

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1265
Llyfr Aneirin
Llyfr bach o dri deg wyth tudalen sy’n cadw’r Gododdin, cerdd fawr Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, gyda’r pedair Gorchan.
Llun: Tudalen gyntaf Llyfr Aneirin (tua 1250–1300), ar ddechrau’r Gododdin · Hand α, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1250 i 1300, gan ddau gopïydd |
|---|---|
| Maint | 38 o dudalennau |
| Yn eiddo i | Gyngor Caerdydd; yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru ers 2011 |
| Yn cadw | Y Gododdin, efallai’r gerdd hynaf gan y Cymry |
Llyfr bach â cherdd fawr
Llyfr bach o dri deg wyth tudalen yw Llyfr Aneirin, ac ynddo mae’r unig gopi cynnar o’r Gododdin, cerdd fawr rhyfelwyr yr Hen Ogledd.FfynhonnellThe Book of Aneirin ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Caerdydd 2.81) (Saesneg)Tri deg wyth o dudalennau, a ysgrifennwyd tua 1250–1300 gan ddau gopïydd, efallai yn Aberconwy; yn eiddo i Ddafydd Nanmor a Gwilym Tew; yn yr Hengwrt; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896. Tua’r flwyddyn 600, gwleddodd Mynyddog Mwynfawr, brenin Gododdin, yr oedd ei lys yn Nin Eidyn, Caeredin heddiw, dri chant o ryfelwyr am flwyddyn. Yna marchogasant tua’r de i Gatraeth, efallai Catterick yn Swydd Efrog, yn erbyn yr Eingl, a syrthiodd bron bob un ohonynt. Canodd Aneirin, y bardd a ddaeth yn ôl, am bob un ohonynt yn ei dro.
Talasant am eu gwledd o fedd â’u bywydau.
Thema’r Gododdin, yng ngeiriau Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Dau gopïydd
Dau gopïydd a ysgrifennodd y llyfr, mynachod yn ôl pob tebyg, efallai yn abaty Sistersaidd Aberconwy yn negawdau olaf y tywysogion annibynnol. Copïodd y cyntaf o gynsail hen iawn a chadw llawer o’i sillafu, felly drwy ei dudalennau gallwn weld y Gymraeg fel yr ysgrifennid hi ganrifoedd cyn ei ddydd. Copïodd yr ail fersiwn diweddarach o’r gerdd ac ychwanegu pedair arall, y Gorchanau. Yma hefyd mae Pais Dinogad, hwiangerdd y mae mam yn ei chanu i’w phlentyn am ei dad yr heliwr, gyda’i waywffon a’i gŵn, yr unig hwiangerdd i oroesi o Gymru gynnar.
Ei deithiau
Yn y bymthegfed ganrif roedd y llyfr yn eiddo i’r beirdd Dafydd Nanmor a Gwilym Tew, ym Morgannwg. Daeth i’r gogledd i lyfrgell Robert Vaughan yn yr Hengwrt, wrth ochr y Llyfr Du a Llyfr Taliesin. Yn y 1780au fe’i cymerwyd o’r Hengwrt a’i gario’n ôl i’r de, lle daeth i’r hanesydd Thomas Price, Carnhuanawc. Wedi ei farw fe’i gwerthwyd i gasglwr o Loegr, ac yn 1896 prynodd Llyfrgell Rydd Caerdydd ef yn ôl i Gymru. Cyhoeddodd yr ysgolhaig mawr Ifor Williams ei destun yn 1938 fel Canu Aneirin.
Taliesin yn Llyfr Aneirin
Rhoddir dau o’r Gorchanau, Gorchan Adrefon a Gorchan Maeldderw, i Daliesin yn y llyfr, felly mae dau fardd mawr yr Hen Ogledd yn cwrdd yn ei dudalennau. Tybiai Ifor Williams i Bais Dinogad gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr hŷn y copïwyd ef ohono.FfynhonnellBook of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)38 tudalen, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, copi o lyfr coll o’r 9fed ganrif mae’n debyg, mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol; yn eiddo i Ddafydd Nanmor yn y 15fed ganrif; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, a heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, lle cafodd ei adfer a’i ailrwymo; rhoddwyd ar-lein gan y Llyfrgell Genedlaethol ym mis Rhagfyr 2013; Peis Dinogat, hwiangerdd y tybiai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr gwreiddiol; rhoddir Gorchanau Adrefon a Maeldderw i Daliesin.
Ar-lein i’r byd
Wedi iddo ddod i Aberystwyth cafodd y llyfr ei adfer a’i ailrwymo, ac ym mis Rhagfyr 2013 rhoddodd y Llyfrgell Genedlaethol bob tudalen ar-lein.FfynhonnellBook of Aneirin ↗Wikipedia (Saesneg)38 tudalen, a ysgrifennwyd yng Nghymru tua 1265, mewn mynachlog yn ôl pob tebyg, copi o lyfr coll o’r 9fed ganrif mae’n debyg, mewn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol; yn eiddo i Ddafydd Nanmor yn y 15fed ganrif; prynwyd gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896, a heddiw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, lle cafodd ei adfer a’i ailrwymo; rhoddwyd ar-lein gan y Llyfrgell Genedlaethol ym mis Rhagfyr 2013; Peis Dinogat, hwiangerdd y tybiai Ifor Williams iddi gael ei hysgrifennu gyntaf ar ymyl y llyfr gwreiddiol; rhoddir Gorchanau Adrefon a Maeldderw i Daliesin.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Aneirin → Y Cynfeirdd → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


