Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Y Tywysog Rhys ap Gruffudd: yr Arglwydd Rhys a’r eisteddfod gyntaf

Yn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.

Llun: Delw garreg ganoloesol yr Arglwydd Rhys yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi · Tipcake, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 10 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Adeg y Nadolig yn y flwyddyn 1176, roedd castell Aberteifi’n llawn cerddoriaeth. Flwyddyn ynghynt roedd y gwahoddiad wedi mynd allan ar draws Cymru, Lloegr, yr Alban ac Iwerddon: byddai tywysog Deheubarth yn cynnal gŵyl fawr, a byddai’r beirdd gorau a’r cerddorion gorau’n cystadlu am ddwy gadair. Pan ddaeth y gystadleuaeth i ben, enillodd bardd o Wynedd un gadair ac enillodd cerddor ifanc o lys y tywysog ei hun y llall. Hon oedd yr eisteddfod gyntaf y mae gennym gofnod ohoni, a’r gŵr a’i cynhaliodd oedd Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, y tywysog mwyaf a fu gan dde Cymru erioed.

PwyRhys ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, a elwir yr Arglwydd Rhys
Ei eni1132
Ei dadGruffudd ap Rhys, mab y Brenin Rhys ap Tewdwr
Ei famGwenllian, merch Gruffudd ap Cynan o Wynedd
Ei fodrybNest ferch Rhys
TeyrnasoddAr Ddeheubarth, o 1155 hyd 1197
Ei lysDinefwr, a’r castell carreg a gododd yn Aberteifi
Enwog amDroi Harri II yn ôl yn 1165, a’r eisteddfod yn Aberteifi yn 1176
Ei gladduEglwys Gadeiriol Tyddewi, 1197

Bachgen heb fam#

Ganed Rhys yn 1132 i deulu a oedd yn ymladd am ei einioes. Lladdwyd ei daid, y Brenin Rhys ap Tewdwr, gan y Normaniaid yn 1093, a rhannwyd teyrnas Deheubarth rhwng arglwyddi Normanaidd. Roedd ei dad, Gruffudd ap Rhys, wedi dod yn ôl o alltudiaeth yn Iwerddon i ymladd amdani o goedwigoedd y Cantref Mawr. Ei fodryb oedd Nest, y fenyw enwocaf yng Nghymru.

Yn 1136, pan oedd Rhys yn bedair oed, arweiniodd ei fam Gwenllian fyddin yn erbyn castell Normanaidd Cydweli tra oedd ei dad i ffwrdd yn ceisio cymorth yng Ngwynedd. Syrthiodd yn y frwydr, ger y cae a elwir o hyd yn Faes Gwenllian. Yn ddiweddarach y flwyddyn honno ymunodd ei brodyr, Owain a Chadwaladr o Wynedd, â thad Rhys ac ennill buddugoliaeth fawr Crug Mawr ger Aberteifi. Flwyddyn yn ddiweddarach roedd ei dad yntau wedi marw. Tyfodd Rhys gyda’i frodyr hŷn, mewn gwlad a oedd yn nwylo’r gelyn o hyd.

Y brodyr yn adennill y de#

Nid arhosodd meibion Gruffudd ap Rhys nes eu bod yn ddynion cyn ymladd. Yn y 1140au a dechrau’r 1150au cipiodd Cadell, Maredudd a Rhys gastell ar ôl castell yn ôl: Caerfyrddin, Llansteffan, Cas-wis, Dinbych-y-pysgod, a thiroedd Ceredigion. Roedd Rhys yn y frwydr o tua phedair ar ddeg oed. Clwyfwyd Cadell ac aeth ar bererindod; bu farw Maredudd yn ifanc yn 1155. Yn dair ar hugain oed, Rhys ap Gruffudd oedd rheolwr Deheubarth.

Sefyll yn erbyn Harri II#

Ei elyn oedd y brenin mwyaf grymus yn Ewrop. Teyrnasai Harri II ar Loegr a hanner Ffrainc, ac yn 1158 gorymdeithiodd i Gymru a gorfodi Rhys i ildio’r rhan fwyaf o’i diroedd. Arhosodd Rhys ei gyfle. Yn 1164 cododd eto, a’r flwyddyn ganlynol ymunodd ag Owain Gwynedd, Owain Cyfeiliog o Bowys a thywysogion eraill Cymru yn y gynghrair Gymreig fwyaf yn yr oes.

Yn haf 1165 daeth Harri yn eu herbyn gyda byddin enfawr o Loegr, Normandi, Anjou a Fflandrys. Ymgasglodd tywysogion Cymru yng Nghorwen ac aros. Ymlafniodd byddin Harri i fyny i fynyddoedd y Berwyn, a daeth y glaw. Caewyd y fyddin yn y stormydd a’r llaid, yn brin o fwyd, a bu’n rhaid i Harri droi’n ôl i Loegr heb frwydr. Daeth Rhys adref a chipio Castell Aberteifi a Chilgerran, ac ymhlith ei garcharorion roedd Robert FitzStephen, mab Nest, ei gefnder ei hun, a ollyngodd yn rhydd yn ddiweddarach i chwilio am ei ffortiwn yn Iwerddon.

Ustus De Cymru#

Yn 1171 daeth Harri II tua’r gorllewin eto, y tro hwn fel cyfaill. Roedd arno angen heddwch yng Nghymru tra âi i Iwerddon, a gwyddai mai Rhys oedd y gŵr a ddaliai’r de. Gwnaeth y brenin a’r tywysog heddwch parhaol. Cadarnhaodd Harri Rhys yn yr holl diroedd a enillasai, ac yn 1172 enwodd ef yn Ustus De Cymru, swyddog y brenin ei hun dros y de i gyd.

Am yr ail flynedd ar bymtheg nesaf roedd heddwch yn Neheubarth, a Rhys oedd ei meistr. Galwai’r Cymry ef yr Arglwydd Rhys, teitl na ddaliai unrhyw dywysog arall yn ei ddydd, a defnyddiai’r croniclau ef fel ei enw. Teyrnasai o Ddinefwr ar ei chraig uwchben y Tywi, ac ailgododd Gastell Aberteifi mewn carreg a morter, un o’r cestyll carreg cyntaf a godwyd gan dywysog Cymreig.

Nadolig yn Aberteifi, 1176#

Mae cronicl y tywysogion yn adrodd hanes gŵyl 1176. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys ŵyl arbennig yng Nghastell Aberteifi adeg y Nadolig, a pharodd ei chyhoeddi flwyddyn ymlaen llaw drwy Gymru a Lloegr, yr Alban ac Iwerddon a’r ynysoedd eraill. Gosododd ddau fath o gystadleuaeth: un rhwng y beirdd a’r prydyddion, ac un rhwng y telynorion, y crythorion, y pibyddion a phob math ar gerddorion. A gosododd ddwy gadair i’r buddugwyr, a’u llwytho â rhoddion mawr.

Enillodd gŵr ifanc o lys Rhys ei hun, mab Eilon y crythor, y gadair am gerddoriaeth. Enillodd gwŷr Gwynedd y gadair am farddoniaeth. Rhoddodd Rhys roddion i bob un o’r cystadleuwyr, ac nid aeth neb ymaith yn waglaw. Mae pob eisteddfod er hynny, o’r Eisteddfod Genedlaethol i’r eisteddfod gapel leiaf yn y wlad, yn dilyn y patrwm a osododd Rhys yn Aberteifi: cystadlaethau mewn barddoniaeth a cherddoriaeth, gerbron yr holl genedl, gyda chadair i’r buddugwr. Yn 1976 daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i Aberteifi i nodi wyth can mlynedd.

Tywysog yr Eglwys a dysg#

Rhoddodd Rhys i’r Eglwys mor hael ag y rhoddodd i’r beirdd. Cymerodd abaty Sistersaidd Ystrad Fflur dan ei ofal yn 1165 a rhoi iddo’r tiroedd a’i gwnaeth yn abaty mwyaf Cymru, lle byddai’r mynachod yn ddiweddarach yn cadw cronicl y tywysogion a lle claddwyd tywysogion Deheubarth. Sefydlodd abaty Talyllychau a lleiandy Llanllŷr, ac roedd yn noddwr i’r Hendy-gwyn. Gweddïai mynachod Cymru drosto fel eu sylfaenydd.

Croesawai ei lys feirdd a gwŷr dysgedig, a chariai ei deulu ei hun ddysg Cymru. Pan ddaeth Archesgob Baldwin o Gaergaint i Gymru yn 1188 i bregethu’r Groesgad, cyfarfu Rhys ag ef ym Maesyfed a marchogaeth gydag ef drwy ei diroedd, a chyda hwy aeth Gerallt Gymro, ŵyr Nest, câr Rhys ei hun, a ysgrifennodd y cyfan i lawr. Disgrifiodd Gerallt Rhys fel gŵr o osgo bonheddig a chalon hael, ac mae’r Daith drwy Gymru’n llawn o wlad y tywysog.

Y blynyddoedd olaf#

Pan fu farw Harri II yn 1189, bu farw’r heddwch gydag ef. Cododd Rhys, bellach yn ei bumdegau hwyr, y cleddyf eto ac ysgubo drwy arglwyddiaethau Normanaidd y de, gan gipio Cydweli, Talacharn, Sanclêr a Llansteffan. Roedd yn ymladd o hyd yn ei chwedegau, ac yn 1196 enillodd ei ymgyrch olaf, gan losgi Caerfyrddin a chipio cestyll Maesyfed a Chastell Paen.

Bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi, lle dangosir delw garreg o farchog fel ei eiddo ef o hyd. Galarodd cronicl y tywysogion amdano fel pen a tharian a chadernid y de a Chymru gyfan, gobaith ac amddiffyn yr holl Frythoniaid. Dywedodd ei fod yn anorchfygol ei feddwl ac yn hael ei rodd, a bod gogoniant Cymru wedi mynd gydag ef i’r bedd.

Pam y mae’r Tywysog Rhys yn bwysig#

Roedd Rhys ap Gruffudd yn bedair oed pan syrthiodd ei fam ac yn bump pan fu farw ei dad, a bu teyrnas ei daid yn nwylo’r Normaniaid am ddeugain mlynedd. Erbyn iddo farw roedd wedi ei hennill i gyd yn ôl a’i dal am ddeugain mlynedd, a bu’n rhaid i frenin mwyaf Ewrop ei drin fel cydradd.

Ond parhaodd ei rodd fwyaf yn hwy na’i gestyll. Adeg y Nadolig 1176 casglodd feirdd a cherddorion Cymru yn Aberteifi a gosod cadair i’r gorau ohonynt. Wyth canrif a hanner yn ddiweddarach mae pobl Cymru’n dal i ymgasglu bob haf i wneud yr un peth. Mae pob cadair a enillwyd erioed mewn eisteddfod yn mynd yn ôl at y Tywysog Rhys.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf