Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1545–1604

William Morgan

Cyfieithodd y Beibl cyfan i’r Gymraeg yn 1588. Daeth ei ryddiaith yn safon i’r Gymraeg ysgrifenedig.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1545–1604 (wedi’i gofnodi) Esgob a chyfieithydd Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Saint a ffydd
★ Y Cymro cyntaf Y Beibl Cymraeg cyflawn cyntaf, 1588
Portread wedi’i ysgythru o’r Esgob William Morgan ar ôl Thomas Prytherch (1907), yn y Llyfrgell Genedlaethol
Portread wedi’i ysgythru o’r Esgob William Morgan ar ôl Thomas Prytherch (1907), yn y Llyfrgell Genedlaethol · Llun: Thomas Prytherch, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Rhoddodd yr Esgob William Morgan o Dŷ Mawr Wybrnant y Beibl cyfan i’r Cymry yn eu hiaith eu hunain yn 1588. Daeth ei Gymraeg, yn gyfoethog, yn eglur ac yn urddasol, yn safon yr iaith ysgrifenedig am ganrifoedd, a chredir mai ei Feibl ef, yn fwy na dim arall, a gadwodd y Gymraeg yn fyw.

GanedTua 1545, Tŷ Mawr Wybrnant, Penmachno
Ei golegSt John’s, Caergrawnt
Ei blwyfLlanrhaeadr-ym-Mochnant, o 1578
Ei waith mawrY Beibl cyssegr-lan, 1588
EsgobLlandaf 1595, Llanelwy 1601
Bu farw10 Medi 1604

Ffermdy yn y Wybrnant#

Ganed William tua 1545 yn Nhŷ Mawr, ffermdy yng nghwm bach y Wybrnant ger Penmachno, mab John ap Morgan ap Llywelyn, tenant ar ystad Gwydir, a’i wraig Lowri. Mae’n debyg iddo gael ei addysg gyntaf yng Ngwydir, drwy gaplan Morys Wyn, gyda meibion y plas.

Tair blynedd ar ddeg yng Nghaergrawnt#

Yn 1565 aeth i Goleg St John, Caergrawnt, yn ysgolor tlawd, gydag Edmwnd Prys yn gyd-fyfyriwr iddo. Arhosodd dair blynedd ar ddeg i gyd, yn astudio athroniaeth, mathemateg a Groeg, yna’r Beibl mewn Groeg, Hebraeg ac Aramaeg, a meistrolodd Ladin, Ffrangeg ac Almaeneg hefyd. Daeth yn ddoethur mewn diwinyddiaeth yn 1583.

Ficer Llanrhaeadr#

Wedi’i ordeinio yn 1568, gwasanaethodd yn Llanbadarn Fawr a’r Trallwng, ac yn 1578 daeth yn ficer Llanrhaeadr-ym-Mochnant, dan fynyddoedd y Berwyn. Yno priododd Catherine ferch George, ac yno y gwnaeth y rhan fwyaf o’i waith mawr. Calonogodd yr Archesgob Whitgift, a gyfarfu yn 1579, ef yn fawr yn y gwaith.

Beibl 1588#

Roedd Salesbury wedi rhoi’r Testament Newydd i Gymru, ond nid oedd yr Hen Destament yn Gymraeg eto. Ymgymerodd Morgan â’r gwaith cyfan. Cyfieithodd yr Hen Destament a’r Apocryffa o’r Hebraeg a’r Groeg a diwygio Testament Newydd Salesbury, ac yn 1588 argraffwyd y Beibl cyfan, Y Beibl cyssegr-lan, yn Llundain i eglwysi Cymru. Roedd Edmwnd Prys ymhlith y rhai a’i helpodd.

Cymraeg i bob gwrandäwr#

Rhoddodd Morgan sillafiadau Lladinaidd Salesbury o’r neilltu ac ysgrifennu Cymraeg yn agos at yr iaith lafar, yn iaith urddasol y beirdd, fel y deallai hyd yn oed y rhai na fedrent ddarllen pan ddarllenid ef yn yr eglwys bob Sul. Daeth ei Feibl yn safon ac yn batrwm i bawb a ysgrifennodd yn Gymraeg ar ei ôl.

Oni bai am y Beibl Cymraeg byddai’r iaith Gymraeg wedi diflannu’n raddol ond yn sicr.

Isaac Thomas

Esgob Llandaf a Llanelwy#

Yn 1595 fe’i gwnaed yn esgob Llandaf, ac yn 1601 yn esgob Llanelwy. Diwygiodd y Llyfr Gweddi Cymraeg, a gyhoeddwyd yn 1599, a gweithiodd ar ddiwygio’i Feibl hyd ei farw ar 10 Medi 1604. Dygodd Richard Parry a John Davies y gwaith hwnnw ymlaen, ac arhosodd eu Beibl hwy yn 1620, a elwir o hyd yn Feibl William Morgan, yn Feibl y Cymry hyd 1988.

Gorchest ddigymar#

Gosododd Isaac Thomas Feibl Morgan ochr yn ochr â Beibl Almaeneg Luther a’r Fersiwn Awdurdodedig Saesneg, a galwodd Glanmor Williams ef yn orchest ddigymar. Ceidw’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol Dŷ Mawr Wybrnant, mae plac llechen yn eglwys Sant Dogfan yn Llanrhaeadr yn ei gofio, ac yn 2019 enwyd adeilad newydd y llywodraeth yn y Sgwâr Canolog, Caerdydd, yn Dŷ William Morgan.

Ar y llinell amser

  1. Y Beibl Cymraeg

    Mae cyfieithiad William Morgan yn gosod safon y Gymraeg lenyddol ac yn helpu’r iaith i oroesi.

    Y Beibl Cymraeg
  2. Diwygio’r Beibl

    Mae’r Esgob Richard Parry a John Davies, Mallwyd, yn diwygio Beibl William Morgan. Darllenir eu fersiwn mewn cartrefi Cymraeg am dros 350 o flynyddoedd.

    Diwygio’r Beibl

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf