
Cymru Glyndŵr
Castell Rhuddlan
O’r castell hwn y cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan yn 1284, gan orfodi rheolaeth Lloegr ar diroedd y tywysogion. Goroesodd cyfraith Cymru a’r Gymraeg.
Llun: Tyrau Castell Rhuddlan uwchben afon Clwyd · Julie Anne Workman, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Rhuddlan: y lan rudd (rhudd + glan)
Rhuddlan
- Rhudd rhudd
- lan glano glan (treiglad meddal: g → –)
Saif Castell Rhuddlan wrth hen ryd ar afon Clwyd. Ymhell cyn i Edward I godi yma, roedd Rhuddlan yn sedd frenhinol i Ruffudd ap Llywelyn, ac yn 1400 daeth gwŷr Owain Glyndŵr at ei furiau.FfynonellauCastell Rhuddlan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Rhuddlan, ar ymyl y dref, castell Cymreig oedd yn wreiddiol; saif wrth ryd strategol ar afon Clwyd; mae’n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795; cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma a’i wneud yn sedd frenhinol; yn 1277 codwyd castell cadarn yma gan Edward I; yn 1284 cyhoeddodd Statud Rhuddlan yma; bu gwarchae arno gan Gymry’r Gogledd dan Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel 1294; dros ganrif yn ddiweddarach ymosododd Owain Glyndŵr arno a llosgwyd y dref gaerog o’i gwmpas.Rhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
| Codwyd | 1277 hyd 1282FfynhonnellRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg. |
|---|---|
| Cwrt mewnol | Tua 43 metr sgwârFfynhonnellRhuddlan Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 92914): olion sylweddol castell carreg a sefydlwyd gyda bwrdeistref yn 1277, yn lle castell cynharach ar Dwthill; cwrt mewnol â thyrau tua 43 m sgwâr o fewn ward allanol fras gonsentrig, wedi’i ffinio gan ffos lydan â wyneb carreg ac eithrio lle mae’n gorwedd ar lan yr afon i’r de-orllewin; dymchwelwyd yn 1648. |
| Tyrau a enwyd gan Pennant | Tŵr y Silod a Thŵr y BreninFfynhonnellRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg. |
Sedd frenhinol Gymreig
Cyn y Normaniaid, roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn, a gododd gastell yma a’i wneud yn sedd frenhinol. Efallai mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795.FfynonellauRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.Castell Rhuddlan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Rhuddlan, ar ymyl y dref, castell Cymreig oedd yn wreiddiol; saif wrth ryd strategol ar afon Clwyd; mae’n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795; cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma a’i wneud yn sedd frenhinol; yn 1277 codwyd castell cadarn yma gan Edward I; yn 1284 cyhoeddodd Statud Rhuddlan yma; bu gwarchae arno gan Gymry’r Gogledd dan Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel 1294; dros ganrif yn ddiweddarach ymosododd Owain Glyndŵr arno a llosgwyd y dref gaerog o’i gwmpas.
Y castell diemwnt
Dechreuodd Edward I y castell yn 1277, dan Feistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna dan James o St George. Mae ganddo furiau o fewn muriau, ond yn wahanol i’w gestyll eraill saif ei borthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr, gan roi cynllun diemwnt iddo, â ffos lydan ar dair ochr a’r afon ar y bedwaredd.FfynonellauRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.Rhuddlan Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 92914): olion sylweddol castell carreg a sefydlwyd gyda bwrdeistref yn 1277, yn lle castell cynharach ar Dwthill; cwrt mewnol â thyrau tua 43 m sgwâr o fewn ward allanol fras gonsentrig, wedi’i ffinio gan ffos lydan â wyneb carreg ac eithrio lle mae’n gorwedd ar lan yr afon i’r de-orllewin; dymchwelwyd yn 1648.
Symud afon
Er mwyn i longau allu cyrraedd y castell beth bynnag a ddigwyddai ar y tir, sythwyd a dyfnhawyd afon Clwyd yn sianel newydd. Gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell hefyd, a gellir olrhain cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif yn y dref o hyd.FfynhonnellRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
Statud Rhuddlan
Yn 1284 cyhoeddwyd Statud Rhuddlan yma, gan ddod â chyfraith Lloegr i diroedd y tywysogion. Er hynny parhaodd cyfraith Cymru i gael ei harfer yn lleol, hyd 1536.FfynonellauRhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.Castell Rhuddlan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Rhuddlan, ar ymyl y dref, castell Cymreig oedd yn wreiddiol; saif wrth ryd strategol ar afon Clwyd; mae’n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795; cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma a’i wneud yn sedd frenhinol; yn 1277 codwyd castell cadarn yma gan Edward I; yn 1284 cyhoeddodd Statud Rhuddlan yma; bu gwarchae arno gan Gymry’r Gogledd dan Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel 1294; dros ganrif yn ddiweddarach ymosododd Owain Glyndŵr arno a llosgwyd y dref gaerog o’i gwmpas.
Madog a Glyndŵr
Yng ngwrthryfel 1294 bu gwŷr y gogledd dan Madog ap Llywelyn yn gwarchae ar y castell, ac yn 1400 ymosododd Owain Glyndŵr arno a llosgi’r dref gaerog o’i gwmpas.FfynonellauCastell Rhuddlan ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: Castell Rhuddlan, ar ymyl y dref, castell Cymreig oedd yn wreiddiol; saif wrth ryd strategol ar afon Clwyd; mae’n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795; cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma a’i wneud yn sedd frenhinol; yn 1277 codwyd castell cadarn yma gan Edward I; yn 1284 cyhoeddodd Statud Rhuddlan yma; bu gwarchae arno gan Gymry’r Gogledd dan Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel 1294; dros ganrif yn ddiweddarach ymosododd Owain Glyndŵr arno a llosgwyd y dref gaerog o’i gwmpas.Rhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
Ymweld
Er iddo gael ei dynnu i lawr yn rhannol yn 1648, mae olion sylweddol o’r castell yn sefyll o hyd. Mae yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’i enw Cymraeg, Castell Rhuddlan, yn Saesneg hefyd, ac mae twmpath Normanaidd Twthill ychydig i’r de.FfynonellauRhuddlan Castle ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 92914): olion sylweddol castell carreg a sefydlwyd gyda bwrdeistref yn 1277, yn lle castell cynharach ar Dwthill; cwrt mewnol â thyrau tua 43 m sgwâr o fewn ward allanol fras gonsentrig, wedi’i ffinio gan ffos lydan â wyneb carreg ac eithrio lle mae’n gorwedd ar lan yr afon i’r de-orllewin; dymchwelwyd yn 1648.Rhuddlan Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Rhuddlan, yn Sir Ddinbych, a ddewiswyd yn safle castell gan Edward I yn 1277 ac a orffennwyd yn 1282, a’r gwaith dan ofal Meistr Bertram o Gasgwyn yn gyntaf ac yna James o St George; consentrig, â chynllun diemwnt unigryw, a’r porthdai ar gorneli’r wardiau sgwâr; yn ôl Thomas Pennant gelwid un tŵr yn Dŵr y Silod a’r llall yn Dŵr y Brenin; ffos ar dair ochr ac afon Clwyd ar y bedwaredd, a sythwyd a dyfnhawyd yr afon fel y gallai llongau hwylio at y castell; cyn y Normaniaid roedd Rhuddlan yng nghanol cantref Cymreig, ac oddi yma daliai arglwyddi Rhuddlan y Berfeddwlad dros Ruffudd ap Llywelyn; mae mwnt Normanaidd Twthill, 1086, ychydig i’r de; gosododd Edward fwrdeistref newydd i’r gogledd o’r castell, a gellir gweld cynllun ei strydoedd o’r 13eg ganrif o hyd; daeth Statud Rhuddlan 1284 â chyfraith Lloegr, ond parhaodd cyfraith Cymru yn lleol hyd 1536; ymosododd lluoedd Owain Glyndŵr arno yn 1400; dymchwelwyd yn rhannol yn 1648; yng ngofal Cadw, sydd ers 2024 yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Rhuddlan yn Saesneg.
Pobl y lle hwn
Ffynonellau a darllen pellach
Coflein: cofnod cenedlaethol y safle hwn ↗Cadw: cofnod yr adeilad rhestredig ↗Wicipedia ↗
Ddoe a heddiw


Yn y 1890au deuai gwartheg i yfed yn afon Clwyd o dan furiau’r castell. Heddiw mae’r glannau dan laswellt a ffens, ac mae tyrau dwbl y pyrth yn sefyll uwchben yr afon fel cynt.
Ddoe: gwartheg yn afon Clwyd o dan y castell · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell uwchben afon Clwyd · Simaron, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsCasglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf











