Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Nest ferch Rhys: tywysoges Deheubarth a mam y Geraldiaid

Bu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.

Llun: Dau dŵr crwn Castell Cilgerran uwchben ceunant Teifi · james kellam, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 10 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar noson adeg y Nadolig yn y flwyddyn 1109, daeth gwŷr dros furiau’r castell yng Nghenarth Bychan yn y tywyllwch, â thân yn eu dwylo. Y tu mewn roedd arglwydd Normanaidd Penfro, Gerallt o Windsor, a’i wraig, y fenyw enwocaf yng Nghymru: Nest, merch brenin olaf Deheubarth. Achubodd yr hyn a wnaeth Nest y noson honno fywyd ei gŵr a rhoi de Cymru ar dân. Dyma’r olygfa enwocaf ym mywyd tywysoges y byddai ei phlant a’i hwyrion yn llywodraethu yng Nghymru, yn Iwerddon ac yn yr Eglwys, ac y byddai ei hŵyr yn ysgrifennu’r darlun mawr cyntaf o’r Cymry.

PwyNest, merch Rhys ap Tewdwr, tywysoges Deheubarth
Ei geniTua 1085
Ei thadRhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a laddwyd 1093
Ei brawdGruffudd ap Rhys, a ddaeth adref i adennill Deheubarth
Ei gŵrGerallt o Windsor, arglwydd Castell Penfro
Ei phlantY FitzGeraldiaid, y FitzHenryaid a Robert FitzStephen, a arweiniodd y glaniad cyntaf yn Iwerddon yn 1169
Ei hŵyrGerallt Gymro
Ei choffáuFel Nest o Gymru, ac fel mam y Geraldiaid

Merch brenin#

Ganed Nest tua 1085, yn ferch i Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth, a’i wraig Gwladus. Teyrnasai ei thad ar y de-orllewin cyfan, o’r Ddyfi i’r Tywi ac arfordiroedd Dyfed, o’i sedd frenhinol yn Ninefwr. Ef oedd brenin mawr olaf hen linach Hywel Dda yn y de, ac yn 1081 safodd wrth ochr Gruffudd ap Cynan ym mrwydr Mynydd Carn.

Yn 1093 daeth byd ei phlentyndod i ben. Lladdwyd Rhys ap Tewdwr yn ymladd y Normaniaid ger Aberhonddu, ac ysgrifennodd cronicl y tywysogion mai gydag ef y syrthiodd teyrnas y Brythoniaid. Llifodd yr arglwyddi Normanaidd i’r de. Aed â brawd Nest, Gruffudd, a oedd yn fachgen bach o hyd, i ddiogelwch yn Iwerddon. Cymerwyd Nest ei hun i ddwylo’r gorchfygwyr a’i magu yn llys Lloegr.

Yn llys y brenin#

Yn llys Harri I roedd tywysoges ifanc Deheubarth yn wobr ac yn wystl, merch brenin syrthiedig yr oedd ei enw’n golygu llawer i Gymry’r de o hyd. Ganwyd mab iddi o’r brenin, Harri, a dyfodd yn arglwydd brenhinol â thiroedd yng Nghymru. Yna rhoddodd Harri I hi’n wraig i un o’i wŷr ffyddlon, Gerallt o Windsor, stiward Castell Penfro.

Gerallt oedd y gŵr a ddaliodd Benfro drwy wrthryfel mawr y Cymry o 1094 hyd 1096, pan syrthiodd pob castell arall yn y de-orllewin. Drwy Nest, merch Rhys, cafodd ei deulu hawl ar deyrngarwch y wlad. Drwy Erallt, cadwodd Nest le yn ei gwlad ei hun. Bu iddynt o leiaf bedwar o blant: Gwilym, Morys, Dafydd, a merch, Angharad. Byddai priodas y dywysoges Gymreig a’r arglwydd Normanaidd yn llunio hanes tair cenedl.

Cenarth Bychan, Nadolig 1109#

Yn 1108 cododd Gerallt gastell newydd mewn lle o’r enw Cenarth Bychan, y mae llawer wedi ei leoli yng Nghilgerran uwchben ceunant Teifi, a daeth â Nest a’u plant yno. Adeg y Nadolig 1109 cynhaliodd Cadwgan ap Bleddyn, brenin Powys, wledd fawr i uchelwyr Cymru yn ei lys yng Ngheredigion. Clywodd ei fab Owain yno am harddwch Nest, ei gyfnither ei hun, ac aeth i’w gweld.

Mae’r cronicl yn adrodd yr hyn a ddilynodd. Un noson daeth Owain yn ôl gyda mintai fechan o wŷr, torri i mewn i’r castell a’i roi ar dân. Deffrodd Gerallt i’r gweiddi a’r mwg. Gwyddai Nest fod yr ymosodwyr am ladd ei gŵr, ac roedd hi’n adnabod y castell. Dywedodd wrth Erallt am beidio â mynd allan at y drws, lle’r oeddent yn aros amdano, a dangosodd iddo ffordd allan drwy draen y geudy. Tra llithrai ef ymaith i’r tywyllwch, aeth hi at yr ymosodwyr a dweud wrthynt ei fod wedi mynd.

Aeth Owain â Nest a’i phlant ymaith i Geredigion. Ysgydwodd y newyddion Gymru a Lloegr fel ei gilydd. Roedd Harri I yn gynddeiriog, a throdd yr arglwyddi Normanaidd a’r tywysogion Cymreig a oedd o’u plaid ar Gadwgan a’i feibion. Ffodd Owain i Iwerddon, a chollodd ei dad ei diroedd am gyfnod. Mae’r cronicl yn adrodd i Nest ofyn i Owain anfon ei phlant adref at eu tad, ac fe wnaeth. Ymhen amser dychwelodd hithau at Erallt.

Mae stori’r noson honno wedi ei hadrodd byth ers hynny. Galwodd rhai Nest yn Helen Cymru, y gosododd ei harddwch dywysogion y de i ryfela, fel y gosododd harddwch Helen y Groegiaid yn erbyn Caerdroea. Ond arwres Cenarth Bychan yw menyw a gadwodd ei phen mewn castell ar dân ac a achubodd fywyd ei gŵr drwy ei chyflymder meddwl.

Ei brawd yn dod adref#

Tua 1113 daeth brawd Nest, Gruffudd ap Rhys, yn ôl o Iwerddon, yn ŵr yn ei oed ac yn etifedd Rhys ap Tewdwr. Dywed y cronicl iddo aros am gyfnod gyda’i geraint a chydag Erallt, gŵr ei chwaer. Yna yn 1116 cododd wŷr ifanc Deheubarth ac ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe. Priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, a’u mab hwy oedd yr Arglwydd Rhys, a fyddai’n gwneud Deheubarth yn fawr unwaith eto.

Felly safai plant Rhys ap Tewdwr ar ddwy ochr y frwydr am y de. Ymladdodd Gruffudd y Normaniaid am deyrnas ei dad; magodd Nest y meibion a fyddai’n cario gwaed brenhinoedd Deheubarth i’r byd Normanaidd. Rhwng y ddau, cadwyd llinach Rhys yn fyw.

Mam y Geraldiaid#

Roedd gan Nest blant eraill hefyd: mab, Robert, o Stephen, cwnstabl Aberteifi, ac eraill heblaw hynny. Tyfodd ei meibion yn falch o’u mam Gymreig a soniasant amdanynt eu hunain fel gwŷr o’r ddwy bobl. Pan ddaeth Diarmait, brenin Leinster, i Gymru yn 1167 i chwilio am filwyr i adennill ei deyrnas, at feibion Nest y trodd.

Ym mis Mai 1169 glaniodd ei mab Robert FitzStephen ym Mae Bannow yn Wexford gyda saethwyr a marchogion o Sir Benfro a de Cymru. Dilynodd ei mab Morys FitzGerald, ac ymladdodd ei hŵyr Meilyr FitzHenry wrth eu hochr. Hwn oedd glaniad cyntaf y gwŷr o Gymru a ddechreuodd goncwest Normanaidd Iwerddon. Sefydlodd meibion Morys deuluoedd Gwyddelig mawr y FitzGeraldiaid, Ieirll Kildare a Desmond, a oedd ymhlith y grymusaf yn Iwerddon am bedwar can mlynedd ac a elwir o hyd yn Geraldiaid.

Daeth ei mab Dafydd yn esgob Tyddewi yn 1148 a llywodraethu esgobaeth Dewi am bron i ddeng mlynedd ar hugain. Priododd ei merch Angharad â Gwilym de Barri o Faenorbŷr, a’u mab hwy oedd Gerallt, a anwyd ym Maenorbŷr tua 1146.

Gerallt Gymro, ei hŵyr#

Tyfodd Gerallt yn clywed straeon teulu ei nain. Roedd yn falch o waed brenhinol Rhys ap Tewdwr yn ei wythiennau, ac yn falch o’i ewythrod a enillodd Iwerddon. Ysgrifennodd hanes eu gweithredoedd yn ei Goncwest Iwerddon. Ymladdodd am flynyddoedd i wneud Tyddewi’n archesgobaeth unwaith eto a Chymru’n eglwys ar ei phen ei hun, a theithiodd o amgylch Cymru yn 1188 ac ysgrifennu’r Daith drwy Gymru a’r Disgrifiad o Gymru, y darlun mwyaf byw o’r Cymry yn yr Oesoedd Canol.

Yn y llyfrau hynny ysgrifennodd Gerallt â chariad am wlad ei nain: ei phobl, ei cherddoriaeth, ei chroeso i ddieithriaid, a’i dewrder. Pan gofnododd eiriau enwog hen ŵr Pencader, na fyddai unrhyw genedl ond y Cymry yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar Ddydd y Farn, roedd yn ysgrifennu fel ŵyr i dywysoges Deheubarth.

Pam y mae Nest yn bwysig#

Bu Nest fyw ar yr adeg pan ymddangosai concwest Normanaidd Cymru’n gyflawn, ac ni ddiflannodd hi. Fel merch brenin olaf Deheubarth cadwodd anrhydedd ei llinach; fel gwraig arglwydd Penfro daliodd ei lle yn ei gwlad ei hun; fel mam anfonodd ei meibion i hanes Iwerddon a’i hŵyr i hanes Cymru.

Syrthiodd teyrnas Rhys ap Tewdwr yn 1093, ond llifodd ei waed ymlaen: yn Gruffudd a’r Arglwydd Rhys, a enillodd Ddeheubarth yn ôl; yn esgobion Tyddewi; yng Ngeraldiaid Iwerddon; ac yng Ngerallt Gymro. Nest oedd y bont rhyngddynt i gyd, a naw can mlynedd yn ddiweddarach hi yw tywysoges enwocaf y de o hyd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf