Hanes Cymru / Oes y Brenhinoedd

1011–1091

Sulien

Ysgolhaig ac esgob Tyddewi a fu’n astudio am flynyddoedd yn yr Alban ac Iwerddon a gwneud Llanbadarn Fawr yn ysgol enwog. Tad Rhygyfarch.

Llun: Colofn Eliseg, croes o’r nawfed ganrif ar ei thwmpath hynafol ger Glyn y Groes, Llangollen · Philip Halling, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1011–1091 (wedi’i gofnodi) Y doethaf o’r Brythoniaid Oes y Brenhinoedd Ysgolheigion ac athrawon
Y plac i Sulien yn Llanbadarn Fawr
Y plac i Sulien yn Llanbadarn Fawr · Llun: Wikimedia Commons · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0

Sulien Ddoeth oedd ysgolhaig mwyaf Cymru yn yr unfed ganrif ar ddeg, esgob Tyddewi ddwywaith a’r athro a wnaeth Lanbadarn Fawr yn ysgol Cymru. Wedi deunaw mlynedd o astudio yn yr Alban ac Iwerddon daeth adref i Geredigion, a deuai myfyrwyr ato o bob rhan o Gymru. Parhaodd ei bedwar mab â’i ddysg, ac mae’r llyfrau a ysgrifennwyd ac a addurnwyd ganddynt yn Llanbadarn ymhlith trysorau Cymru gynnar.

Pryd1011 i 1091
Ei gartrefLlanbadarn Fawr, Ceredigion
EsgobTyddewi, 1073 i 1078 a 1080 i 1085
Astudiodd ynYr Alban ac Iwerddon
Ei feibionRhygyfarch, Arthen, Daniel ac Ieuan

Ei eni yn Llanbadarn#

Ganwyd Sulien tua 1011 yn Llanbadarn Fawr, ger lle mae Aberystwyth heddiw, i deulu da o’r clas, yr hen gymuned o glerigwyr a wasanaethai eglwys fawr Sant Padarn. Ysgrifennid ei enw’n Sulgenus yn Lladin. Daw bron y cyfan a wyddom amdano o gerdd Ladin a ysgrifennodd ei fab ei hun, Ieuan, sy’n dweud ei fod o dras bonheddig.

Deunaw mlynedd o astudio#

Yn ŵr ifanc aeth Sulien i ysgolion Cymru, yna croesodd i’r Alban, lle bu’n astudio am bum mlynedd, ac yna i Iwerddon, lle bu’n astudio am dair blynedd ar ddeg eto. Iwerddon bryd hynny oedd cartref y dysg gorau yn y Gorllewin, a daeth Sulien â’i llyfrau, ei hysgolheictod a’i chelfyddyd adref gydag ef.

Ysgol Llanbadarn#

Yn ôl yng Ngheredigion, enillodd Sulien enwogrwydd mawr am ei ddysgu a’i ddysg, a daeth Llanbadarn yn ysgol Cymru. Dysgodd ei bedwar mab ei hun: Rhygyfarch, a ysgrifennodd Fuchedd Dewi Sant; Ieuan, copïydd, arlunydd a bardd; Daniel, a ddaeth yn archddiacon Powys; ac Arthen. Cariodd eu meibion hwythau’r dysg ymlaen i’r ddeuddegfed ganrif. Mae’r Bywgraffiadur Cymreig yn sôn am ysgol Sulien a’i dylanwad parhaol ar ddysg Cymru.

Esgob Tyddewi#

Ddwywaith dewiswyd Sulien yn esgob Tyddewi, o 1073 hyd 1078 ac eto o 1080 hyd 1085, yn y blynyddoedd caled pan oedd y Normaniaid yn gwthio i mewn i Gymru a’r Llychlynwyr yn dal i ymosod ar arfordir Dyfed. Yn 1081, yn ystod ei ail gyfnod yn esgob, cyfarfu Gruffudd ap Cynan a Rhys ap Tewdwr yn eglwys Dewi Sant a gwneud y cytundeb a arweiniodd at eu buddugoliaeth ym Mynydd Carn.

Sulien Ddoeth#

Bu farw Sulien yn 1091, tua phedwar ugain oed, yn enwog am ei ddoethineb a’i ysgolheictod, a chofiwyd ef byth wedyn fel Sulien Ddoeth. Mae llyfrau ei ysgol wedi goroesi: y Sallwyr a wnaed yn Llanbadarn i Rygyfarch, sydd heddiw yng Ngholeg y Drindod, Dulyn, a chopi Ieuan o Awstin Sant â’r gerdd am ei dad ar ei ddail rhydd. Efallai fod pentref Tresillian yng Nghernyw yn cario ei enw.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Padarn yn Llanbadarn Fawr (cronicl cynnar:Buchedd Padarn, tua 1120)

    Mae Sant Padarn yn sefydlu ei fynachlog yn Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Roedd ei hysgol yn dal yn enwog bum can mlynedd yn ddiweddarach, pan ddysgai Sulien a’i feibion yno.

    Padarn yn Llanbadarn Fawr
  2. Sulien Ddoeth (wedi’i gofnodi)

    Mae Sulien, ysgolhaig a fu’n astudio yn Iwerddon ac a fu’n dysgu yn Llanbadarn Fawr, yn dod yn Esgob Tyddewi. Mae ei feibion yn gwneud Llanbadarn yn ganolfan dysg.

    Sulien Ddoeth
  3. Buchedd Dewi (wedi’i gofnodi)

    Mae Rhygyfarch, mab yr Esgob Sulien o Dyddewi, yn ysgrifennu Buchedd Dewi, gyda geiriau olaf Dewi: ‘gwnewch y pethau bychain’.

    Buchedd Dewi

Hefyd yn yr oes hon

fl. 8th century

Elisedd ap Gwylog

Y brenin a adenillodd Bowys (wedi’i gofnodi)

Brenin Powys a adenillodd ei dir oddi ar y Saeson â’r cleddyf. Cododd ei orwyr Biler Eliseg er anrhydedd iddo ger Llangollen.

Elisedd ap Gwylog
d. 809

Elfoddw

Archesgob Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Eglwyswr mawr Gwynedd a ddaeth â’r Brythoniaid i gytundeb â Rhufain ar ddyddiad y Pasg yn 768, a’r athro a enwir yn Hanes y Brythoniaid.

Elfoddw
fl. c. 829

Nennius

Hanesydd y Brythoniaid (wedi’i gofnodi)

Y mynach o Gymro a enwir yn gasglwr yr Historia Brittonum, y llyfr sy’n cofnodi deuddeg brwydr Arthur.

Nennius
d. 844

Merfyn Frych

Brenin Gwynedd (wedi’i gofnodi)

Brenin Gwynedd o 825 y croesawai ei lys ysgolheigion o Iwerddon, ac a sefydlodd linach Rhodri Mawr.

Merfyn Frych

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf