Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion

Llys Rhosyr

Yr unig lys o eiddo tywysogion Cymru y gallwch gerdded ymysg ei furiau heddiw, yn Niwbwrch ar Ynys Môn. Claddwyd ef dan dywod gan storm fawr yn 1332.

Llun: Sylfeini Llys Rhosyr, un o lysoedd brenhinol tywysogion Gwynedd, Ynys Môn · RobinLeicester, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1200s 53.162° N, 4.366° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →

Roedd Llys Rhosyr, ger Niwbwrch yn ne-orllewin Môn, yn un o lysoedd pwysicaf tywysogion Gwynedd. Wedi’i gladdu dan dywod a’i ddarganfod eto gan archaeolegwyr yn 1992, dyma’r unig lys brenhinol yng Ngwynedd a gloddiwyd hyd yma, ac ailgodwyd ei neuadd fawr yn Sain Ffagan.

CwmwdMenai
CloddiwydO 1992; agorwyd 1995
Y neuadd newyddSain Ffagan, agorwyd Hydref 2018

Llys ar gylchdaith y tywysog

Gorweddai Rhosyr i’r de o gantref brenhinol Aberffraw. Fel pob llys cwmwd a chantref, safai’n barod i groesawu’r tywysog a’i osgordd ar eu cylchdaith o amgylch Gwynedd. Safai’r llys o fewn maerdref fach, fferm y tywysog, a’i cynhaliai ar ei ran.

Beth yw llys?

Ystyr gyntaf y gair llys oedd lle agored wedi’i gau, yna lle rhoi cyfraith, ac felly llys brenhinol. Yn Rhosyr amgylchynai mur mawr neuadd, siambrau ac ysguboriau o garreg a phren, efallai dros ardal mor fawr â 450 wrth 300 troedfedd.

Wedi’i ganfod yn y tywod

Yn y 14eg ganrif claddwyd y llys gan storm dywod ofnadwy. Eto ddechrau’r 18fed ganrif gwelodd Henry Rowlands fod pobl leol yn dal i adnabod y lle fel cae’r llys. O 1992 dadorchuddiodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd tua chwarter y muriau: y mur amgylchynol mawr a thri adeilad mawr, y mwyaf yn neuadd y llys ei hun, yn ôl pob tebyg, a’r nesaf yn ystafelloedd brenhinol.

Trysorau’r llys

Ymhlith y darganfyddiadau mae crochenwaith, llestri arian a darnau arian bath, arwyddion o bobl o statws uchel, a phwysau plwm i rwydi pysgota. Efallai i un ystafell fod yn drysordy lleol.

Llys Llywelyn yn Sain Ffagan

Ailgodwyd y neuadd fawr a’r siambr yn Amgueddfa Werin Sain Ffagan fel Llys Llywelyn, gyda muriau 9 metr o uchder, ac fe’u hagorwyd yn Hydref 2018. Y cyntaf i gysgu yno, ym Mai 2019, oedd plant ac athrawon Ysgol Santes Dwynwen, Niwbwrch. Prynodd Cadw y safle ei hun yn 2023; mae ar agor bob amser, gydag arddangosfa yn y pentref.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf