
Oes y Seintiau
Llanbadarn Fawr
Eglwys Padarn Sant uwchben Aberystwyth, un o brif ganolfannau dysg Cymru gynnar, lle bu Sulien a’i feibion yn ysgrifennu a chopïo llyfrau yn yr 1000au.
Llun: Eglwys Sant Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth · Pricey, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanbadarn Fawr: eglwys fawr Padarn
Llanbadarn Fawr
- Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
- badarn Padarn Santo Padarn (treiglad meddal: p → b)
- Fawr mawro mawr (treiglad meddal: m → f)
Saif Llanbadarn Fawr, eglwys fawr Padarn, ger y Rheidol yn ymyl Aberystwyth. Sefydlodd Padarn ei glas yma ddechrau’r chweched ganrif, a daeth yn un o brif eglwysi Cymru gynnar, lle esgobion, ysgolheigion a llyfrau, a heddiw yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru.FfynonellauSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.Llanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Saif yr eglwys ar safle’r fam eglwys a sefydlwyd gan Badarn yn y chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; ysgrifennodd Dafydd ap Gwilym am eglwys y plwyf yn “Merched Llanbadarn”.
| Sefydlwyd | Gan Badarn, dechrau’r 6ed ganrifFfynonellauSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.Saint Paternus ↗Wikipedia (Saesneg)Padarn, abad-esgob ar ddechrau’r chweched ganrif a gysylltir â Llanbadarn Fawr; mae’r Vita Sancti Paterni yn ei alw’n Llydawr o dras, ond mae ysgolheigion yn awr yn ffafrio tarddiad Cymreig; hyfforddwyd ef yn ysgol Illtud, sefydlodd y fynachlog yn Llanbadarn Fawr, a ddaeth yn sedd esgob, ac yn ddiweddarach cododd fynachlog yn Gwened; dywed y Fuchedd iddo fynd i Gaersalem gyda Dewi a Theilo i’w gwneud yn esgobion, a chael ffon fagl a thiwnig gan y patriarch; ei ŵyl ar 16 Ebrill. |
|---|---|
| Eglwys bresennol | 13eg ganrif, â thŵr canolFfynonellauSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 271): eglwys fawr gain o’r 13eg ganrif, ar ffurf croes, gyda chorff heb eiliau, croesfreichiau a thŵr canol; estynnwyd tua 1475 a’i hadfer fesul cam o 1867 i 1884 gan John Pollard Seddon; cedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn; mae gan do talcen y gangell, o ddiwedd yr Oesoedd Canol ac wedi’i orffen yn gain â bosiau, ddyddiad cwympo coed o 1491, ac mae arysgrif ffenestr yn enwi William Stafford, abad Vale Royal, sy’n cadarnhau i’r gangell gael ei hailgodi bryd hynny; gosodwyd llawr brithwaith 40 metr sgwâr dan y tŵr yn y 1870au.Llanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Saif yr eglwys ar safle’r fam eglwys a sefydlwyd gan Badarn yn y chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; ysgrifennodd Dafydd ap Gwilym am eglwys y plwyf yn “Merched Llanbadarn”. |
| Croesau | Dwy groes ganoloesol y tu mewnFfynonellauSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 271): eglwys fawr gain o’r 13eg ganrif, ar ffurf croes, gyda chorff heb eiliau, croesfreichiau a thŵr canol; estynnwyd tua 1475 a’i hadfer fesul cam o 1867 i 1884 gan John Pollard Seddon; cedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn; mae gan do talcen y gangell, o ddiwedd yr Oesoedd Canol ac wedi’i orffen yn gain â bosiau, ddyddiad cwympo coed o 1491, ac mae arysgrif ffenestr yn enwi William Stafford, abad Vale Royal, sy’n cadarnhau i’r gangell gael ei hailgodi bryd hynny; gosodwyd llawr brithwaith 40 metr sgwâr dan y tŵr yn y 1870au.St Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Sefydlwyd ar ddechrau’r 500au, gan Badarn yn ôl pob tebyg; un o brif glasau Cymru gynnar; Sulien a’i fab Rhygyfarch, awdur Buchedd Dewi; y Sallwyr a wnaed yma tua 1079; dwy groes gerfiedig; ailgodwyd yn y 1200au. |
Padarn, abad ac esgob
Hyfforddwyd Padarn yn ysgol Illtud a bu’n abad ac yn esgob yma. Yn ôl traddodiad bu’n arwain ei eglwys am un mlynedd ar hugain, gan sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion, ac mae’r Trioedd yn cofio ei bregethu drwy’r gorllewin. Dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach.FfynonellauSaint Paternus ↗Wikipedia (Saesneg)Padarn, abad-esgob ar ddechrau’r chweched ganrif a gysylltir â Llanbadarn Fawr; mae’r Vita Sancti Paterni yn ei alw’n Llydawr o dras, ond mae ysgolheigion yn awr yn ffafrio tarddiad Cymreig; hyfforddwyd ef yn ysgol Illtud, sefydlodd y fynachlog yn Llanbadarn Fawr, a ddaeth yn sedd esgob, ac yn ddiweddarach cododd fynachlog yn Gwened; dywed y Fuchedd iddo fynd i Gaersalem gyda Dewi a Theilo i’w gwneud yn esgobion, a chael ffon fagl a thiwnig gan y patriarch; ei ŵyl ar 16 Ebrill.St Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.
Tri sant i Gaersalem
Dywed Buchedd Padarn iddo fynd ar bererindod i Gaersalem gyda Dewi a Theilo, lle cafodd y tri eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a daeth Padarn adref â thiwnig a ffon. Cedwid y ffon honno, Cyrwen, yma yn grair yn y ddeuddegfed ganrif.FfynonellauSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.Saint Paternus ↗Wikipedia (Saesneg)Padarn, abad-esgob ar ddechrau’r chweched ganrif a gysylltir â Llanbadarn Fawr; mae’r Vita Sancti Paterni yn ei alw’n Llydawr o dras, ond mae ysgolheigion yn awr yn ffafrio tarddiad Cymreig; hyfforddwyd ef yn ysgol Illtud, sefydlodd y fynachlog yn Llanbadarn Fawr, a ddaeth yn sedd esgob, ac yn ddiweddarach cododd fynachlog yn Gwened; dywed y Fuchedd iddo fynd i Gaersalem gyda Dewi a Theilo i’w gwneud yn esgobion, a chael ffon fagl a thiwnig gan y patriarch; ei ŵyl ar 16 Ebrill.
Ysgolheigion Llanbadarn
Roedd Llanbadarn yn ganolfan ysgrifennu fawr. Yn yr unfed ganrif ar ddeg bu’r ysgolhaig Sulien a’i fab Rhygyfarch yn gweithio yma, gwnaed Sallwyr cain yma tua 1079, ac yma yr ysgrifennodd Rhygyfarch Fuchedd Dewi Sant tua 1090.FfynonellauEglwys Padarn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: eglwys Padarn yn Llanbadarn Fawr, Ceredigion, man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif; yn yr Oesoedd Canol cynnar bu Sulien a’i fab Rhygyfarch ap Sulien yma, yn rhoi ar femrwn hanes bywyd Dewi Sant; cyfeirir at yr eglwys yn un o gerddi enwocaf Dafydd ap Gwilym (14eg ganrif), Merched Llanbadarn; bu William Morgan, cyfieithydd y Beibl i’r Gymraeg, hefyd yn ficer yma yn yr 16eg ganrif.St Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia, yn seiliedig ar restriad Cadw a chofnod Coflein (Saesneg)Sefydlwyd ar ddechrau’r 500au, gan Badarn yn ôl pob tebyg; un o brif glasau Cymru gynnar; Sulien a’i fab Rhygyfarch, awdur Buchedd Dewi; y Sallwyr a wnaed yma tua 1079; dwy groes gerfiedig; ailgodwyd yn y 1200au.St Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Wikipedia (Saesneg)Eglwys Padarn, Llanbadarn Fawr, ger Aberystwyth, yr eglwys ganoloesol fwyaf yng nghanolbarth Cymru; sefydlwyd ddechrau’r 6ed ganrif, gan Badarn yn ôl pob tebyg, a bu wedyn yn glas, yn briordy Benedictaidd, yn glas eto, yn reithoraeth frenhinol, yn eglwys Abaty Vale Royal, ac o 1538 yn eglwys blwyf; un o brif glasau Cymru Gristnogol gynnar a’r un y gwyddom fwyaf amdani, yn rhannol oherwydd ei rhan fel canolfan ysgrifennu; dywedir i Badarn, Paternus, ddod o Lydaw, er efallai mai o dde-ddwyrain Cymru y daeth, ac roedd yn abad ac yn esgob ac oddi yma lledodd y ffydd drwy’r wlad; yn ôl traddodiad bu’n arwain ei esgobaeth am un mlynedd ar hugain a sefydlu eglwysi a mynachlogydd drwy Geredigion; cofir ei bregethu yn y gorllewin yn y Trioedd; mae Sarn Helen yn croesi’r Rheidol gerllaw, a chydag Ystrad Fflur a Llanddewi Brefi roedd yn un o dri lle eglwysig pwysicaf Ceredigion yr Oesoedd Canol; dywed ei Fuchedd i Faelgwn, brenin Gwynedd, roi iddo’r tiroedd rhwng y Rheidol a’r Clarach, ac i Badarn, Dewi a Theilo fynd i Gaersalem gyda’i gilydd a chael eu hanrhydeddu gan y Patriarch, a Phadarn yn cael tiwnig a ffon; yn y 12fed ganrif cedwid ei ffon, Cyrwen, yn grair yma; mae eglwysi yn ei enw yn Llanbadarn Fynydd, Llanbadarn Garreg, Llanbadarn Odwyn a Llanbadarn Fach; ysgrifennwyd Buchedd Dewi yma tua 1090.Saint David ↗Wikipedia (Saesneg)Dewi Sant, esgob Mynyw yn y chweched ganrif a nawddsant Cymru; yn ôl traddodiad mab Non; sefydlodd fynachlogydd ac eglwysi yng Nghymru, Dyfnaint a Chernyw, a Llydaw; saif Eglwys Gadeiriol Tyddewi ar safle ei fynachlog; yn ôl ei reol tynnai’r mynachod yr aradr a byw ar fara, llysiau a dŵr, ac felly fe’u gelwid yn ddyfrwyr; yn Synod Brefi dywedir i’r ddaear godi’n fryn dano, ac i golomen wen ddisgyn ar ei ysgwydd, a daeth honno’n arwydd iddo; bu farw ar 1 Mawrth, a rhoddir y flwyddyn fel 589 neu 601; anogodd ei eiriau olaf ei ddilynwyr i gadw’r ffydd a gwneud y pethau bychain a welsant ef yn eu gwneud, ac mae “gwnewch y pethau bychain” yn adnabyddus yn Gymraeg o hyd; roedd ei greirfa’n gyrchfan bererindod fawr; cydnabuwyd ef gan y Pab Callixtus II yn 1120.
Beirdd a’r Beibl
Yn y bedwaredd ganrif ar ddeg enwodd Dafydd ap Gwilym yr eglwys yn ei gerdd Merched Llanbadarn, ac yn yr unfed ganrif ar bymtheg bu William Morgan, a gyfieithodd y Beibl i’r Gymraeg, yn ficer yma.FfynonellauEglwys Padarn ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: eglwys Padarn yn Llanbadarn Fawr, Ceredigion, man addoli Cristnogol ers y 6ed ganrif; yn yr Oesoedd Canol cynnar bu Sulien a’i fab Rhygyfarch ap Sulien yma, yn rhoi ar femrwn hanes bywyd Dewi Sant; cyfeirir at yr eglwys yn un o gerddi enwocaf Dafydd ap Gwilym (14eg ganrif), Merched Llanbadarn; bu William Morgan, cyfieithydd y Beibl i’r Gymraeg, hefyd yn ficer yma yn yr 16eg ganrif.Llanbadarn Fawr, Ceredigion ↗Wikipedia (Saesneg)Saif yr eglwys ar safle’r fam eglwys a sefydlwyd gan Badarn yn y chweched ganrif; mae’r eglwys bresennol yn dyddio o 1257; ysgrifennodd Dafydd ap Gwilym am eglwys y plwyf yn “Merched Llanbadarn”.
Yr eglwys heddiw
Estynnwyd yr eglwys fawr groesffurf o’r drydedd ganrif ar ddeg tua 1475, a chodwyd to ei changell, wedi’i gerfio’n gain â bosiau, tua 1491. Wedi’i hadfer rhwng 1867 a 1884, mae’n cadw dwy groes ganoloesol gerfiedig y tu mewn.FfynhonnellSt Padarn’s Church, Llanbadarn Fawr ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 271): eglwys fawr gain o’r 13eg ganrif, ar ffurf croes, gyda chorff heb eiliau, croesfreichiau a thŵr canol; estynnwyd tua 1475 a’i hadfer fesul cam o 1867 i 1884 gan John Pollard Seddon; cedwir dwy groes ganoloesol y tu mewn; mae gan do talcen y gangell, o ddiwedd yr Oesoedd Canol ac wedi’i orffen yn gain â bosiau, ddyddiad cwympo coed o 1491, ac mae arysgrif ffenestr yn enwi William Stafford, abad Vale Royal, sy’n cadarnhau i’r gangell gael ei hailgodi bryd hynny; gosodwyd llawr brithwaith 40 metr sgwâr dan y tŵr yn y 1870au.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Y stori lawn
Erthygl · 24 munLlydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain
Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.
Erthygl · 20 munYr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf


