Meilyr Brydydd
Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr Brydydd
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
c. 1090–1137
Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.
Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gruffudd ap Rhys: Gruffudd, mab Rhys
Gruffudd ap Rhys
Gruffudd ap Rhys oedd mab Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth, a’r gŵr a gadwodd linach frenhinol y de yn fyw. Cafodd ei fagu’n alltud yn Iwerddon, daeth adref i ymladd dros deyrnas ei dad, priododd Wenllian o Wynedd, ac yn 1136 rhannodd ym muddugoliaeth fawr y Cymry yng Nghrug Mawr. Drwy ei feibion, ac yn anad dim yr Arglwydd Rhys, cododd Deheubarth eto.FfynonellauGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.Gruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.
| Ganwyd | Tua 1090, yn Llandeilo |
|---|---|
| Bu farw | 1137 |
| Ei dad | Rhys ap Tewdwr, brenin Deheubarth |
| Ei wraig | Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan |
| Ei feibion | Anarawd, Cadell, Maredudd a’r Arglwydd Rhys |
Ganwyd Gruffudd yn Llandeilo, yn ymyl Dinefwr, hen sedd brenhinoedd Deheubarth. Bachgen bach oedd e pan syrthiodd ei dad mewn brwydr yn 1093, ac ysgubodd y Normaniaid dros y de a chodi eu cestyll ar ei draws. Cariwyd Gruffudd i ddiogelwch yn Iwerddon, ac yno y treuliodd lawer o’i ieuenctid. Arhosodd ei chwaer Nest yng Nghymru, a byddai ei phlant hi un dydd ymhlith teuluoedd mawr y Mers.FfynonellauGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.Nest ferch Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Merch Rhys ap Tewdwr, brenin olaf y Deheubarth, a Gwladys ferch Rhiwallon; fe’i cadwyd yn llys Gwilym II, a phriododd y brenin hi â Gerallt fab Gwallter o Windsor; efallai mai Cilgerran yw Cenarth Bychan; ymosododd Owain ap Cadwgan ar y castell; anogodd Nest ei gŵr i ddianc drwy gwter y geudy; aeth Owain â hi a’i phlant ymaith; gyrrwyd Owain a’i dad Cadwgan i Iwerddon; ymhlith ei meibion yr oedd Gwilym a Morys fab Gerallt a Dafydd fab Gerallt, esgob Tyddewi, a chan Steffan, cwnstabl Aberteifi, Robert fab Steffan, un o’r Normaniaid a orchfygodd Iwerddon; drwy ei merch Angharad roedd yn nain i Gerallt Gymro; fe’i galwyd yn ‘Helen Cymru’ yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Yn 1113 croesodd Gruffudd o Iwerddon i Ddyfed, ac am ddwy flynedd aeth yn dawel ymhlith ei bobl, yn casglu cefnogaeth. Pan glywodd y Brenin Harri I am hyn a’i gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth Gruffudd i’r gogledd i Wynedd a chael diogelwch yn Llŷn. Yn 1116 cododd. Ymosododd ar y castell ger Arberth a’i losgi, ceisiodd gipio Llanymddyfri, torrodd furiau allanol Abertawe i lawr a chipiodd Gaerfyrddin, a daeth gwŷr ifanc y de ato fel etifedd eu brenhinoedd.FfynonellauBrut y Tywysogion, the years 1106 to 1118 ↗John Williams ab Ithel (cyf.), Rolls Series, 1860; ar maryjones.us (Saesneg)Gwledd Cadwgan, a wnaeth adeg y Nadolig er anrhydedd i Dduw; clywodd Owain fod Nest, merch Rhys ap Tewdwr a gwraig Gerallt y distain, yn y castell; cymerasant Nest, gyda’i dau fab a’i merch, a mab arall a gafodd ef gan ordderch. Daeth Gruffudd fab Rhys ap Tewdwr, brenin y Deheubarth, o Iwerddon i Ddyfed; yng Ngwynedd fe’u croesawyd yn garedig gan Ruffudd ap Cynan. Yn Arberth ymosododd, yn y frwydr gyntaf, ar y castell ger Arberth a’i losgi; yn Llanymddyfri ceisiodd ei dorri a’i losgi, ond ni allodd, gan i’r gwarchodlu ei wrthsefyll; anfonodd ei gymdeithion i ymosod ar gastell ger Abertawe a’i ddychryn. Gruffudd ap Cynan oedd yn dal ynys Môn. Mae blynyddoedd y Brut yn yr argraffiad hwn yn aml y tu ôl i’r dyddiadau a ddefnyddia haneswyr.Gruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.
Yng Ngwynedd cyfarfu Gruffudd â Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, y brenin a ryddhaodd y gogledd. Yn ôl y stori syrthiodd y ddau mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116. Rhannodd Gwenllian fywyd caled y bryniau gydag ef, a chawsant lawer o blant: Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys yn eu plith.FfynhonnellGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.
Yn 1122 gwnaeth Gruffudd heddwch â’r Brenin Harri a chafodd ddal y Cantref Mawr, calon wyllt a choediog Ystrad Tywi, lle na allai’r un Norman ei ddilyn yn hawdd. Am gyfnod yn 1127 bu rhaid iddo fynd yn ôl i Iwerddon, ond dychwelodd. Pan wysiodd y brenin newydd, Steffan, ef i Lundain yn 1135, gwrthododd fynd.FfynonellauGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.Gruffydd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Treuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; dychwelodd i’r De yn 1113; yn 1116 fe’i gyrrwyd ymaith yn Llanymddyfri, dinistriodd amddiffynfeydd allanol Abertawe a chipiodd Gaerfyrddin; priododd Wenllian, merch Gruffudd ap Cynan, yn fuan wedi 1116; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a dal y Cantref Mawr; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr ac ennill yng Nghrug Mawr; bu farw yn gynnar yn 1137; ymhlith ei feibion yr oedd Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys.
Yn 1136 cododd Cymru gyfan. Marchogodd Gruffudd i’r gogledd i ymuno â brodyr Gwenllian, Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn y Normaniaid yng Nghydweli a syrthio’n ymladd. Yr hydref hwnnw safodd Gruffudd gydag Owain a Chadwaladr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, a churwyd y Normaniaid yn llwyr a’u gyrru at afon Teifi. I ddathlu rhyddhau’r de, medd y stori, cynhaliodd Gruffudd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod.FfynonellauGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.Battle of Crug Mawr ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ym Medi neu Hydref 1136, ger Penparc tua dwy filltir i’r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, ar y bryn a elwir yn awr Banc-y-Warren yn ôl pob tebyg; Owain Gwynedd a Chadwaladr gyda Gruffudd ap Rhys yn erbyn Robert fitz Martin, Robert fab Steffan, cwnstabl Aberteifi, a meibion Gerallt; ffodd y Normaniaid i’r Teifi, lle torrodd pont danynt, a dywedir i gannoedd foddi; ysgrifennodd Ioan o Gaerwrangon fod yr afon mor llawn o gyrff dynion a cheffylau nes i wŷr ei chroesi ar droed; unwyd Ceredigion â Gwynedd; dechreuodd y rhyfel wedi lladd Richard fitz Gilbert de Clare yn Ebrill 1136.
Bu farw Gruffudd ddechrau 1137. Teyrnasodd ei feibion ar Ddeheubarth ar ei ôl yn eu tro: Anarawd, yna Cadell, yna Maredudd, ac yn olaf Rhys, yr ieuengaf, a wnaeth y de, fel yr Arglwydd Rhys, yn un o deyrnasoedd cryfaf Cymru.FfynonellauGruffudd ap Rhys ↗Wikipedia (Saesneg)Gruffudd ap Rhys (c. 1090–1137), tywysog Deheubarth, mab Rhys ap Tewdwr a brawd Nest; fe’i ganwyd yn Llandeilo; wedi marw ei dad yn 1093 cymerodd y Normaniaid Ddeheubarth a threuliodd lawer o’i ieuenctid yn alltud yn Iwerddon; daeth yn ôl i Dde Cymru yn 1113 a threulio dwy flynedd yn casglu cefnogaeth; wedi i Harri I ei gyhuddo o gynhyrfu gwrthryfel, aeth i Wynedd a dianc i Lŷn; yn ôl y stori syrthiodd ef a Gwenllian, merch Gruffudd ap Cynan, mewn cariad a ffoi gyda’i gilydd, a phriodasant yn fuan wedi 1116; yn 1116 ymosododd ar gastell Llanymddyfri, dinistriodd furiau allanol castell Abertawe a chipiodd gastell Caerfyrddin; yn 1122 gwnaeth heddwch â Harri I a chafodd reoli’r Cantref Mawr, ac yn 1127 bu yn Iwerddon am gyfnod; yn 1135 gwrthododd wŷs y Brenin Steffan i Lundain; yn 1136 ymunodd ag Owain Gwynedd a Chadwaladr, a thra oedd i ffwrdd arweiniodd Gwenllian ei wŷr yn erbyn Maurice de Londres a syrthio; gydag Owain a Chadwaladr enillodd fuddugoliaeth lwyr yng Nghrug Mawr ger Aberteifi, ac i ddathlu cynhaliodd wledd fawr a barhaodd ddeugain niwrnod; bu farw ddechrau 1137; teyrnasodd ei feibion Anarawd, Cadell, Maredudd a Rhys, yr Arglwydd Rhys, ar Ddeheubarth yn eu tro; roedd ei blant gyda Gwenllian yn cynnwys Morgan, Maelgwn, Gwladus, Nest, Owain, Maredudd a Rhys.Rhys ap Gruffydd ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd tua 1132, mab Gwenllian; rheolwr y Deheubarth o 1155; yn 1158 gadawodd Harri II iddo’r Cantref Mawr yn unig; yng ngwrthryfel 1164 enillodd y rhan fwyaf o Geredigion yn ôl; yn 1165 safodd gydag Owain Gwynedd, a gorfododd glaw trwm fyddin Harri i gilio’n anhrefnus; yn 1171–72 gwnaeth heddwch â Harri a’i wneud yn ustus ar ei ran yn yr holl Ddeheubarth; Aberteifi oedd y castell carreg cynharaf a gofnodwyd a adeiladwyd gan reolwr Cymreig; adeg Nadolig 1176 cynhaliodd ŵyl o farddoniaeth a cherdd yn Aberteifi, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair; sefydlodd Dalyllychau, yr abaty Premonstratensaidd cyntaf yng Nghymru, a Llanllŷr, a noddodd Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur; galwodd Gerallt ef yn ŵr o ffraethineb rhagorol a chyflym ei ateb; bu farw ar 28 Ebrill 1197 a’i gladdu yn Nhyddewi; galwodd y Brut ef yn ben diorchfygol holl Gymru, a dywed ei feddargraff fod Cymru yn awr yn weddw; yn Gymraeg, yr Arglwydd Rhys.
Ffynonellau a darllen pellach
Brenhinoedd a thywysogion Cymru, o Ferfyn Frych a Rhodri Mawr hyd Lywelyn ein Llyw Olaf, pob un â’i dudalen ei hun.
Brenhinoedd a thywysogion pob teyrnas → Erthygl: Hywel Dda a chyfraith Cymru → Cyfreithiau Hywel Dda → Erthygl: yr Arglwydd Rhys → Erthygl: Nest ferch Rhys → Erthygl: y wlad na fynnai ei gorchfygu → Coed teulu →
Erthygl · 13 munYn amddifad yn fachgen, enillodd Rhys ap Gruffudd deyrnas gyfan Deheubarth yn ôl oddi ar y Normaniaid, safodd gydag Owain Gwynedd yn erbyn Harri II, rheolodd dde Cymru am ddeugain mlynedd, ac adeg y Nadolig 1176 cynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yn ei gastell yn Aberteifi.
Erthygl · 12 munBu merch brenin olaf Deheubarth fyw drwy goncwest Normanaidd y de, achubodd fywyd ei gŵr ar noson o dân yng Nghenarth Bychan, a daeth yn fam i deulu a enillodd Iwerddon ac a roddodd Gerallt Gymro i Gymru.
Mae Gruffudd, mab Rhys ap Tewdwr, yn ôl o’i alltudiaeth yn Iwerddon, yn codi gwŷr ifanc Deheubarth ac yn ymosod ar gestyll Normanaidd Arberth, Llanymddyfri ac Abertawe.
Gruffudd ap Rhys yn dod adrefPencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.
Meilyr BrydyddMerch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.
Nest ferch RhysGŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.
Sieffre o FynwyYsgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.
Caradog o LancarfanYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf