Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1842–1927
Y cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

William John Parry, Coetmor, Bethesda, oedd pencampwr y chwarelwyr. Helpodd i sefydlu eu hundeb yn 1874 a bu’n ysgrifennydd cyffredinol cyntaf iddo, ac am fwy na hanner can mlynedd llefarodd ac ysgrifennodd dros ddynion y chwareli llechi, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn y papurau newydd, ar y cyngor sir ac yn ei lyfrau.FfynonellauParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.W. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor.
| Ganed | 28 Medi 1842, Bethesda |
|---|---|
| Galwedigaeth | Cyfrifydd |
| Yr undeb | Ysgrifennydd cyffredinol cyntaf, 1874; ei lywydd wedyn |
| Papur newydd | Un o sefydlwyr Y Werin a’i olygydd cyntaf, 1885 |
| Cyngor sir | Cadeirydd Cyngor Sir Gaernarfon, 1892–93 |
| Bu farw | 1 Medi 1927, Bethesda |
Ganed Parry ym Methesda ar 28 Medi 1842, yn y dref a wnaed gan chwarel y Penrhyn. Aeth i’r ysgol genedlaethol yno ac yna i ysgol ramadeg Llanrwst, a hyfforddodd yn gyfrifydd, gan weithio mewn swyddfeydd ym Mangor a Chaernarfon.FfynonellauParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.W. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor.
Rhoddodd ei hun i fywyd ei dref. O 1863 hyd 1868 bu’n ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda, a gynhaliai gyngherddau ac eisteddfodau, ac yn 1866 fe’i gwnaed yn ddiacon yng nghapel Bethesda, capel yr Annibynwyr a roddodd ei enw i’r dref.FfynonellauW. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor.Bethesda, Gwynedd ↗Wikipedia (Saesneg)Tyfodd y dref o gwmpas chwarel y Penrhyn, a agorwyd yn 1782; cafodd ei henw o gapel Bethesda, a godwyd yn 1820; canolfan Streic Fawr 1900–1903.
Pan sefydlodd y chwarelwyr Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Nghaernarfon ar 27 Ebrill 1874, cymerodd Parry ran flaenllaw, a daeth yn ysgrifennydd cyffredinol cyntaf iddo. Yn ddiweddarach bu’n llywydd arno, am ryw naw mlynedd.FfynonellauParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.W. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor.North Wales Quarrymen’s Union ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd yn 1874; ysgrifenyddion cyffredinol W. J. Parry (1874), W. J. Williams (1876), J. E. Williams (1897) a William H. Williams (1898); ymgysylltodd ag Undeb y Gweithwyr Cludiant a Chyffredinol yn 1923 ond cadwodd ei hunaniaeth ei hun hyd 1960.
Yn 1879 anfonodd yr undeb ef i’r Unol Daleithiau i weld y chwareli llechi yno, lle’r oedd llawer o chwarelwyr Cymru eisoes wedi mynd. Ysgrifennodd achos y chwarelwyr dro ar ôl tro: Caebraichycafn, yr Ymdrafodaeth yn 1875, a chyda W. J. Williams golygodd y cyfieithiad Cymraeg o’r dystiolaeth ar y chwareli llechi a roddwyd i’r comisiwn brenhinol ar lafur yn 1893.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.

Cymerodd Parry ran flaenllaw yn etholiad enwog 1868. Yn Eisteddfod Genedlaethol 1882 darllenodd bapur i’r Cymmrodorion ar lywodraeth leol, daleithiol ac ymerodrol, gan gynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio Tŷ’r Arglwyddi; barnwyd ei fod yn rhy chwyldroadol i’w argraffu, ac ni chyhoeddwyd ef hyd 1917–18.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.
Bu’n aelod o Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 ac yn gadeirydd arno yn 1892–93. Yn 1885 roedd yn un o sefydlwyr y papur newydd Y Werin, a’i olygydd cyntaf am dair blynedd, ac ysgrifennodd i’r Herald Cymraeg, Y Genedl Gymreig, y Caernarvon and Denbigh Herald a llawer mwy ar lafur, lesddaliadau, Ymreolaeth a chymrodeddu.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.

Yn 1896 arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog ym Methesda, a daeth yn rheolwr arni.FfynhonnellW. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor. Pan gaeodd chwarel y Penrhyn ym mis Tachwedd 1900, gosododd achos y dynion gerbron Prydain gyfan yn The Penrhyn Lock-out, 1900–1901: Statement and Appeal, gyda naw pwynt yr undeb.FfynhonnellParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.
Yn 1903 enillodd yr Arglwydd Penrhyn achos enllib yn ei erbyn ynghylch erthygl yn The Clarion. Atebodd ei gyfeillion drwy godi cronfa iddo, ac erbyn i’r achos ddod i ben roedd wedi pasio £2,960.FfynonellauGeorge Douglas-Pennant, 2nd Baron Penrhyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed 1836, bu farw 1907; olynodd ei dad yn 1886 wedi cael llawn awdurdod dros y chwarel yn 1885; un o’i weithredoedd cyntaf oedd gwrthod awdurdod pwyllgor y gweithwyr; dygodd achos enllib yn erbyn William John Parry am erthygl yn The Clarion, a chael £500 o iawndal a’r costau.Large bundle of items relating to W. J. Parry (PFA/12/39) ↗Archifau Prifysgol Bangor, papurau’r Penrhyn (Saesneg)Bwndel Arglwydd Penrhyn ei hun am Parry, 1875–1903: toriadau o The Clarion ym Mawrth 1901 a’r llythyrau rhwng cyfreithwyr am yr achos enllib, gan gynnwys darn o The Clarion ar gyfradd marwolaethau Bethesda; llythyrau ei gyfreithiwr Hugh Vincent yn 1901; a’r Caernarvon and Denbigh Herald yn 1903, lle nododd Arglwydd Penrhyn fod cronfa amddiffyn Parry wedi codi £2960.
Ymysg ei lyfrau eraill mae Chwareli a Chwarelwyr (1896), ar y chwareli a’r chwarelwyr, The Cry of the People (1906), a chofiannau’r cerddor Tanymarian (1886) a’r bardd Hwfa Môn (1907). Rhoddodd lawer iawn o lyfrau a phapurau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac i’r coleg ym Mangor, lle cedwir ei bapurau o hyd.FfynonellauParry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.W. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor.
Fe’i gwnaed yn CBE yn 1920, a bu farw ym Methesda ar 1 Medi 1927, yn bedair a phedwar ugain oed.FfynonellauW. J. Parry ↗Wikipedia (Saesneg)Arweinydd llafur, gwleidydd ac awdur o Fethesda, bu farw 1 Medi 1927; hyfforddodd yn gyfrifydd; ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda 1863–68; diacon yng nghapel Bethesda o 1866; ysgrifennydd cyffredinol cyntaf Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874 ac yn ddiweddarach ei lywydd am naw mlynedd; ymwelodd â chwareli llechi’r Unol Daleithiau dros yr undeb; ar Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 a’i gadeirydd 1892–93; arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog yn 1896; CBE yn 1920; ei bapurau ym Mhrifysgol Bangor.Parry, William John (1842 – 1927), Labour leader, and author ↗David Thomas, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Ganed ym Methesda, 28 Medi 1842; ei bapur i’r Cymmrodorion yn 1882 yn cynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio’r Arglwyddi, a gadwyd yn ôl fel rhy chwyldroadol hyd 1917–18; cyngor sir cyntaf Caernarfon 1889, cadeirydd 1892–3; ysgrifennydd cyntaf yr undeb yn 1874 ac wedyn ei lywydd; i chwareli’r Unol Daleithiau yn 1879; Chwareli a Chwarelwyr (1897); The Penrhyn Lock-out (1901); un o sylfaenwyr a golygydd cyntaf Y Werin (1885); bu farw ym Methesda, 1 Medi 1927.
Ffynonellau a darllen pellach
Erthygl · 20 mun NewyddPrif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 22 mun NewyddRhwng 1900 a 1903 safodd chwarelwyr Bethesda yn erbyn perchennog chwarel lechi fwyaf y byd, yn yr anghydfod hwyaf yn hanes diwydiannol Prydain. Adroddir eu hanes yma drwy’r papurau sydd wedi goroesi: hysbysiad rheolwr, naw cais yr undeb, cerdyn mewn ffenestr, y dadleuon yn y Senedd, apêl dros W. J. Parry, a’r archifau lle cedwir y gweddill.
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf