

Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
m. 1694
Syr Carbery Pryse o Ogerddan
Sgweier Gogerddan, ger Aberystwyth, a ddaeth o hyd i wythïen fawr o blwm ar Esgair Hir yn 1690, a ymladdodd fonopoli mwyngloddio’r Goron ac a enillodd Ddeddf 1693 a ganiataodd i dirfeddianwyr Cymru weithio eu mwynfeydd eu hunain.
Llun: Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, o fapiau ystad Gogerddan, tiroedd teulu Pryse (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Thomas Lewis, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Syr Carbery Pryse o Ogerddan oedd y sgweier a ryddhaodd fwynfeydd Cymru. Pan gafwyd gwythïen fawr o blwm ar ei dir yn 1690, hawliodd cwmni mwyngloddio’r Goron hi, ac ymladdodd yn eu herbyn nes i’r Senedd roi diwedd ar eu gafael ar fwynfeydd plwm Cymru.FfynonellauPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.Esgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).
| Cartref | Gogerddan, ger Aberystwyth |
|---|---|
| Teitl | Y pedwerydd barwnig, o 1682 |
| Yn y Senedd | Aelod dros Sir AberteifiFfynhonnellPryse baronets ↗Wikipedia (Saesneg)Barwnigiaeth Pryse o Ogerddan, a grëwyd yn 1641; olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682, eisteddodd yn y Senedd dros Sir Aberteifi a bu farw’n ddibriod yn 1694 (rhydd y Bywgraffiadur 1695), pan ddaeth y farwnigiaeth i ben; wedi ei farw prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd. |
| Y darganfyddiad | Esgair Hir, Mawrth 1690 |
| Y gyfraith | Deddf y Mwynfeydd Brenhinol, 1693 |
| Bu farw | 1694 (dywed rhai ffynonellau 1695), yr olaf o farwnigion PryseFfynonellauPryse baronets ↗Wikipedia (Saesneg)Barwnigiaeth Pryse o Ogerddan, a grëwyd yn 1641; olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682, eisteddodd yn y Senedd dros Sir Aberteifi a bu farw’n ddibriod yn 1694 (rhydd y Bywgraffiadur 1695), pan ddaeth y farwnigiaeth i ben; wedi ei farw prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd.Pryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi. |
Tŷ Gogerddan#
Roedd teulu Pryse o Ogerddan, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, ymhlith teuluoedd blaenaf Sir Aberteifi am ganrifoedd, ac eisteddent dros y sir yn y Senedd dro ar ôl tro. Olynodd Carbery Pryse ei ewythr yn bedwerydd barwnig yn 1682 ac eisteddodd dros Sir Aberteifi ei hun.FfynonellauPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.Pryse baronets ↗Wikipedia (Saesneg)Barwnigiaeth Pryse o Ogerddan, a grëwyd yn 1641; olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682, eisteddodd yn y Senedd dros Sir Aberteifi a bu farw’n ddibriod yn 1694 (rhydd y Bywgraffiadur 1695), pan ddaeth y farwnigiaeth i ben; wedi ei farw prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd.
Y wythïen ar Esgair Hir#
Ar neu tua 10 Mawrth 1690 cafwyd gwythïen o blwm cyfoethog mewn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn, yn uchel ar y gweundir i’r dwyrain o Aberystwyth. Ffurfiodd Pryse gwmni i’w gweithio.FfynonellauEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).Pryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.
Er 1568 roedd pob mwyn a gynhwysai arian yng Nghymru yn eiddo i’r Goron, a chan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol roedd yr hawl i’w weithio. Hawliodd y Gymdeithas fwynfa Esgair Hir. Gwrthododd Pryse ei hildio, ac ymladdodd yn eu herbyn yn y llys.FfynonellauSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol.Esgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).
Rhyddhau’r mwynfeydd#
Helpodd ei frwydr i roi diwedd ar yr hen fonopoli. Roedd Deddf 1688, a gafodd gydsyniad brenhinol yn 1689, eisoes wedi datgan nad mwynfeydd brenhinol oedd mwynfeydd copr, tun, haearn a phlwm, ac yn 1693 cadarnhaodd ail Ddeddf, a basiwyd i setlo cwerylon fel ei un ef, y câi perchnogion y tir eu gweithio, gyda’r Goron yn cadw dim ond yr hawl i brynu’r mwyn am bris penodol.FfynhonnellSociety of Mines Royal ↗Wikipedia (Saesneg)Un o ddau fonopoli mwyngloddio a gorfforwyd drwy siarter frenhinol ar 28 Mai 1568, yr un diwrnod â’r Company of Mineral and Battery Works; daeth ei fonopoli i ben gyda Deddf y Mwynfeydd Brenhinol 1688 (cydsyniad brenhinol 1689), ac yna Ddeddf 1693 ‘i atal anghydfod ynghylch mwynfeydd brenhinol’, a adawodd i dirfeddianwyr weithio eu mwynfeydd a gadael i’r Goron ddim ond yr hawl i brynu’r mwyn am brisiau penodol. Barnodd yr hanesydd Marilyn Palmer mai penderfyniad Pryse i weithio’i blwm a’i arian a dorrodd fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n dal mwyngloddio’n ôl yng Nghymru am y rhan fwyaf o’r ail ganrif ar bymtheg.FfynhonnellEsgair Hir and Esgair Fraith mines ↗Northern Mine Research Society (Saesneg)Ar neu tua 10 Mawrth 1690 darganfuwyd mwynfa gyfoethog mewn mwyn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn; torrodd brwydr Pryse i’w gweithio fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n llesteirio mwyngloddio drwy’r ail ganrif ar bymtheg (Marilyn Palmer).
Potosí Cymru#
Daeth mwynfeydd Esgair Hir i’w galw’n Botosí Cymru, ar ôl mynydd arian Potosí yn Ne America Sbaen, ac yn 1698 ysgrifennodd William Waller amdanynt mewn pamffled i ddenu buddsoddwyr yn Llundain.FfynhonnellPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi. Ni fu Pryse fyw i weld hynny. Nid oedd ei gwmni wedi gwneud cystal ag y gobeithiai ac roedd mewn dyled pan fu farw yn 1694, yr olaf o farwnigion Pryse, ac aeth y mwynfeydd i Gwmni’r Mentrwyr Mwyn Syr Humphrey Mackworth.FfynhonnellPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.
Wedi Syr Carbery#
Ni phriododd Syr Carbery erioed, felly daeth y farwnigiaeth i ben gydag ef. Aeth Gogerddan i’w berthynas Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse, a eisteddodd dros Sir Aberteifi yn y Senedd fel cynifer o’r teulu o’i flaen.FfynhonnellPryse family, of Gogerddan, Cardiganshire ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682; yn 1690 cafwyd plwm ar ei ystad ym Mwlch yr Esgair Hir a ffurfiodd gwmni i’w weithio, mwynfeydd ‘Potosí Cymru’ fel y daethant i’w galw; ni lwyddodd y cwmni cystal â’r gobaith ac roedd mewn dyled pan fu farw; gan iddo farw’n ddibriod daeth y farwnigiaeth i ben, ac aeth yr ystadau i Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse (1684–1720), aelod seneddol Sir Aberteifi.
Prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd.FfynhonnellPryse baronets ↗Wikipedia (Saesneg)Barwnigiaeth Pryse o Ogerddan, a grëwyd yn 1641; olynodd Syr Carbery Pryse, y pedwerydd barwnig, ei ewythr yn 1682, eisteddodd yn y Senedd dros Sir Aberteifi a bu farw’n ddibriod yn 1694 (rhydd y Bywgraffiadur 1695), pan ddaeth y farwnigiaeth i ben; wedi ei farw prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd. Yn 1698 ffurfiodd Gwmni’r Mentrwyr Mwyn i’w gweithio, gan gludo’r mwyn dros y môr i’w waith toddi yng Nghastell-nedd. Roedd y cweryl dros wythïen ar weundir unig wedi agor y ffordd i ddiwydiant cyfan newydd.
Parhaodd yr hyn a enillodd. Wedi 1693 gallai tirfeddianwyr Cymru agor eu mwynfeydd plwm a chopr eu hunain, a dilynodd oes fawr mwyngloddio’r ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Sir Aberteifi a Sir Drefaldwyn.
Lleoedd i ymweld â nhw
Yn fyw yr un pryd
Yn nhrefn eu geni, gyda Syr Carbery Pryse o Ogerddan yn eu plith.
Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf
Cydnabod y lluniau ar y dudalen hon (10)
- Swllt arian Siarl I a fathwyd ym mathdy Aberystwyth: plu Tywysog Cymru o flaen wyneb y Brenin ac eto… — The British Museum, Pippa Pearce · CC BY 2.0
- Olwynion dŵr mwynfa arian a phlwm Llywernog ger Ponterwyd — Martin Bodman, CC BY-SA 2.0
- Darn tair ceiniog arian y Brenin Siarl I o fathdy Thomas Bushell yn Aberystwyth, gyda phlu Tywysog Cymru… — Portable Antiquities Scheme, Megan Gard, CC BY 2.0
- Wynebddalen Llyfr y Tri Aderyn, o’r pedwerydd argraffiad, Wrecsam, 1778 — Photograph by Anatiomaros · CC BY-SA 4.0
- Carreg fedd Henry Vaughan yn Llansantffraed — Derek Harper · CC BY-SA 2.0
- Tŷ cwrdd y Crynwyr yn Abertawe; John ap John oedd pregethwr cyntaf y Crynwyr yn ne Cymru — ceridwen · CC BY-SA 2.0
- Harri Morgan, o lyfr Exquemelin am y bycaniriaid — From Exquemelin, Piratas de la America, 1681 · Parth cyhoeddus
- Elihu Yale — Enoch Seeman · Parth cyhoeddus
- Penddelw efydd Edward Lhuyd yn Aberystwyth, tref Llyfrgell Genedlaethol Cymru — Llywelyn2000 · CC BY-SA 4.0
- Y Lasynys, cartref Ellis Wynne ger Harlech — Oosoom · CC BY-SA 3.0
Gwnaed y lluniau gan y bobl a enwir, ac fe’u defnyddir dan y trwyddedau a ddangosir. Pob llun ar y wefan









