Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1842–1927

William John Parry

Y cyfrifydd o Fethesda a helpodd i sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ei ysgrifennydd cyntaf, a phencampwr y chwarelwyr drwy anghydfod mawr y Penrhyn rhwng 1900 a 1903.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

1842–1927 (wedi’i gofnodi) Pencampwr y chwarelwyr Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
William John Parry, Coetmor, o’i lyfr Chwareli a Chwarelwyr (1897)
William John Parry, Coetmor, o’i lyfr Chwareli a Chwarelwyr (1897) · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

William John Parry, Coetmor, Bethesda, oedd pencampwr y chwarelwyr. Helpodd i sefydlu eu hundeb yn 1874 a bu’n ysgrifennydd cyffredinol cyntaf iddo, ac am fwy na hanner can mlynedd llefarodd ac ysgrifennodd dros ddynion y chwareli llechi, yn Gymraeg ac yn Saesneg, yn y papurau newydd, ar y cyngor sir ac yn ei lyfrau.

Ganed28 Medi 1842, Bethesda
GalwedigaethCyfrifydd
Yr undebYsgrifennydd cyffredinol cyntaf, 1874; ei lywydd wedyn
Papur newyddUn o sefydlwyr Y Werin a’i olygydd cyntaf, 1885
Cyngor sirCadeirydd Cyngor Sir Gaernarfon, 1892–93
Bu farw1 Medi 1927, Bethesda

Mab Bethesda#

Ganed Parry ym Methesda ar 28 Medi 1842, yn y dref a wnaed gan chwarel y Penrhyn. Aeth i’r ysgol genedlaethol yno ac yna i ysgol ramadeg Llanrwst, a hyfforddodd yn gyfrifydd, gan weithio mewn swyddfeydd ym Mangor a Chaernarfon.

Rhoddodd ei hun i fywyd ei dref. O 1863 hyd 1868 bu’n ysgrifennydd Cymreigyddion Bethesda, a gynhaliai gyngherddau ac eisteddfodau, ac yn 1866 fe’i gwnaed yn ddiacon yng nghapel Bethesda, capel yr Annibynwyr a roddodd ei enw i’r dref.

Undeb y chwarelwyr#

Pan sefydlodd y chwarelwyr Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yng Nghaernarfon ar 27 Ebrill 1874, cymerodd Parry ran flaenllaw, a daeth yn ysgrifennydd cyffredinol cyntaf iddo. Yn ddiweddarach bu’n llywydd arno, am ryw naw mlynedd.

Yn 1879 anfonodd yr undeb ef i’r Unol Daleithiau i weld y chwareli llechi yno, lle’r oedd llawer o chwarelwyr Cymru eisoes wedi mynd. Ysgrifennodd achos y chwarelwyr dro ar ôl tro: Caebraichycafn, yr Ymdrafodaeth yn 1875, a chyda W. J. Williams golygodd y cyfieithiad Cymraeg o’r dystiolaeth ar y chwareli llechi a roddwyd i’r comisiwn brenhinol ar lafur yn 1893.

Chwarelwyr a’u teuluoedd wrth Graig yr Undeb, Llanberis, ar 23 Ebrill 1974, yn dathlu can mlynedd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru
Chwarelwyr a’u teuluoedd wrth Graig yr Undeb, Llanberis, ar 23 Ebrill 1974, yn dathlu can mlynedd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru · Llun: Geoff Charles, National Library of Wales, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Llais dros Gymru#

Cymerodd Parry ran flaenllaw yn etholiad enwog 1868. Yn Eisteddfod Genedlaethol 1882 darllenodd bapur i’r Cymmrodorion ar lywodraeth leol, daleithiol ac ymerodrol, gan gynnig cynghorau taleithiol i Gymru a’r Alban a diwygio Tŷ’r Arglwyddi; barnwyd ei fod yn rhy chwyldroadol i’w argraffu, ac ni chyhoeddwyd ef hyd 1917–18.

Bu’n aelod o Gyngor Sir cyntaf Caernarfon yn 1889 ac yn gadeirydd arno yn 1892–93. Yn 1885 roedd yn un o sefydlwyr y papur newydd Y Werin, a’i olygydd cyntaf am dair blynedd, ac ysgrifennodd i’r Herald Cymraeg, Y Genedl Gymreig, y Caernarvon and Denbigh Herald a llawer mwy ar lafur, lesddaliadau, Ymreolaeth a chymrodeddu.

‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897.
‘W. J. Parry, Coetmor, Bethesda’: y portread a argraffwyd yn ei lyfr ei hun ar y chwareli a’r chwarelwyr, 1897. · Llun: from W. J. Parry, Chwareli a Chwarelwyr (1897), Public domain, Wikimedia Commons

Y Streic Fawr#

Yn 1896 arweiniodd brynu chwarel Pantdreiniog ym Methesda, a daeth yn rheolwr arni. Pan gaeodd chwarel y Penrhyn ym mis Tachwedd 1900, gosododd achos y dynion gerbron Prydain gyfan yn The Penrhyn Lock-out, 1900–1901: Statement and Appeal, gyda naw pwynt yr undeb.

Yn 1903 enillodd yr Arglwydd Penrhyn achos enllib yn ei erbyn ynghylch erthygl yn The Clarion. Atebodd ei gyfeillion drwy godi cronfa iddo, ac erbyn i’r achos ddod i ben roedd wedi pasio £2,960.

Llyfrau a rhoddion#

Ymysg ei lyfrau eraill mae Chwareli a Chwarelwyr (1896), ar y chwareli a’r chwarelwyr, The Cry of the People (1906), a chofiannau’r cerddor Tanymarian (1886) a’r bardd Hwfa Môn (1907). Rhoddodd lawer iawn o lyfrau a phapurau i Lyfrgell Genedlaethol Cymru ac i’r coleg ym Mangor, lle cedwir ei bapurau o hyd.

Fe’i gwnaed yn CBE yn 1920, a bu farw ym Methesda ar 1 Medi 1927, yn bedair a phedwar ugain oed.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf