Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Cwmystwyth a Bryn Copa

Mwynfeydd plwm blaenau dyffryn Ystwyth, a weithiwyd am bedair mil o flynyddoedd. Ar Fryn Copa uwch eu pennau bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio mwyn copr â thân a morthwylion carreg, a chladdwyd disg haul aur Banc Tynddol gerllaw.

Llun: Hen fwynfeydd plwm Cwmystwyth, islaw Copa Hill, lle cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd fwyn copr bedair mil o flynyddoedd yn ôl · Mike Evans, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

tua 2100 CC 52.357° N, 3.768° W Agor mewn map ↗ Ar fap y wefan hon →
Hen fwynfeydd plwm Cwmystwyth, islaw Copa Hill, lle cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd fwyn copr bedair mil o flynyddoedd yn ôl
Hen fwynfeydd plwm Cwmystwyth, islaw Copa Hill, lle cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd fwyn copr bedair mil o flynyddoedd yn ôl · Llun: Wikimedia Commons · Mike Evans, CC BY-SA 4.0

Yn uchel yng nghwm Ystwyth, islaw Copa Hill, mae adfeilion y fwyaf o hen fwynfeydd plwm Ceredigion. Bu dynion a merched yn cloddio’r bryniau hyn am fwy na phedair mil o flynyddoedd, o fwynwyr Oes yr Efydd â’u morthwylion carreg i’r cwmni mwyngloddio olaf yn yr ugeinfed ganrif.

Y mwyngloddio cyntafCopa Hill, Oes yr Efydd Gynnar
Beth a gloddiwydCopr, yna plwm ac arian, ac yn ddiweddarach sinc
Yn yr Oesoedd CanolTiroedd abaty Ystrad Fflur
PrysurafY ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg
HeddiwHeneb gofrestredig

Mwynwyr Copa Hill

Daeth y mwynwyr cyntaf yn Oes yr Efydd Gynnar, i chwilio am gopr. Ar ysgwydd Copa Hill dilynon nhw wythïen o’r enw Comet mewn pwll agored. Cyneuon nhw danau yn erbyn y graig, taflu dŵr ar y garreg boeth i’w hollti, a thorri’r mwyn yn rhydd â cherrig crynion a gariwyd i fyny o’r afon.

Mae archaeolegwyr sy’n gweithio ar y bryn wedi cael llawer o’r morthwylion carreg hyn, wedi treulio a hollti o’u defnyddio, ac mae dyddiadau radiocarbon o’r hen weithfeydd yn eu gosod yn Oes yr Efydd. Dyma un o’r mwynfeydd metel hynaf ym Mhrydain.

Disg haul Banc Tynddol

Yn agos at y fwynfa, ar Fanc Tynddol, cafodd archaeolegwyr ddisg fach o aur tenau, wedi’i phigo â chylchoedd, a gladdwyd gyda rhywun fwy na phedair mil o flynyddoedd yn ôl. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a gafwyd yng Nghymru, ac efallai iddo berthyn i un o’r bobl gyntaf i weithio metelau’r bryniau hyn.

Mynachod Ystrad Fflur

Yn yr Oesoedd Canol roedd y cwm yn eiddo i fynachod Sistersaidd Ystrad Fflur, ychydig filltiroedd i’r de. Roedd eu maenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y bryniau hyn, a gweithid y mwynfeydd dan yr abaty, gan y mynachod neu gan ddynion a benodwyd ganddynt.

Oes fawr y mwynfeydd

Wedi 1568 dechreuodd Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol weithio’r cwm o ddifrif, ac wedi rhyddhau mwynfeydd Cymru yn 1693 aeth y tirfeddianwyr a’u cwmnïau’n ddyfnach eto. Daeth Cwmystwyth yn fwyaf o lu mwynfeydd yr ardal. Ei blynyddoedd prysuraf oedd y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan gloddiwyd plwm, arian ac yn ddiweddarach sinc o lefelau a siafftiau ar hyd y cwm.

Gweithiai llawer yma: dynion dan ddaear, a gwragedd a merched ar y lloriau trin, lle torrid a golchid y mwyn. Codwyd barics i letya’r mwynwyr, ac mae ei adfeilion yn dal i sefyll yn y cwm.

Y cwm tawel

Daeth plwm rhad o dramor a gwythiennau wedi’u gweithio’n wag â dirywiad hir o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed. Mae’r hyn sydd ar ôl, y tomenni, y ffrydiau, y lloriau trin adfeiliedig a’r ceuffyrdd agored ar Copa Hill, wedi’i warchod bellach yn heneb gofrestredig.

Gadawodd y mwynfeydd ôl caletach hefyd. Rhedai’r dŵr a olchai’r mwyn mâl yn ôl i’r Ystwyth a’i chymdogion, a phan adroddodd comisiwn y llywodraeth ar y mwynfeydd yn 1874 cafodd afonydd y cymoedd hyn wedi’u gwenwyno a heb bysgod.

Ymweld

Saif yr adfeilion wrth ymyl ffordd y mynydd i’r dwyrain o bentref Cwmystwyth. Tir preifat yw llawer ohono ac mae’r hen weithfeydd yn beryglus, felly cadwch at y ffordd a’r llwybrau cyhoeddus, a pheidiwch byth â mynd i mewn i lefel nac yn agos at siafft.

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf

Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)

Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan