
Oes yr Adfywiad
Mwynfa arian a phlwm Llywernog
Mwynfa arian a phlwm wrth yr A44 ger Ponterwyd, a weithiwyd yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Cedwir ei holwynion dŵr, ei lloriau trin a’i lefelau heddiw fel Profiad y Mynydd Arian.
Llun: Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd · Martin Bodman, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Wrth ymyl yr A44 ym Mhonterwyd, yn y bryniau i’r dwyrain o Aberystwyth, mae olwynion dŵr Llywernog yn dal i droi. Bu’n fwynfa arian a phlwm am bron i ddau gan mlynedd, ac mae’n amgueddfa bellach lle gall ymwelwyr gerdded i mewn i’r hen lefelau a gweld sut yr enillai mwynwyr canolbarth Cymru eu mwyn.FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig.
| Y wythïen gyntaf | Tua 1742FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig. |
|---|---|
| Ar brydles i | Y bardd Lewis Morris, 1749FfynonellauLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig.Morris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol. |
| Yr olwyn fawr | 50 troedfedd ar draws, 1874–75FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig. |
| Gweithiwyd ddiwethaf | 1907–1911, am sincFfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig. |
| Amgueddfa | O’r 1970auFfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig. |
Lewis Morris a’r wythïen gyntaf
Cafwyd y wythïen gyntaf o galena, y mwyn plwm sy’n dal arian, yma tua 1742. Yn 1749 rhoddwyd y fwynfa ar brydles i Lewis Morris o Fôn, bardd, gwneuthurwr mapiau a stiward mwynfeydd y Goron yn Sir Aberteifi, un o’r brodyr a sefydlodd y Cymmrodorion.FfynonellauLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig.Morris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol. Nid oes arwydd iddi gael ei gweithio cyn ei farw yn 1765.FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig.
Roedd Morris wedi dod i Sir Aberteifi i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy stiward maenorau’r Goron yn y sir. Ymladdodd yn galed dros fwynfeydd y Goron, ac yn 1753 gyrrodd criw o sgweieriaid lleol a’u dynion ef oddi ar fwynfa’r Goron yn Esgair Mwyn dan fygythiad pistol a’i gloi yng ngharchar Aberteifi.FfynonellauMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.A history of Nanteos ↗Plasty Nanteos (Saesneg)Yn 1753 arweiniodd Herbert Lloyd o Peterwell a William Powell o Nanteos, y ddau’n ynadon, dyrfa arfog o rai cannoedd o bobl at fwynfeydd Esgair Mwyn, dal pistol at ben Lewis Morris a’i orfodi i ildio’r fwynfa; rhoddwyd Morris yng ngharchar Aberteifi. Treuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenbryn, ger Goginan, ac mae’n gorwedd yn eglwys Llanbadarn Fawr.FfynhonnellMorris, Lewis (Llewelyn Ddu o Fôn; 1701 – 1765), poet and scholar ↗Robert Thomas Jenkins, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Mab hynaf Morris ap Rhisiart Morris, a brawd Richard, William a John Morris; ganed yn 1701 (bedyddiwyd 2 Mawrth 1700/1) ym mhlwyf Llanfihangel Tre’r Beirdd, Môn; yn ei ugeiniau, yn byw gyda’i rieni ym Mhentre-eiriannell, gweithiai’n dirfesurydd ac i deulu Meyrick, Bodorgan; yn 1729 daeth yn ‘chwiliwr’ i’r Tollau ym Miwmares a Chaergybi; o 1737 fe’i cyflogwyd i arolygu porthladdoedd Cymru, a chyhoeddwyd ei Plans of Harbours, Bays, and Roads in St George’s and the Bristol Channels yn 1748 (ail argraffiad gan ei fab William yn 1801); aeth i Geredigion i chwilio am blwm, ac yn 1746 daeth yn ddirprwy-stiward maenorau’r Goron yng Ngheredigion ac yn gasglwr yn Aberdyfi; yn 1760 fe’i gwnaed yn ynad heddwch Ceredigion; bu farw 11 Ebrill 1765 a’i gladdu yn ei eglwys blwyf, Llanbadarn Fawr; Cymro eithriadol o wladgarol, un o brif gymwynaswyr ei bobl, a roddodd ar hyd ei oes gefnogaeth egnïol a diflino i lenorion Cymru, gan eu cynghori a chywiro eu gwaith; o flaen ei oes yn ei gariad at y penillion telyn, fe’i cofir orau fel bardd am ei benillion yn moli Meirionnydd; barddoniaeth y gynghanedd oedd agosaf at ei galon (canodd gywydd mor gynnar â 1720), a’i brif gyfraniad i lenyddiaeth Gymraeg oedd ei lwyddiant, a llwyddiant ei ‘ysgol’, yn ei hadfywio; gan ddilyn John Davies o Fallwyd ac Edward Lhuyd cynlluniodd eiriadur Cymraeg helaethach a chasglu hen lawysgrifau i astudio’r iaith yn wyddonol; erbyn canol y 18fed ganrif ef oedd yr awdurdod uchaf ar yr iaith, a chydnabyddid hynny yng Nghymru a thu hwnt; gorffennodd eiriadur o enwau lleoedd Cymru yn 1757, a chyhoeddwyd ei ran gyntaf yn 1878; argraffodd ei wasg breifat Tlysau o’r Hen Oesoedd (1753); pan sefydlodd ei frawd Richard Gymdeithas y Cymmrodorion yn 1751, gwelai Lewis hi fel academi debyg i Academi Ffrainc neu’r Gymdeithas Frenhinol a lluniodd restr hir o bynciau i’w hymchwilio; ymddangosodd ei gerddi yn Diddanwch Teuluaidd (1763); mae llawer cyfrol o’i lawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a’r Llyfrgell Genedlaethol.
Ymladd y dŵr
Fel pob mwynfa yn y bryniau hyn, brwydr yn erbyn dŵr oedd Llywernog. Yn 1861 prynodd ei pherchnogion olwyn ddŵr 40 troedfedd gan fwynfa Bodcoll i bwmpio’r siafftiau’n sych, ac yn 1874–75 codwyd pwll yr olwyn i gymryd olwyn enfawr 50 troedfedd ar draws.FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig. Nid oedd glo yn y bryniau hyn, felly cariai ffrydiau nentydd y mynydd ar hyd ochr y bryn i’w throi.
Un fwynfa ymhlith llawer
Roedd Llywernog yn un o dyrfa o fwynfeydd yn y bryniau o amgylch Ponterwyd a Phontarfynach. Y fwyaf ohonynt, Frongoch, ychydig filltiroedd i’r de, a redwyd gan John Taylor and Sons o 1834 hyd 1878, a byddai’n aml yn anfon allan fwy na 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn.FfynhonnellFrongoch mine ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Frongoch oedd y fwyaf o fwynfeydd plwm Sir Aberteifi; fe’i daliwyd gan deulu Williams o Scorrier o 1825 hyd 1834 a chan John Taylor and Sons, fel Mwynfeydd Lisburne, o 1834 hyd 1878, gan gynhyrchu dros 1,500 tunnell o fwyn plwm y flwyddyn yn aml. Dan ddaear driliai’r mwynwyr y graig yng ngolau cannwyll, tra byddai gwragedd a merched ar yr wyneb yn torri a golchi’r mwyn ar y lloriau trin.
Ffyniant a methiant
Dyna flynyddoedd ffyniant plwm Sir Aberteifi. Ond buan y tanseiliodd plwm rhad o dramor fwynfeydd Cymru. Gweithiodd Llywernog yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891, ac fe’i hagorwyd unwaith eto yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911. Yna peidiodd yr olwynion.FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig.
Gadawodd mwynfeydd y bryniau hyn eu hôl ar yr afonydd. Rhedai’r dŵr a olchai’r mwyn i’r Rheidol a’r Ystwyth, ac roedd gwyddonwyr yn dal i astudio’r plwm yn y Rheidol yn yr 1920au.FfynhonnellThe partial recovery of the metal polluted River Rheidol ↗Astudiaeth wyddonol o’r Rheidol (Saesneg)Mae hanes hir o lygredd yn afonydd Rheidol ac Ystwyth o fwynfeydd plwm a sinc eu cymoedd, a astudiwyd o’r 1920au (Carpenter, 1924 a 1925).
Y fwynfa’n dod yn fyw eto
Yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey a’i gyfeillion Amgueddfa Fwyngloddio Canolbarth Cymru a chymryd prydles ar yr hen fwynfa. Cliriwyd y lefelau, rhoddwyd olwynion dŵr ar waith eto ac agorwyd y safle i ymwelwyr. Mae’n heneb gofrestredig, ag adeiladau rhestredig, a heddiw mae’n Silver Mountain Experience.FfynhonnellLlywernog Mine ↗Wikipedia (Saesneg)Cafwyd y wythïen gyntaf o galena yn Llywernog tua 1742; rhoddwyd y fwynfa ar brydles i’r bardd Lewis Morris yn 1749, er nad oes arwydd o waith cyn ei farw yn 1765; datryswyd y trafferthion pwmpio gan olwyn ddŵr 40 troedfedd a brynwyd gan fwynfa Bodcoll yn 1861, a chodwyd pwll yr olwyn ar gyfer olwyn 50 troedfedd yn 1874–75; gweithiodd y fwynfa yn awr ac yn y man o 1882 hyd 1891 ac fe’i hailagorwyd yn 1907, pan godwyd sinc hyd 1911; yn 1973 ffurfiodd Peter Lloyd Harvey ac eraill Mid Wales Mining Museum Ltd a chymryd prydles ar y safle, a agorodd i’r cyhoedd yn amgueddfa; heneb gofrestredig ag adeiladau rhestredig.
Ymweld
Mae’r fwynfa ar yr A44 ym Mhonterwyd, tua deng milltir i’r dwyrain o Aberystwyth. Mae tâl mynediad, felly edrychwch ar yr amseroedd agor cyn mynd.
Pobl y lle hwn
Syr Huw MyddeltonSyr Carbery Pryse o Ogerddan
Mwy ar y wefan hon
Arian yn y bryniau: ‘Potosí Cymru’ a Bathdy’r Brenin yn Aberystwyth →
Lleoedd hanesyddol gerllaw
O amgylch y lle
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (4)
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Hen fwynfeydd plwm Cwmystwyth, islaw Copa Hill, lle cloddiodd mwynwyr Oes yr Efydd fwyn copr bedair mil o… — Mike Evans, CC BY-SA 4.0
- Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth — Pricey · CC BY 3.0
- Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar y llethr uwchben Aberystwyth — Chris Andrews · CC BY-SA 2.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan



