
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Cwmystwyth a Bryn Copa
Mwynfeydd plwm blaenau dyffryn Ystwyth, a weithiwyd am bedair mil o flynyddoedd. Ar Fryn Copa uwch eu pennau bu mwynwyr Oes yr Efydd yn cloddio mwyn copr â thân a morthwylion carreg, a chladdwyd disg haul aur Banc Tynddol gerllaw.
Llun: Hen fwynfeydd plwm Cwmystwyth, islaw Copa Hill, lle cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd fwyn copr bedair mil o flynyddoedd yn ôl · Mike Evans, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn uchel yng nghwm Ystwyth, islaw Copa Hill, mae adfeilion y fwyaf o hen fwynfeydd plwm Ceredigion. Bu dynion a merched yn cloddio’r bryniau hyn am fwy na phedair mil o flynyddoedd, o fwynwyr Oes yr Efydd â’u morthwylion carreg i’r cwmni mwyngloddio olaf yn yr ugeinfed ganrif.FfynonellauCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.An archaeological investigation of early mineworkings on Copa Hill, Cwmystwyth: new evidence for prehistoric mining ↗Simon Timberlake a Roy Switsur, Proceedings of the Prehistoric Society (Saesneg)Cloddiwyd y mwyn copr (calcopyrit) o bwll agored, gan ddefnyddio tân i wanhau’r graig, a ymosodwyd arni wedyn â morthwylion carreg; mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith yn Oes yr Efydd.
| Y mwyngloddio cyntaf | Copa Hill, Oes yr Efydd GynnarFfynonellauAn archaeological investigation of early mineworkings on Copa Hill, Cwmystwyth: new evidence for prehistoric mining ↗Simon Timberlake a Roy Switsur, Proceedings of the Prehistoric Society (Saesneg)Cloddiwyd y mwyn copr (calcopyrit) o bwll agored, gan ddefnyddio tân i wanhau’r graig, a ymosodwyd arni wedyn â morthwylion carreg; mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith yn Oes yr Efydd.Cwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig. |
|---|---|
| Beth a gloddiwyd | Copr, yna plwm ac arian, ac yn ddiweddarach sincFfynhonnellCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig. |
| Yn yr Oesoedd Canol | Tiroedd abaty Ystrad FflurFfynonellauCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma. |
| Prysuraf | Y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymthegFfynhonnellCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig. |
| Heddiw | Heneb gofrestredigFfynhonnellCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig. |
Mwynwyr Copa Hill
Daeth y mwynwyr cyntaf yn Oes yr Efydd Gynnar, i chwilio am gopr. Ar ysgwydd Copa Hill dilynon nhw wythïen o’r enw Comet mewn pwll agored. Cyneuon nhw danau yn erbyn y graig, taflu dŵr ar y garreg boeth i’w hollti, a thorri’r mwyn yn rhydd â cherrig crynion a gariwyd i fyny o’r afon.FfynonellauAn archaeological investigation of early mineworkings on Copa Hill, Cwmystwyth: new evidence for prehistoric mining ↗Simon Timberlake a Roy Switsur, Proceedings of the Prehistoric Society (Saesneg)Cloddiwyd y mwyn copr (calcopyrit) o bwll agored, gan ddefnyddio tân i wanhau’r graig, a ymosodwyd arni wedyn â morthwylion carreg; mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith yn Oes yr Efydd.Cwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.
Mae archaeolegwyr sy’n gweithio ar y bryn wedi cael llawer o’r morthwylion carreg hyn, wedi treulio a hollti o’u defnyddio, ac mae dyddiadau radiocarbon o’r hen weithfeydd yn eu gosod yn Oes yr Efydd. Dyma un o’r mwynfeydd metel hynaf ym Mhrydain.FfynhonnellAn archaeological investigation of early mineworkings on Copa Hill, Cwmystwyth: new evidence for prehistoric mining ↗Simon Timberlake a Roy Switsur, Proceedings of the Prehistoric Society (Saesneg)Cloddiwyd y mwyn copr (calcopyrit) o bwll agored, gan ddefnyddio tân i wanhau’r graig, a ymosodwyd arni wedyn â morthwylion carreg; mae dyddiadau radiocarbon yn gosod y gwaith yn Oes yr Efydd.
Disg haul Banc Tynddol
Yn agos at y fwynfa, ar Fanc Tynddol, cafodd archaeolegwyr ddisg fach o aur tenau, wedi’i phigo â chylchoedd, a gladdwyd gyda rhywun fwy na phedair mil o flynyddoedd yn ôl. Dyma’r gwrthrych aur hynaf a gafwyd yng Nghymru, ac efallai iddo berthyn i un o’r bobl gyntaf i weithio metelau’r bryniau hyn.FfynhonnellBanc Tynddol sun-disc ↗Wikipedia, yn seiliedig ar adroddiadau Simon Timberlake yn Antiquity 78 (2004) ac Archaeology in Wales (Saesneg)Fe’i cafwyd ar 16 Hydref 2002; 3.89 cm ar draws a 2.51 g; tua 93.5 y cant o aur a 6.5 y cant o arian; dau dwll bach yn y canol; fe’i cyhoeddwyd yn Drysor yn 2003; gorweddai’r bedd mewn cilgant o feini mawr, dan garnedd unwaith, yn wynebu’r gorllewin i lawr y cwm; roedd yr asgwrn yn rhy bydredig i’w ddyddio; mae disgiau tebyg yn hysbys o Iwerddon, yr Alban, Lloegr, Ffrainc a Llydaw.
Mynachod Ystrad Fflur
Yn yr Oesoedd Canol roedd y cwm yn eiddo i fynachod Sistersaidd Ystrad Fflur, ychydig filltiroedd i’r de. Roedd eu maenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y bryniau hyn, a gweithid y mwynfeydd dan yr abaty, gan y mynachod neu gan ddynion a benodwyd ganddynt.FfynonellauCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.Strata Florida Abbey ↗Wikipedia (Saesneg)Abaty Ystrad Fflur, hen abaty Sistersaidd ychydig y tu allan i Bontrhydfendigaid ger Tregaron, Ceredigion, a sefydlwyd yn 1164; adeiladodd mynaich o Hendy-gwyn gyntaf ger Afon Fflur, yn yr Hen Fynachlog; yn 1184 rhoddodd Rhys ap Gruffudd siarter yn ei gadarnhau dan nawdd Deheubarth, a chladdwyd 11 o dywysogion llinach frenhinol Dinefwr yma yn y 12fed a’r 13eg ganrif, ynghyd â’r bardd Dafydd ap Gwilym; yn 1188 teithiodd yr Abad Seisyll gyda’r Archesgob Baldwin; cysegrwyd yr eglwys yn 1201; tua 1238 cynhaliodd Llywelyn ab Iorwerth gyngor yma lle cydnabu arweinwyr Cymru ei fab Dafydd yn olynydd; lluniwyd Brut y Tywysogion, y ffynhonnell bwysicaf i hanes cynnar Cymru, yma; roedd gan yr abaty faenorau ledled Cymru; yn 1401 barnwyd bod y mynaich yn cefnogi Owain Glyndŵr; diddymwyd yn 1539; daeth y peiriannydd rheilffyrdd Stephen Williams â Chymdeithas Hynafiaethau Cymru yma yn 1848 a chloddio’r rhan fwyaf o’r hyn a welir heddiw; cofrestrwyd yn heneb yn 1919 ac mae yng ngofal Cadw; y porth gorllewinol mawr yw’r prif adeiladwaith sy’n sefyll, gyda theils llawr canoloesol dan do modern, un yn dangos gŵr bonheddig yn edmygu ei hun mewn drych; saif cofeb i Ddafydd ap Gwilym wrth ywen hynafol, ac mae carreg yn y cabidyldy yn cofio’r tywysogion a gladdwyd yma.
Oes fawr y mwynfeydd
Wedi 1568 dechreuodd Cymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol weithio’r cwm o ddifrif, ac wedi rhyddhau mwynfeydd Cymru yn 1693 aeth y tirfeddianwyr a’u cwmnïau’n ddyfnach eto.FfynonellauCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.Society of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol. Daeth Cwmystwyth yn fwyaf o lu mwynfeydd yr ardal. Ei blynyddoedd prysuraf oedd y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, pan gloddiwyd plwm, arian ac yn ddiweddarach sinc o lefelau a siafftiau ar hyd y cwm.FfynhonnellCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.
Gweithiai llawer yma: dynion dan ddaear, a gwragedd a merched ar y lloriau trin, lle torrid a golchid y mwyn. Codwyd barics i letya’r mwynwyr, ac mae ei adfeilion yn dal i sefyll yn y cwm.
Y cwm tawel
Daeth plwm rhad o dramor a gwythiennau wedi’u gweithio’n wag â dirywiad hir o ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed.FfynhonnellCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig. Mae’r hyn sydd ar ôl, y tomenni, y ffrydiau, y lloriau trin adfeiliedig a’r ceuffyrdd agored ar Copa Hill, wedi’i warchod bellach yn heneb gofrestredig.FfynhonnellCwmystwyth Mines ↗Wikipedia (Saesneg)Bu’r mwyngloddio cynharaf yng Nghwmystwyth yn Oes yr Efydd Gynnar, pan gloddiwyd copr o wythïen Comet mewn pwll agored ar Copa Hill; yn yr Oesoedd Canol gweithid y mwynfeydd dan abaty Sistersaidd Ystrad Fflur, yr oedd ei faenor yng Nghwmystwyth yn cynnwys y cwm; dechreuodd mwyngloddio dwys gyda Chymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol dan Elisabeth I; y mwynfeydd hyn oedd y mwyaf o’r llu yn yr ardal, a gweithid hwy am blwm, arian ac yn ddiweddarach sinc, a’u cynnyrch mwyaf yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a dirywiad ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau’r ugeinfed; rhoddodd y cwmni olaf y gorau iddi yn yr ugeinfed ganrif; mae’r safle’n heneb gofrestredig.
Gadawodd y mwynfeydd ôl caletach hefyd. Rhedai’r dŵr a olchai’r mwyn mâl yn ôl i’r Ystwyth a’i chymdogion, a phan adroddodd comisiwn y llywodraeth ar y mwynfeydd yn 1874 cafodd afonydd y cymoedd hyn wedi’u gwenwyno a heb bysgod.FfynonellauThe partial recovery of the metal polluted River Rheidol ↗Astudiaeth wyddonol o’r Rheidol (Saesneg)Mae hanes hir o lygredd yn afonydd Rheidol ac Ystwyth o fwynfeydd plwm a sinc eu cymoedd, a astudiwyd o’r 1920au (Carpenter, 1924 a 1925).The Rivers Pollution Commission ↗Nature, 1874 (Saesneg)Adroddiad y Comisiwn yn 1874 ar lygredd o fwyngloddio a gweithfeydd metel: roedd y comisiynwyr wedi ymweld ac adrodd ar ddŵr gwastraff melinau, mwynfeydd a gweithfeydd o bob math.
Ymweld
Saif yr adfeilion wrth ymyl ffordd y mynydd i’r dwyrain o bentref Cwmystwyth. Tir preifat yw llawer ohono ac mae’r hen weithfeydd yn beryglus, felly cadwch at y ffordd a’r llwybrau cyhoeddus, a pheidiwch byth â mynd i mewn i lefel nac yn agos at siafft.
Lleoedd hanesyddol gerllaw
O amgylch y lle
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd — Martin Bodman, CC BY-SA 2.0
- Drws gorllewinol Romanésg a muriau Abaty Ystrad Fflur — Gareth James · CC BY-SA 2.0
- Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth — Pricey · CC BY 3.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan



