Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1881–1965

Syr Ifor Williams

Yr ysgolhaig a ddangosodd fod cerddi Aneirin a Thaliesin yn perthyn i’r chweched ganrif mewn gwirionedd, ac a olygodd Bedair Cainc y Mabinogi.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1881–1965 (wedi’i gofnodi) A agorodd yr hen ganu Cymraeg Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
Syr Ifor Williams, llun gan Geoff Charles
Syr Ifor Williams, llun gan Geoff Charles · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Rhoddodd Syr Ifor Williams, mab chwarelwr o Dregarth, ei oes i farddoniaeth hynaf Cymru. Gair wrth air agorodd gerddi Aneirin a Thaliesin, gwnaeth y Gododdin yn ddarllenadwy eto, a gosododd sylfeini pob astudiaeth o’r Hen Gymraeg. Meddai Bob Owen, Croesor, amdano mai ef oedd y myfyriwr caletaf yn hanes y genedl.

Ganed16 Ebrill 1881, Pendinas, Tregarth, ger Bangor
ColegColeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor
AthroIaith a Llenyddiaeth Gymraeg, Bangor, 1929–1947
Prif lyfrauCanu Aneirin 1938; Canu Taliesin 1960
AnrhydeddauCymrawd yr Academi Brydeinig 1938; urddwyd yn farchog 1947
Bu farw4 Tachwedd 1965, Pontllyfni

Mab chwarelwr#

Ganed Ifor Williams ar 16 Ebrill 1881 ym Mhendinas, Tregarth, ger Bangor, mab John Williams, chwarelwr llechi, a’i wraig Jane. Ei daid oedd yr hanesydd lleol Hugh Derfel Hughes.

Aeth i Ysgol Friars ym Mangor yn 1894, ond wedi ychydig dros flwyddyn anafodd ddamwain ei gefn a’i gadw yn ei wely am rai blynyddoedd. Pan wellodd aeth i’r ysgol yng Nghlynnog, ac yn 1902 enillodd ysgoloriaeth i Goleg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor.

Bangor#

Graddiodd gydag anrhydedd mewn Groeg yn 1905 ac yn y Gymraeg yn 1906, a daeth yn gynorthwyydd i John Morris-Jones. Yn 1920 crëwyd cadair Llenyddiaeth Gymraeg iddo, ac o 1929 bu’n Athro Iaith a Llenyddiaeth Gymraeg, hyd ei ymddeoliad yn 1947. Treuliodd ei holl yrfa ym Mangor, ger ei bentref genedigol.

Testunau i’r myfyrwyr#

Lluniwyd llawer o’i lyfrau cyntaf i roi testunau da gyda nodiadau clir i fyfyrwyr: Breuddwyd Maxen, Cyfranc Lludd a Llevelys, Chwedlau Odo, ac yn 1930 Pedeir Keinc y Mabinogi, ei argraffiad o Bedair Cainc y Mabinogi, sy’n dal yn safonol heddiw.

Gyda Thomas Roberts golygodd gerddi Dafydd ap Gwilym yn 1914, yr ymgais gyntaf i adfer geiriau Dafydd ar linellau ysgolheigaidd, a dangosodd sut y cyrhaeddodd llenyddiaeth y cyfandir at y bardd mawr.

Yr Hengerdd#

Calon gwaith ei oes oedd yr Hengerdd, hen farddoniaeth Aneirin, Taliesin a Llywarch Hen. Dechreuodd ar y Gododdin yn bump ar hugain oed ac arhosodd gyda’r cerddi hyn bron hyd ddiwedd ei oes.

I’w darllen bu raid iddo yn gyntaf ddysgu, yn fanwl iawn, hanes Cymru a’r Hen Ogledd a chyflwr yr iaith Gymraeg rhwng y chweched a’r ddegfed ganrif. Drwy hen glosau mewn llawysgrifau Lladin, y Darn o’r Computus a’r meini arysgrifedig, ehangodd yn fawr ein gwybodaeth o’r Hen Gymraeg ac esbonio ystyr ugeiniau o eiriau.

Canu Aneirin#

Yn 1938 daeth ei waith mwyaf, Canu Aneirin. Am y tro cyntaf gwahaniaethwyd testun gwreiddiol y Gododdin oddi wrth ychwanegiadau diweddarach a’i wneud yn ddealladwy, cerdd wrth gerdd, fel marwnadau i’r trichant o wŷr a anfonwyd gan Fynyddawg, arglwydd Caeredin, i Gatraeth tua’r flwyddyn 600. Dyma sylfaen pob gwaith diweddarach ar y gerdd.

Daeth ei Canu Llywarch Hen yn 1935, Armes Prydein yn 1955 a Chanu Taliesin yn 1960, gydag astudiaeth arbennig o ddyddio cerddi Taliesin o’r chweched ganrif i frenhinoedd Powys a’r Gogledd.

Enwau lleoedd a’r radio#

Carai enwau lleoedd Cymru ac roedd yn un o’r cyntaf i’w hastudio â dulliau ysgolheigaidd trylwyr. Mae ei lyfr bach Enwau Lleoedd (1945) yn dal yn gyflwyniad safonol i’r pwnc.

Siaradai’n aml ar y radio hefyd, a daeth hynny â’i ddawn at yr ysgrif fer i’r golwg. Casglwyd ei sgyrsiau yn Meddwn i (1946), I Ddifyrru’r Amser (1959) a Meddai Syr Ifor (1968).

Anrhydeddau#

Yn 1938 derbyniodd fedal Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion ac fe’i hetholwyd yn Gymrawd o’r Academi Brydeinig. Fe’i hurddwyd yn farchog yn 1947, ac yn 1949 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur yn y Cyfreithiau er anrhydedd. Golygodd Y Traethodydd o 1939 hyd 1964.

Bu farw ym Mhontllyfni ar 4 Tachwedd 1965, a’i gladdu yng Nghapel Brynaerau.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf