Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

c. 1100–1136

Gwenllian ferch Gruffydd

Arweiniodd fyddin yn erbyn y Normaniaid ger Cydweli a bu farw yn y frwydr. Taniodd ei marwolaeth y Gwrthryfel Mawr.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1100–1136 (wedi’i gofnodi) Tywysoges Deheubarth Oes y Tywysogion Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Paentiad Hugh Williams (1909) o Wenllian, ‘arwres Cydweli’, fel y’i hargraffwyd ar gerdyn post
Paentiad Hugh Williams (1909) o Wenllian, ‘arwres Cydweli’, fel y’i hargraffwyd ar gerdyn post · Llun: Hugh Williams, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Gwenllian ferch Gruffydd: Gwenllian, merch Gruffydd

Gwenllian ferch Gruffydd

  • Gwenllian ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Gruffydd enw ei thad

Roedd Gwenllian ferch Gruffudd yn dywysoges o Wynedd ac o Ddeheubarth, merch y Brenin Gruffudd ap Cynan, chwaer Owain Gwynedd a mam yr Arglwydd Rhys. Yn 1136, a’i gŵr i ffwrdd yn y gogledd, arweiniodd wŷr y de yn erbyn castell Normanaidd Cydweli a syrthio’n ymladd. Mae’n enghraifft brin yng Nghymru’r Oesoedd Canol o wraig a arweiniodd fyddin i frwydr, a daeth ei henw’n gri ryfel i Gymru.

GanwydTua 1100, ym Môn
Bu farw1136, ym Maes Gwenllian, Cydweli
Ei thadGruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd
Ei mamAngharad, merch Owain ab Edwin
Ei gŵrGruffudd ap Rhys o Ddeheubarth
Ei mabRhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys

Merch Aberffraw#

Ganwyd Gwenllian ym Môn, cartref tŷ brenhinol Aberffraw, yr ieuengaf o wyth plentyn Gruffudd ap Cynan a’i frenhines Angharad. Roedd ganddi bedair chwaer hŷn, Mared, Rhiannell, Susanna ac Annest, a’i brodyr oedd Cadwallon, Owain a Chadwaladr. Drwy fam ei thad roedd o waed brenhinol Iwerddon hefyd, yn or-or-orwyres i Brian Bóruma, Brenin Uchel Iwerddon. Cafodd ei magu yn y blynyddoedd pan oedd ei thad yn ennill Gwynedd yn ôl oddi ar y Normaniaid a’i gwneud yn gryf.

Priodas ar ffo#

Tua 1113 daeth etifedd ifanc Deheubarth, Gruffudd ap Rhys, i’r gogledd i Wynedd. Syrthiodd ef a Gwenllian mewn cariad a ffoi i briodi, a bu’r briodas yn fuan wedi 1116. Unodd linachau brenhinol y gogledd a’r de. Aeth Gwenllian i fyw ymhlith pobl ei gŵr yn Neheubarth, lle’r oedd y rhan fwyaf o’r tir yn nwylo’r Normaniaid, ac am flynyddoedd bu’r ddau’n byw bywyd caled ym mryniau a fforestydd Ystrad Tywi.

Mam tywysogion#

Cafodd Gwenllian a Gruffudd wyth o blant: Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd, Rhys a Sion. Byddai Rhys, a anwyd tua 1132, yn tyfu i fod yn Arglwydd Rhys, y rheolwr mwyaf a fu gan y de erioed.

Y frwydr yng Nghydweli#

Ar ddechrau gwrthryfel mawr y Cymry yn 1136, marchogodd Gruffudd i’r gogledd i ennill cymorth brodyr Gwenllian. Tra oedd i ffwrdd ymgasglodd y Normaniaid yn y de, a chododd Gwenllian wŷr Deheubarth a’u harwain ei hun yn erbyn Maurice de Londres, arglwydd castell Cydweli. Mae Gerallt Gymro, ei pherthynas, yn adrodd y stori yn ei Daith drwy Gymru. Roedd y Normaniaid yn ormod, a lladdwyd Gwenllian yn ymladd y tu allan i’r dref, gyda’i mab Morgan, a chymerwyd ei mab Maelgwn yn garcharor. Gelwir y fan lle syrthiodd, dan Fynydd y Garreg, yn Faes Gwenllian o hyd, ac mae ffynnon yno sy’n dwyn ei henw.

Dial am Gwenllian#

Rhoddodd ei marwolaeth Gymru ar dân. O fewn misoedd daeth ei brodyr Owain a Chadwaladr i’r de gyda byddin Gwynedd, ymuno â’i gŵr, a chwalu’r Normaniaid yng Nghrug Mawr ger Aberteifi. Galwai byddinoedd Cymru ar ei henw wedyn wrth fynd i frwydr, gyda’r gri Dial am Gwenllian. Mae artistiaid wedi ei dangos byth oddi ar hynny fel arwres ddewr, cleddyf yn ei llaw, fel Buddug gynt, ac mae Cymru’n ei chofio fel tywysoges a roddodd ei bywyd dros ei gwlad.

Ffynonellau a darllen pellach

Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf