Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

Oes yr Adfywiad

Mwynfa arian a phlwm Llywernog

Mwynfa arian a phlwm wrth yr A44 ger Ponterwyd, a weithiwyd yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cedwir ei holwynion dŵr, ei lloriau trin a’i lefelau heddiw fel Profiad y Mynydd Arian.

Llun: Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd · Martin Bodman, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

1700au 52.410° N, 3.862° W Agor mewn map ↗ Ar fap y wefan hon →
Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd
Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd · Llun: Wikimedia Commons · Martin Bodman, CC BY-SA 2.0

Wrth ymyl yr A44 ym Mhonterwyd, yn y bryniau i’r dwyrain o Aberystwyth, mae olwynion dŵr Llywernog yn dal i droi. Bu’n fwynfa arian a phlwm am bron i ddau gan mlynedd, ac mae’n amgueddfa bellach lle gall ymwelwyr gerdded i mewn i’r hen lefelau a gweld sut yr enillai mwynwyr canolbarth Cymru eu mwyn.

Y wythïen gyntafTua 1742
Ar brydles iY bardd Lewis Morris, 1749
Yr olwyn fawr50 troedfedd ar draws, 1874–75
Gweithiwyd ddiwethaf1907–1911, am sinc
AmgueddfaO’r 1970au

Lewis Morris a’r wythïen gyntaf

Cafwyd y wythïen gyntaf o galena, y mwyn plwm sy’n dal arian, yma tua 1742. Yn 1749 rhoddwyd y fwynfa ar brydles i Lewis Morris o Fôn, bardd, gwneuthurwr mapiau a stiward mwynfeydd y Goron yn Sir Aberteifi, un o’r brodyr a sefydlodd y Cymmrodorion. Nid oes arwydd iddi gael ei gweithio cyn ei farw yn 1765.

Roedd Morris wedi dod i Sir Aberteifi i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy stiward maenorau’r Goron yn y sir. Ymladdodd yn galed dros fwynfeydd y Goron, ac yn 1753 gyrrodd criw o sgweieriaid lleol a’u dynion ef oddi ar fwynfa’r Goron yn Esgair Mwyn dan fygythiad pistol a’i gloi yng ngharchar Aberteifi. Treuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenbryn, ger Goginan, ac mae’n gorwedd yn eglwys Llanbadarn Fawr.

Ymladd y dŵr

Fel pob mwynfa yn y bryniau hyn, brwydr yn erbyn dŵr oedd Llywernog. Yn 1861 prynodd ei pherchnogion olwyn ddŵr 40 troedfedd gan fwynfa Bodcoll i bwmpio’r siafftiau’n sych, ac yn 1874–75 codwyd pwll yr olwyn i gymryd olwyn enfawr 50 troedfedd ar draws. Nid oedd glo yn y bryniau hyn, felly cariai ffrydiau nentydd y mynydd ar hyd ochr y bryn i’w throi.

Un fwynfa ymhlith llawer

Roedd Llywernog yn un o dyrfa o fwynfeydd yn y bryniau o amgylch Ponterwyd a Phontarfynach. Y fwyaf ohonynt, Frongoch, ychydig filltiroedd i’r de, a redwyd gan John Taylor and Sons o 1834 hyd 1878, a byddai’n aml yn anfon allan fwy na 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn. Dan ddaear driliai’r mwynwyr y graig yng ngolau cannwyll, tra byddai gwragedd a merched ar yr wyneb yn torri a golchi’r mwyn ar y lloriau trin.

Ffyniant a methiant

Dyna flynyddoedd ffyniant plwm Sir Aberteifi. Ond buan y tanseiliodd plwm rhad o dramor fwynfeydd Cymru. Gweithiodd Llywernog yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891, ac fe’i hagorwyd unwaith eto yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911. Yna peidiodd yr olwynion.

Gadawodd mwynfeydd y bryniau hyn eu hôl ar yr afonydd. Rhedai’r dŵr a olchai’r mwyn i’r Rheidol a’r Ystwyth, ac roedd gwyddonwyr yn dal i astudio’r plwm yn y Rheidol yn yr 1920au.

Y fwynfa’n dod yn fyw eto

Yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey a’i gyfeillion Amgueddfa Fwyngloddio Canolbarth Cymru a chymryd prydles ar yr hen fwynfa. Cliriwyd y lefelau, rhoddwyd olwynion dŵr ar waith eto ac agorwyd y safle i ymwelwyr. Mae’n heneb gofrestredig, ag adeiladau rhestredig, a heddiw mae’n Silver Mountain Experience.

Ymweld

Mae’r fwynfa ar yr A44 ym Mhonterwyd, tua deng milltir i’r dwyrain o Aberystwyth. Mae tâl mynediad, felly edrychwch ar yr amseroedd agor cyn mynd.

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf