Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 600

Aneirin

Bardd Y Gododdin, y farwnad i ryfelwyr Catraeth.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 600 (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829) Bardd Y Gododdin Oes y Seintiau Beirdd ac awduron
★ Y cyntaf yn y byd Y Gododdin: barddoniaeth hynaf Prydain mewn iaith a siaredir o hyd, tua 600
Tudalen o Lyfr Aneirin, y llawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg sy’n cadw’r Gododdin
Tudalen o Lyfr Aneirin, y llawysgrif o’r drydedd ganrif ar ddeg sy’n cadw’r Gododdin · Llun: William Forbes Skene, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Aneirin oedd bardd y Gododdin, y farwnad fawr i ryfelwyr yr Hen Ogledd a farchogodd allan o Gaeredin i ymladd yng Nghatraeth tua’r flwyddyn 600. Mae’n un o’r cerddi hynaf yn unrhyw un o ieithoedd Prydain, a thrwyddi mae’r Gymraeg yn cadw cof am deyrnas o’r Brythoniaid ger Moryd Forth. Mae’r Trioedd yn ei alw’n Aneirin Gwawdrydd, Mechdeyrn Beirdd.

PrydTua 525 hyd 600
Ei wladGododdin, o gwmpas Din Eiddyn, Caeredin
Ei famDwywei, merch Llëenog
Ei gerddY Gododdin
Ei lyfrLlyfr Aneirin

Neirin#

Neirin yw ffurf hynaf ei enw, o air sy’n golygu ‘nobl’ efallai. Mae Hanes y Brythoniaid yn ei enwi ymhlith pum bardd mawr yr amser pan deyrnasai Ida a’i feibion ar Eingl Northumbria, ynghyd â Thalhaearn Tad Awen, Taliesin, Blwchfardd a Chian. Erbyn 1200 roedd yr enw wedi troi’n Aneirin, ac o’r ail ganrif ar bymtheg fe’i hysgrifennid yn aml yn Aneurin, yr enw a ddygwyd gan lawer o Gymry ers hynny.

Mab Dwywei#

Mae pennill o’r Gododdin yn galw’r gerdd yn ‘gwarchan mab Dwywei’, ac felly Dwywei oedd mam Aneirin. Mae’r hen achau’n adnabod Dwywei ferch Llëenog, mam Sant Deiniol o Fangor, a’i brawd oedd Gwallog, y brenin a ymladdodd wrth ochr Urien Rheged. Awgrymodd Syr Ifor Williams fod Aneirin yn nai i Wallog, ac felly’n frawd i Sant Deiniol.

Y gwŷr a aeth Gatraeth#

Y Gododdin oedd Brythoniaid y tir o gwmpas Moryd Forth, a’u prif gaer oedd Din Eiddyn, Caeredin. Casglodd eu harglwydd, Mynyddog Mwynfawr, osgordd o dri chant o wŷr dethol a’u gwledda am flwyddyn ar fedd a gwin. Yna marchogasant i’r de i Gatraeth, Catterick yn swydd Efrog yn ôl pob tebyg, i’w hennill yn ôl oddi ar Eingl Deifr a Brynaich. Ymladdasant yn erbyn llu llawer mwy, a syrthiodd pob un ond dyrnaid.

Talu am eu medd#

Nid yw Aneirin yn adrodd hanes y frwydr. Yn hytrach mae’n rhoi portread o bob arwr yn ei dro, pob un â’i natur ei hun ond pob un yn ddewr ac yn ffyddlon i’w arglwydd, a ‘dalodd am eu medd’ â’u bywydau. Mae un pennill yn moli’r rhyfelwr Gwawrddur, a borthai frain ar fur y gaer, ‘er nad oedd ef Arthur’, sef efallai’r sôn cynharaf am Arthur mewn unrhyw ysgrifen. Dywed y gerdd fod Aneirin ei hun yn y frwydr ac iddo gael ei gymryd yn garcharor, a’i ryddhau pan dalodd Ceneu, mab Llywarch Hen, ei bridwerth.

Llyfr Aneirin#

Trosglwyddwyd y gerdd ar lafar nes ei hysgrifennu, yn y nawfed ganrif efallai. Ei hunig gopi yw Llyfr Aneirin, tri deg wyth o dudalennau a ysgrifennwyd tua 1250 hyd 1300, yn Aberconwy efallai. Mae’n dechrau â’r geiriau:

Hwn yw e gododin. aneirin ae cant. Hwn yw’r Gododdin; Aneirin a’i canodd.

Llyfr Aneirin

Mae rhannau ohono mewn Hen Gymraeg, sy’n dangos bod peth o’r farddoniaeth yn mynd yn ôl i amser Aneirin ei hun. Prynwyd y llawysgrif gan Lyfrgell Rydd Caerdydd yn 1896 ac mae bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Agorodd argraffiad Syr Ifor Williams, Canu Aneirin, yn 1938, y gerdd i’r byd modern.

Mechdeyrn beirdd#

Saif Aneirin a Thaliesin gyda’i gilydd ar union ddechrau barddoniaeth Gymraeg, ac mae un pennill o’r Gododdin yn cyplysu eu henwau: ‘Fi, nid fi, Aneirin, mae Taliesin nerthol ei ysbrydoliaeth yn gwybod hyn, fe genais i’r Gododdin’. Edrychai Beirdd y Tywysogion yn ôl ato fel meistr, a daeth ysgolheigion oes y Tuduriaid â’i enw i’r golau eto. Heddiw mae’r Gododdin yn dal i gael ei darllen a’i charu, ac mae llais bardd o’r chweched ganrif yn dal i siarad yn Gymraeg.

Ar y llinell amser

  1. Y Gododdin (cronicl cynnar:Llyfr Aneirin, tua 1250)

    Marwnad Aneirin i’r rhyfelwyr a syrthiodd yng Nghatraeth, ymhlith y farddoniaeth hynaf mewn unrhyw iaith ym Mhrydain.

    Y Gododdin
  2. Llyfr Aneirin

    Mae copïydd yn copïo’r Gododdin i lyfr bychan. Hebddo, byddai’r gerdd hynaf yn y Gymraeg wedi’i cholli.

    Llyfr Aneirin

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf