Hanes Cymru / Cymru Glyndŵr

fl. 1340–1370

Dafydd ap Gwilym

Bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.

Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

fl. 1340–1370 (wedi’i gofnodi) Bardd Cymru Glyndŵr Beirdd ac awduron
Cerflun marmor Dafydd ap Gwilym yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd
Cerflun marmor Dafydd ap Gwilym yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd · Llun: Seth Whales, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ystyr yr enw

Dafydd ap Gwilym: Dafydd, mab Gwilym

Dafydd ap Gwilym

  • Dafydd ei enw ei hun
  • ap mab (ap, o mab)
  • Gwilym enw ei dad

Dafydd ap Gwilym yw bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol ac un o feirdd mawr Ewrop yr Oesoedd Canol. Yn canu yng nghanol y bedwaredd ganrif ar ddeg, gwnaeth y cywydd, mesur o gwpledi odl wedi’u gweu â chynghanedd, yn brif fesur barddoniaeth Gymraeg, a’i lenwi â serch, chwerthin, cân adar a’r coed gleision. Erys tua 150 o’i gerddi.

GanwydTua 1315 hyd 1320, Brogynin, Llanbadarn Fawr
Bu farwTua 1350 hyd 1370
Ei dadGwilym Gam
Ei famArdudful
Ei noddwrIfor Hael o Fasaleg
CladdwydYstrad Fflur, yn ôl traddodiad Cymreig

Mab Llanbadarn#

Yn ôl traddodiad Cymreig ganwyd Dafydd ym Mrogynin, ger Penrhyn-coch, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Ei dad oedd Gwilym Gam a’i fam Ardudful, y ddau o deuluoedd bonheddig, a llinach ei dad yn mynd yn ôl at y bardd Cuhelyn Fardd. Yn ei gerdd Merched Llanbadarn mae’n sôn am fynd i’r eglwys yno.

Eglwys Llanbadarn Fawr mewn paentiad o 1895: yr eglwys lle bu Dafydd yn gwylio merched y plwyf
Eglwys Llanbadarn Fawr mewn paentiad o 1895: yr eglwys lle bu Dafydd yn gwylio merched y plwyf · Llun: Unknown artist, Public domain, Wikimedia Commons

‘Ys difai y’m dysgud’#

Dysgodd Dafydd ei grefft gan ei ewythr Llywelyn ap Gwilym, cwnstabl Castell Newydd Emlyn o 1340 hyd 1346, gŵr dysgedig a alwai’n ‘llyfr dwned Dyfed’. ‘Ys difai y’m dysgud’, meddai wrtho. Canodd gerdd fawl i’w ewythr yn ei fywyd a marwnad iddo pan fu farw.

Ifor Hael#

Ei noddwr pennaf oedd Ifor ap Llywelyn o Fasaleg ger Casnewydd, a alwyd gan oesoedd diweddarach yn Ifor Hael. Canodd Dafydd gyfres o gerddi er ei anrhydedd, gan ganmol croeso hael ei neuadd. Roedd hefyd yn gyfaill i deulu Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, y mae eu Llawysgrif Hendregadredd yn cadw cerddi a all fod yn llaw Dafydd ei hun, ac yr oedd eu mab Rhydderch yn berchen Llyfr Gwyn Rhydderch.

Eglwys Sant Basil ym Masaleg, ym mhlwyf noddwr mawr Dafydd, Ifor Hael
Eglwys Sant Basil ym Masaleg, ym mhlwyf noddwr mawr Dafydd, Ifor Hael · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Meistr y cywydd#

Roedd beirdd y llys o’i flaen wedi moli tywysogion mewn canu mawreddog ac anodd. Meistrolodd Dafydd y cywydd newydd a chanu ynddo â llais bywiog, naturiol am serch a natur, pynciau newydd i farddoniaeth Gymraeg. Mae’n anfon gwylan neu’r gwynt yn llatai at y ferch a gâr. Yn aml mae rhywbeth yn ei rwystro: afon, ffenestr, person arall, neu hyd yn oed frân yn crawcian uwch ei ben.

Morfudd a Dyddgu#

Mae dwy ferch yn llenwi ei gerddi serch. Roedd Morfudd yn wraig i fasnachwr o Aberystwyth a alwai Dafydd yn Fwa Bach. Roedd Dyddgu yn ferch i Ieuan ap Gruffudd ap Llywelyn o Dywyn ger Aberteifi. Mae rhai o’r cerddi’n dangos serch cwrtais trwbadwriaid Profens, ond mae llawer yn siarad â llais cwbl ei hun, yn llawn ffraethineb ac yn aml yn chwerthin am ei ben ei hun, fel yn Trafferth mewn Tafarn.

Bardd Cymru gyfan#

Roedd Dafydd yn adnabod llawer o Gymru. Canodd gerdd i Grog Caerfyrddin, teithiodd i Fangor, lle moliannodd Hywel, deon yr eglwys gadeiriol, ac i Niwbwrch ym Môn, ac ar y ffordd adref cwynodd wrth y don ar afon Dyfi am ei gadw rhag Morfudd. Yn canu oes wedi concwest 1282, mae ei gerddi’n dangos diwylliant Cymru yn dal ei dir ac yn ffynnu.

Cyfeillion a gwrthwynebwyr ar gân#

Roedd Dafydd yn un o griw o feirdd a ddechreuodd ganu ar y cywydd newydd yn ail chwarter y bedwaredd ganrif ar ddeg: Madog Benfras, Gruffudd Gryg, Gruffudd ab Adda, Iorwerth ab y Cyriog ac Iolo Goch. Roedd yr un ddawn ganddynt i ganu serch a natur, ond mae bron i 150 o gerddi Dafydd yn llawer mwy na rhai unrhyw un o’i gyfeillion.

Gwelir eu cyfeillgarwch mewn ymrysonau chwareus. Canai’r beirdd hyd yn oed ffug-farwnadau i’w gilydd tra oeddent yn fyw, a galarodd Dafydd am Ruffudd Gryg fel “Taliesin mawl” ac “eos gwŷr Môn”.

Daeth ymryson mwy difrifol pan heriodd Gruffudd Gryg gerddi serch Dafydd, a oedd yn llawn o ieithwedd uchel y serch cwrtais. Atebodd y ddau ei gilydd mewn cyfres o gywyddau, pedwar ohonynt gan Ruffudd, ac eto galwai Gruffudd Ddafydd yn athro iddo: “Disgybl wyf, ef a’m dysgawdd”.

Ystrad Fflur#

Galarodd ei gyd-feirdd amdano mewn marwnadau, Iolo Goch yn eu plith. Yn ôl traddodiad Cymreig claddwyd ef yn Ystrad Fflur, dan ywen y canodd y bardd Gruffudd Gryg gerdd iddi, ac mae traddodiad arall yn rhoi ei fedd yn Nhalyllychau, lle dadorchuddiwyd carreg goffa yn 1984. Gosododd golygiad Thomas Parry o’i waith yn 1952 y safon, ac fe’i darllenir a’i garu yng Nghymru hyd heddiw.

Ar y llinell amser

  1. Dafydd ap Gwilym

    Mae Dafydd ap Gwilym o Frogynin yn canu ei gywyddau serch a natur, cerddi sy’n ei wneud yn un o feirdd mawr Ewrop.

    Dafydd ap Gwilym

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1294–1295

Madog ap Llywelyn

Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)

Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.

Madog ap Llywelyn
d. 1318

Llywelyn Bren

Arglwydd Senghennydd (wedi’i gofnodi)

Arglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.

Llywelyn Bren
c. 1320–c. 1398

Iolo Goch

Bardd Sycharth (wedi’i gofnodi)

Prifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.

Iolo Goch
c. 1325–c. 1400

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Noddwr Llyfr Gwyn Rhydderch (wedi’i gofnodi)

Uchelwr, cyfreithiwr a noddwr o Barcrhydderch yng Ngheredigion, yr ysgrifennwyd Llyfr Gwyn Rhydderch iddo tua 1350, y llyfr cyflawn hynaf o chwedlau’r Mabinogi.

Rhydderch ab Ieuan Llwyd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf