Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes y Seintiau

Eglwys Gadeiriol Llanelwy

Yr eglwys gadeiriol hynafol leiaf ym Mhrydain, a sefydlwyd gan Gyndeyrn Sant, lle cofir yr Esgob William Morgan, a roddodd y Beibl yn Gymraeg i Gymru.

Llun: Eglwys Gadeiriol Llanelwy, yr eglwys gadeiriol hynafol leiaf ym Mhrydain, gyda’i thŵr sgwâr · DeFacto, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
6th century 53.257° N, 3.442° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Ystyr yr enw

Llanelwy: yr eglwys ar afon Elwy

Llanelwy

  • Llan eglwys, tir sanctaidd caeedig
  • elwy afon Elwy

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Llanelwy, ar afon Elwy yn Nyffryn Clwyd, yw eglwys Cyndeyrn ac Asaph. Ei heglwys gadeiriol yw’r leiaf yng Nghymru a Lloegr, ac ynddi cedwir Beibl William Morgan, a roddodd y Beibl cyfan i bobl Cymru yn eu hiaith eu hunain.

SefydlwydGan Gyndeyrn, yna Asaph, 6ed ganrif
AilgodwydO 1284 gan yr Esgob Anian
TrysorBeibl Cymraeg William Morgan

Cyndeyrn ac Asaph

Cododd Cyndeyrn Sant eglwys gyntaf yma yn y chweched ganrif, a dilynodd Asaph Sant, ŵyr Pabo Post Prydain, ef, gan roi ei enw i’r ddinas yn Saesneg. Mae’r eglwys gadeiriol wedi’i chysegru i’r ddau.

Yr Esgob Anian yn ailgodi

Llosgodd milwyr Edward I yr eglwys gadeiriol yn 1282 yn ei gyrch olaf ar Wynedd. Dechreuodd yr Esgob Anian ei hailgodi yn 1284, a pharhaodd y gwaith hyd 1381, gyda’r tŵr canol yn codi’n fuan wedyn. Gorwedd delw gerfiedig Anian yn yr eil ddeheuol.

Trysorau’r eglwys gadeiriol

Mae’r gangell yn cadw seddau cyfoethog eu cerfiadau o ddiwedd y bymthegfed ganrif, yr unig seddau canopïog i oroesi yng Nghymru. Wrth ymyl delw Anian mae Maen y Milgi, hen faen wedi’i gerfio â milgi’n hela ysgyfarnog, y dywedir ei fod o fedd tywysoges o’r enw Efa. Bu Sieffre o Fynwy yn esgob yma o 1152 i 1155.

Y Beibl yn Gymraeg

William Morgan, esgob Llanelwy o 1601, oedd y cyntaf i gyfieithu’r Beibl cyfan o’r Roeg a’r Hebraeg i’r Gymraeg, ac mae ei Feibl i’w weld yn yr eglwys gadeiriol. Y tu allan saif cofeb i gyfieithwyr y Beibl i’r Gymraeg, William Salesbury yn eu plith.

Llanelwy heddiw

Claddwyd A. G. Edwards, Archesgob cyntaf Cymru, a’r cyfansoddwr William Mathias yma. Adferodd George Gilbert Scott yr eglwys gadeiriol yn 1867 i 1875, ac mae’n dal i gadw ei tho pren cain o’r bedwaredd ganrif ar ddeg dros gorff yr eglwys.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf