Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1787–1848

Thomas Price (Carnhuanawc)

Ficer Cwm-du, hanesydd Cymru, pencampwr yr iaith Gymraeg a’r delyn deires, ac un o arweinwyr Cymreigyddion y Fenni, a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.

Llun: Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar y llethr uwchben Aberystwyth · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1787–1848 (wedi’i gofnodi) Hanesydd a gwladgarwr a galonogodd yr Arglwyddes Charlotte Guest Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Thomas Price, Carnhuanawc
Thomas Price, Carnhuanawc · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Thomas Price, Carnhuanawc, ficer Cwm-du ym Mrycheiniog, yn un o wladgarwyr cywiraf Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ysgrifennodd yr hanes systematig cyntaf o’r genedl Gymreig, ymladdodd dros y Gymraeg yn yr ysgolion a’r eglwysi, cadwodd y delyn deires yn fyw a hyfforddi telynorion dall, ailgyneuodd hen gyfeillgarwch Cymru a Llydaw, a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i roi’r Mabinogion i’r byd.

Ganed2 Hydref 1787, Pencaerelin, Llanfihangel Bryn Pabuan, Brycheiniog
Enw barddolCarnhuanawc
PlwyfFicer Llanfihangel Cwm-du o 1825
Ei waith mawrHanes Cymru, mewn pedair rhan ar ddeg, 1836–1842
SefydloddCymdeithasau Cymraeg yn Aberhonddu (1823) a’r Fenni (1833)
Bu farw7 Tachwedd 1848; claddwyd yn Llanfihangel Cwm-du

Mab ficer o Frycheiniog#

Ganed Thomas ar 2 Hydref 1787 ym Mhencaerelin, ger Llanfair-ym-Muallt, mab ieuengaf Rice Price, ficer Llanwrthwl, a Mary Bowen, hithau’n ferch i ficer. Gartref clywodd ganeuon a llên y werin, cywyddau Dafydd ap Gwilym ac ambell dro gerddoriaeth y delyn. O’i blentyndod dangosodd gariad dwfn at bopeth hardd a dawn at waith llaw cain.

Yr arlunydd ifanc#

Yn 1805 aeth i’r ysgol ramadeg yn Aberhonddu, ac yno roedd byth a hefyd yng nghartref yr hanesydd Theophilus Jones. Ei waith ef yw’r rhan fwyaf o’r darluniau yn ail gyfrol History of Brecknockshire Jones (1809), arfbeisiau a hynafiaethau wedi eu tynnu a’u lliwio gan y bachgen ysgol.

Ficer Cwm-du#

Urddwyd ef yn 1811, gwasanaethodd blwyfi cylch Crucywel o 1813, ac yn 1825 daeth yn ficer Llanfihangel Cwm-du, lle cododd ei gartref yn ddiweddarach. Roedd yn siaradwr swynol yn y Gymraeg a’r Saesneg, ac yng ngeiriau un hanesydd, yn Gymro brwd a’i wladgarwch yn heintus. Gwisgai bob amser ddillad o frethyn cartref Cymreig yn unig.

Pencampwr yr iaith#

Tua 1820 sefydlodd ysgol Gymraeg yng Ngelli Felen ar ei draul ei hun. Ymladdodd yn y wasg dros ddefnyddio’r Gymraeg yn yr ysgolion Sul a dyddiol, dadleuodd dros addysg drwy’r Gymraeg ar bob lefel o ysgol y pentref i’r brifysgol, ac fel deon gwlad mynnodd fod ei glerigwyr yn dysgu eu plwyfolion Cymraeg yn eu hiaith eu hunain.

Y delyn a’r cymdeithasau#

Sefydlodd Gymdeithas Lenyddol Gymreig Aberhonddu yn 1823 ac yna Gymdeithas y Cerddorion Cymreig, a gadwai ysgol i delynorion dall yn Aberhonddu. Ar 22 Tachwedd 1833 cyfarfu ef a phedwar cyfaill yn y Sun Inn, y Fenni, i sefydlu Cymreigyddion y Fenni, a rhoddwyd ei enw ef yn gyntaf ar ei rhestr yn arwydd o barch. Bu ei heisteddfodau, lle’r oedd ei areithiau huawdl yn uchafbwynt, yn llwyddiant mawr, a charai’r cynulleidfaoedd ef.

Hanes Cymru#

Daeth ei brif waith, Hanes Cymru a Chenedl y Cymry, hanes Cymru a’r genedl Gymreig o’r cynoesoedd hyd at farwolaeth Llywelyn ap Gruffudd, allan mewn pedair rhan ar ddeg rhwng 1836 a 1842. Dyma’r ymgais gyntaf i olrhain gwreiddiau a thwf y genedl Gymreig mewn modd systematig a gwyddonol, a dangosodd i bobl Cymru eu lle yn hanes Ewrop.

Cymru a Llydaw#

Gwnaeth Carnhuanawc fwy na neb i atgoffa’r Cymry a’r Llydawyr o’u hen berthynas. Dysgodd Lydaweg, anogodd y Feibl Gymdeithas i gyhoeddi’r Ysgrythurau yn Llydaweg, helpodd Le Gonidec gyda’i Destament Newydd Llydaweg ac yn 1829 croesodd i Ffrainc i weld y gwaith yn cael ei orffen. Daeth ei gyfaill annwyl Théodore Hersart de La Villemarqué, llenor mawr Llydaw, i eisteddfodau’r Fenni yn westai iddo.

Y Mabinogion a’i haf olaf#

Helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest gyda’i chyfieithiad o’r Mabinogion a dysgodd Gymraeg i Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer. Yn haf 1848, er bod ei iechyd yn pallu, cynlluniodd eisteddfod y flwyddyn honno yn Llanofer a bu yno i’w gweld. Bu farw o fewn mis, ar 7 Tachwedd 1848, ac mae’n gorwedd yng Nghwm-du; mae Cymdeithas Hanes Carnhuanawc yn cadw’i gof heddiw.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf