Hanes Cymru / Brenhinoedd a thywysogion

tua 920–1234

Brenhinoedd a thywysogion Deheubarth

Teyrnas y de, a roddodd i Gymru ei chyfreithiau a’i heisteddfod gyntaf.

Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw

Deheubarth: y rhan ddeheuol (deheu + parth)

Deheubarth

  • Deheu de, deheuol
  • barth partho parth (treiglad meddal: p → b)

Hywel Dda a greodd Ddeheubarth, ‘y rhan ddeheuol’, tua 920, pan unodd ei Seisyllwg ei hun â Dyfed, gwlad ei wraig Elen. Dinefwr, uwchben afon Tywi, oedd ei phrif lys brenhinol.

Rhoddodd Deheubarth ei chyfreithiau i Gymru, drwy Hywel, a’i heisteddfod gyntaf, drwy’r Arglwydd Rhys yn Aberteifi yn 1176.

Tŷ Dinefwr

Ystyr Deheubarth yw ‘y rhan dde’, y de. Fe’i lluniwyd gan Hywel Dda tua 920 o Seisyllwg a Dyfed, ac ychwanegwyd Brycheiniog yn ddiweddarach. Rhoddodd ei sedd gaerog yn Ninefwr, ger Llandeilo, ei henw i’r teulu brenhinol. Rheolodd Maredudd ab Owain hi o 986 hyd 999, ac adferodd Rhys ap Tewdwr, brenin o 1078 hyd 1093, arglwyddiaeth ei deulu dros y de.

Yr Arglwydd Rhys

Ei rheolwr mwyaf oedd Rhys ap Gruffudd, yr Arglwydd Rhys, a deyrnasodd o 1155 hyd 1197. Adeiladodd Gastell Aberteifi, y castell carreg cynharaf y gwyddys amdano a godwyd gan reolwr Cymreig, a Charreg Cennen ar ei chlogwyn. Adeg Nadolig 1176 cynhaliodd yn Aberteifi ŵyl barddoniaeth a cherddoriaeth, a gyhoeddwyd flwyddyn ymlaen llaw, yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd, gyda dwy gadair yn wobrau, un i farddoniaeth ac un i gerddoriaeth. Sefydlodd Abaty Talyllychau, tŷ Premonstratensaidd cyntaf Cymru, a Llanllŷr, tŷ i leianod Sistersaidd, a rhoddodd roddion hael i Hendy-gwyn ac Ystrad Fflur. Mewn dwy o’i siarteri geilw ei hun yn princeps, tywysog, ac mae’n gorwedd yn Eglwys Gadeiriol Tyddewi.

Brenhinoedd Deheubarth

  1. Hywel Dda

    Casglodd gyfreithiau Cymru yn Hendy-gwyn ar Daf, aeth ar bererindod i Rufain yn 928, a rheolodd y rhan fwyaf o Gymru mewn heddwch.

    Hywel Dda
  2. Owain ap Hywel Dda

    Rheolodd gyda’i frodyr Rhodri ac Edwin ar y dechrau. Credir mai yn ei lys ef y casglwyd yr achau brenhinol Cymreig hynaf.

  3. Maredudd ab Owain

    Rheolodd Wynedd yn ogystal â Deheubarth, a thalodd i ryddhau ei bobl a gipiwyd gan y Llychlynwyr.

  4. Ar ôl Maredudd, daliodd ei deulu ac eraill Ddeheubarth bob yn ail.

  5. Llywelyn ap Seisyll

    Gŵr Angharad, merch Maredudd ab Owain. Rheolodd Ddeheubarth a Gwynedd.

  6. Rhydderch ab Iestyn

    Brenin Morgannwg a reolodd Ddeheubarth hefyd.

  7. Hywel ab Edwin

  8. Gruffudd ap Rhydderch

  9. Gruffudd ap Llywelyn

    Brenin Cymru gyfan.

    Gruffudd ap Llywelyn
  10. Maredudd ab Owain ab Edwin

  11. Rhys ab Owain

  12. Rhys ap Tewdwr

    Ymladdodd ochr yn ochr â Gruffudd ap Cynan ym Mynydd Carn yn 1081. Syrthiodd ger Aberhonddu yn 1093, yr olaf i’w alw’n frenin Deheubarth; ar ei ôl tywysogion ac arglwyddi oedd ei rheolwyr.

Tywysogion Deheubarth

  1. Gruffudd ap Rhys

    Mab Rhys ap Tewdwr a gŵr Gwenllian. Cododd yn 1116 ac enillodd ran o deyrnas ei dad yn ôl.

  2. Anarawd ap Gruffudd

  3. Cadell ap Gruffudd

    Enillodd Gaerfyrddin a Llansteffan yn ôl i’r Cymry, ac yn ddiweddarach aeth ar bererindod i Rufain.

  4. Maredudd ap Gruffudd

  5. Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)

    Mab Gwenllian, rheolwr holl dde Cymru ac Ustus De Cymru. Cododd gastell Aberteifi mewn carreg a chynhaliodd yr eisteddfod gyntaf yno yn 1176.

    Rhys ap Gruffudd (the Lord Rhys)
  6. Gruffudd ap Rhys ap Gruffudd

    Mab hynaf yr Arglwydd Rhys.

  7. Maelgwn ap Rhys

    Maelgwn ap Rhys
  8. Rhys Gryg

    Daliodd Ddinefwr ac Ystrad Tywi, ac ymladdodd ochr yn ochr â Llywelyn Fawr.

    Rhys Gryg
  9. Daliodd eu meibion a’u hwyrion rannau o Ddeheubarth hyd y goncwest. Roedd Elen, mam Owain Glyndŵr, o’u llinach.

Dyddiadau bras yw’r rhai a nodir ‘tua’. I’r brenhinoedd cynharaf, yr hen achau brenhinol a siarteri Llyfr Llandaf yw’r prif dystion, ac amcangyfrif yw eu dyddiadau. Lle rhannodd brenhinoedd deyrnas, rhestrir y ddau.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf