 | Apêl Cronfa Enllib W. J. Parry a’r Penrhyn |
| 3 Hydref 1903 | Corffori Chwareli Cydweithredol Bethesda |
| Tachwedd 1903 | Y dynion yn pleidleisio i ddychwelyd; yr undeb yn dal heb ei gydnabod |
| 2000 | Y gofeb lechen yng Nghapel Jerusalem |
| 2021 | Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn dod yn Safle Treftadaeth y Byd |
Dilyn y dystiolaeth ymhellach#
Mae Prifysgol Bangor yn cadw ‘PQS: Penrhyn Correspondence – Quarry Strike’, 411 o eitemau o 1874 hyd 1903 ar anghydfodau 1896–97 a 1900–03, a bwndeli o lythyrau a thoriadau Arglwydd Penrhyn ei hun ym mhapurau’r Penrhyn. Mae’r catalog ar-lein yn eu disgrifio; nid trawsgrifiad ohonynt mohono.FfynonellauPQS: Penrhyn Correspondence – Quarry Strike ↗Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor (Saesneg)Gohebiaeth ar streiciau 1896–97 a 1900–03, 1874–1903, 411 eitem. Cerddodd bron i 3,000 allan ar 22 Tachwedd 1900; yn 1896 cloëwyd y dynion allan am tua un mis ar ddeg; ar 11 Mehefin 1901 dychwelodd pedwar cant gyda sofren yr un ac addewid o 5%; dychwelodd y chwarelwyr ym mis Tachwedd 1903 heb ddatrys cwestiwn cydnabod yr undeb.Large bundle of items relating to W. J. Parry (PFA/12/39) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)Bwndel Arglwydd Penrhyn ei hun am Parry, 1875–1903: toriadau o The Clarion ym Mawrth 1901 a’r llythyrau rhwng cyfreithwyr am yr achos enllib, gan gynnwys darn o The Clarion ar gyfradd marwolaethau Bethesda; llythyrau ei gyfreithiwr Hugh Vincent yn 1901; a’r Caernarvon and Denbigh Herald yn 1903, lle nododd Arglwydd Penrhyn fod cronfa amddiffyn Parry wedi codi £2960.
Mae Archifau Gwynedd yng Nghaernarfon yn cadw cofnodion Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, gyda’i lyfrau cofnodion, ei gyfrifon a’i bapurau ar streiciau’r Penrhyn rhwng 1896 a 1904, a’r cerdyn ffenestr a ddangosir uchod.FfynhonnellPrinted card published during the Penrhyn Quarry Strike, 1900-03 (item 8137) ↗Archifdy Caernarfon, Gwasanaeth Archifau Gwynedd (Saesneg)Mae’r cerdyn yn darllen ‘Nid oes Bradwr yn y ty hwn’; rhoddwyd cardiau i’r chwarelwyr ar streic i’w gosod yn ffenestri eu cartrefi; arhosodd y rhan fwyaf yn ffenestri Bethesda am fwy na dwy flynedd, a phan dynnid cerdyn i lawr roedd chwarelwr arall wedi dychwelyd i’w waith. Cyfeirnod GTJ18057. Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn cadw llythyrau, cylchlythyrau a phamffledi’r anghydfodau (LlGC MS 8746E), ac mae ei gwefan Papurau Newydd Cymru, sy’n rhad ac am ddim, yn cynnwys Y Werin, Yr Herald Cymraeg a phapurau eraill y cyfnod, dudalen wrth dudalen.
Wrth eu darllen, gofynnwch pwy a wnaeth bob dogfen, i bwy yr oedd hi, a bywydau pwy y mae’n eu gadael allan. Mae’r hysbysiad a’r pamffled yn siarad dros y rheolwyr a’r undeb; mae lleisiau’r menywod, y plant a’r teuluoedd a aeth i’r de yn dawelach yn y cofnod, ac yn werth gwrando amdanynt.
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd → Streic Fawr y Penrhyn: y stori fer → William John Parry, Coetmor → Bethesda → Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol → Traddodiad protest Cymru → Yr Oes Ddiwydiannol →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 20 mun NewyddSut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd
Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Erthygl · 5 munCenedl o brotestwyr
Baner goch ym Merthyr, ffermwyr mewn peisiau’n malu tollbyrth, byddin o Siartwyr yn gorymdeithio ar Gasnewydd. Nid aeth Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn dawel.
Yr oes · 1800 – 1914Y Gymru Ddiwydiannol
Haearn, glo, llechi a chapel; gwrthryfeloedd, terfysgoedd a chenedl wedi’i hail-lunio mewn un ganrif.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf