Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

m. 1694

Syr Carbery Pryse o Ogerddan

Sgweier Gogerddan, ger Aberystwyth, a ddaeth o hyd i wythïen fawr o blwm ar Esgair Hir yn 1690, a ymladdodd fonopoli mwyngloddio’r Goron ac a enillodd Ddeddf 1693 a ganiataodd i dirfeddianwyr Cymru weithio eu mwynfeydd eu hunain.

Llun: Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, o fapiau ystad Gogerddan, tiroedd teulu Pryse (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Thomas Lewis, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

m. 1694 (wedi’i gofnodi) Y sgweier a ryddhaodd fwynfeydd Cymru Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Diwydiant a menter
Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, o fapiau ystad Gogerddan, tiroedd teulu Pryse (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
Gweithfeydd mwyn Cwmsymlog, o fapiau ystad Gogerddan, tiroedd teulu Pryse (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) · Llun: Wikimedia Commons · Thomas Lewis, Parth cyhoeddus

Syr Carbery Pryse o Ogerddan oedd y sgweier a ryddhaodd fwynfeydd Cymru. Pan gafwyd gwythïen fawr o blwm ar ei dir yn 1690, hawliodd cwmni mwyngloddio’r Goron hi, ac ymladdodd yn eu herbyn nes i’r Senedd roi diwedd ar eu gafael ar fwynfeydd plwm Cymru.

CartrefGogerddan, ger Aberystwyth
TeitlY pedwerydd barwnig, o 1682
Yn y SeneddAelod dros Sir Aberteifi
Y darganfyddiadEsgair Hir, Mawrth 1690
Y gyfraithDeddf y Mwynfeydd Brenhinol, 1693
Bu farw1694 (dywed rhai ffynonellau 1695), yr olaf o farwnigion Pryse

Tŷ Gogerddan#

Roedd teulu Pryse o Ogerddan, ym mhlwyf Llanbadarn Fawr, ymhlith teuluoedd blaenaf Sir Aberteifi am ganrifoedd, ac eisteddent dros y sir yn y Senedd dro ar ôl tro. Olynodd Carbery Pryse ei ewythr yn bedwerydd barwnig yn 1682 ac eisteddodd dros Sir Aberteifi ei hun.

Y wythïen ar Esgair Hir#

Ar neu tua 10 Mawrth 1690 cafwyd gwythïen o blwm cyfoethog mewn arian ar y comin a elwir Esgair Hir, ym mhlwyf Llanfihangel Genau’r Glyn, yn uchel ar y gweundir i’r dwyrain o Aberystwyth. Ffurfiodd Pryse gwmni i’w gweithio.

Er 1568 roedd pob mwyn a gynhwysai arian yng Nghymru yn eiddo i’r Goron, a chan Gymdeithas y Mwynfeydd Brenhinol roedd yr hawl i’w weithio. Hawliodd y Gymdeithas fwynfa Esgair Hir. Gwrthododd Pryse ei hildio, ac ymladdodd yn eu herbyn yn y llys.

Rhyddhau’r mwynfeydd#

Helpodd ei frwydr i roi diwedd ar yr hen fonopoli. Roedd Deddf 1688, a gafodd gydsyniad brenhinol yn 1689, eisoes wedi datgan nad mwynfeydd brenhinol oedd mwynfeydd copr, tun, haearn a phlwm, ac yn 1693 cadarnhaodd ail Ddeddf, a basiwyd i setlo cwerylon fel ei un ef, y câi perchnogion y tir eu gweithio, gyda’r Goron yn cadw dim ond yr hawl i brynu’r mwyn am bris penodol. Barnodd yr hanesydd Marilyn Palmer mai penderfyniad Pryse i weithio’i blwm a’i arian a dorrodd fonopoli’r Mwynfeydd Brenhinol, a fu’n dal mwyngloddio’n ôl yng Nghymru am y rhan fwyaf o’r ail ganrif ar bymtheg.

Potosí Cymru#

Daeth mwynfeydd Esgair Hir i’w galw’n Botosí Cymru, ar ôl mynydd arian Potosí yn Ne America Sbaen, ac yn 1698 ysgrifennodd William Waller amdanynt mewn pamffled i ddenu buddsoddwyr yn Llundain. Ni fu Pryse fyw i weld hynny. Nid oedd ei gwmni wedi gwneud cystal ag y gobeithiai ac roedd mewn dyled pan fu farw yn 1694, yr olaf o farwnigion Pryse, ac aeth y mwynfeydd i Gwmni’r Mentrwyr Mwyn Syr Humphrey Mackworth.

Wedi Syr Carbery#

Ni phriododd Syr Carbery erioed, felly daeth y farwnigiaeth i ben gydag ef. Aeth Gogerddan i’w berthynas Edward Pryse ac yna i Lewis Pryse, a eisteddodd dros Sir Aberteifi yn y Senedd fel cynifer o’r teulu o’i flaen.

Prynodd Syr Humphrey Mackworth ei gyfranddaliadau yn y mwynfeydd. Yn 1698 ffurfiodd Gwmni’r Mentrwyr Mwyn i’w gweithio, gan gludo’r mwyn dros y môr i’w waith toddi yng Nghastell-nedd. Roedd y cweryl dros wythïen ar weundir unig wedi agor y ffordd i ddiwydiant cyfan newydd.

Parhaodd yr hyn a enillodd. Wedi 1693 gallai tirfeddianwyr Cymru agor eu mwynfeydd plwm a chopr eu hunain, a dilynodd oes fawr mwyngloddio’r ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Sir Aberteifi a Sir Drefaldwyn.

Gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf