Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Abaty Cymer

Abaty Sistersaidd bychan ger Dolgellau lle mae afon Mawddach yn cwrdd ag afon Wnion, a sefydlwyd yn 1198 dan dywysogion Gwynedd.

Llun: Tŵr crwn Castell Dolbadarn dan fynyddoedd Bwlch Llanberis · Tilman2007, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1198 52.757° N, 3.885° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Adfeilion Abaty Cymer ger Dolgellau
Adfeilion Abaty Cymer ger Dolgellau · Llun: Wikimedia Commons · Jeff Buck, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Cymer: y cymer, lle cyferfydd Mawddach ac Wnion

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Abaty Cymer lle mae’r Wnion yn cwrdd â’r Fawddach, ger Llanelltyd ychydig i’r gogledd o Ddolgellau. Tŷ Cymreig iawn ydoedd, a sefydlwyd dan ŵyr i Owain Gwynedd, a gafodd siarter gan Lywelyn Fawr, a’i abadau’n siarad dros dywysogion Gwynedd.

NoddwrMaredudd ap Cynan, ŵyr Owain Gwynedd
Mam-dŷAbaty Cwm-hir
SiarterGan Lywelyn Fawr, 1209

Cymer y dyfroedd

Enw llawn yr abaty oedd Kymer deu dyfyr, Cymer Deuddwfr, oherwydd saif ychydig uwchlaw lle mae’r Wnion a’r Fawddach yn uno, wrth y rhyd isaf dros y Fawddach. Fe’i gelwid hefyd Y Faner Gymer.

Mynaich y tywysogion

Ymsefydlodd mynaich o Gwm-hir yma dan Faredudd ap Cynan, Arglwydd Meirionnydd. Yn 1209 rhoddodd Llywelyn Fawr, fel princeps Northwallie, Tywysog Gogledd Cymru, siarter i Gymer a hawliau mwyngloddio yn y bryniau. Fel abad Aberconwy, cynrychiolai abad Cymer Lywelyn a’i ddisgynyddion yn eu trafodaethau, ac yn 1275 a 1279 bu’r abaty’n ganolfan i filwyr Llywelyn ap Gruffudd.

Defaid, ceffylau a physgod

Ffermiai’r mynaich ddefaid a magu ceffylau, gan eu cyflenwi i Lywelyn Fawr. Pysgotent yn yr afon, ac mae olion eu cored i’w gweld o hyd; cadwent laethdai, mwyngloddio yn y bryniau a masnachu mewn llongau bach.

Y cwpan cudd

Adeg y diddymu cuddiodd y mynaich eu trysor gorau, cwpan cymun a phlât o arian euraid o’r 13eg ganrif. Fe’u cafwyd eto yn 1898 dan garreg yng Nghwm-y-mynach, ac maent bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd.

Ymweld

Plaen a syml yw’r eglwys, corff gydag eilau a dim croesfa, gyda thŵr gorllewinol sgwâr bychan o’r 14eg ganrif. Mae’r adfeilion yn rhestredig Gradd I, yng ngofal Cadw ac ar agor y rhan fwyaf o ddyddiau, wrth ymyl fferm yr abaty.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf