

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
1716
Drych y Prif Oesoedd
Gwaith Theophilus Evans o Langamarch: hanes y Cymry o’r dechrau, am y Brythoniaid, eu brenhinoedd a’u ffydd, wedi’i adrodd â thân a balchder.
Llun: Carreg Arthur ar Benrhyn Gŵyr, o argraffiad O. M. Edwards o Ddrych y Prif Oesoedd · From O. M. Edwards’s edition of Drych y Prif Oesoedd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
| Argraffwyd | 1716; argraffiad newydd, llawnach 1740 |
|---|---|
| Ysgrifennwyd gan | Theophilus Evans (1693 hyd 1767), o Gastellnewydd Emlyn a Llangamarch |
| Yn adrodd | stori’r Brythoniaid, o’r dechrau hyd oes y tywysogion |
| Enwog am | yr hanes a ddarllenai’r Cymry gartref am ddau gan mlynedd |
Drych y prif oesoedd
Drych y Prif Oesoedd yw stori’r Cymry o’r dechrau, wedi’i hadrodd gan glerigwr ifanc â thân yn ei galon. Ganwyd Theophilus Evans ger Castellnewydd Emlyn yn 1693 ac ysgrifennodd yr argraffiad cyntaf pan nad oedd ond tair ar hugain oed. Yn 1740 cyhoeddodd argraffiad newydd, wedi’i ailysgrifennu a’i helaethu, a’r llyfr hwnnw a ddaeth y Cymry i’w garu.
Beth mae’n ei adrodd
Mae’n sôn am y Brythoniaid, disgynyddion Gomer, ŵyr Noa, a Brutus o Gaerdroea; am eu brenhinoedd a’u rhyfeloedd yn erbyn y Rhufeiniaid, am Garadog a Buddug; am ddyfodiad Cristnogaeth at y Brythoniaid ymhell cyn i Awstin ddod at y Saeson; am Wrtheyrn a brad y cyllyll hirion; ac am Arthur a’r frwydr hir dros Ynys Prydain. Ysgrifennodd Evans i wneud ei bobl yn falch o’u hanes a’u ffydd, a llwyddodd.
Llyfr i bob aelwyd
Argraffwyd y Drych dro ar ôl tro a’i ddarllen yn uchel ar aelwydydd Cymru am ddau gan mlynedd. Argraffodd O. M. Edwards ef unwaith eto ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ei gyfres o glasuron Cymraeg, ac fe’i cyfrifir o hyd ymhlith y rhyddiaith Gymraeg orau. Cofir Theophilus Evans am rodd arall hefyd: fel ficer Llangamarch, darganfu ddyfroedd iachusol Llanwrtyd yn 1732, a dyna ddechrau Llanwrtyd.
Mab Pen-y-wenallt
Pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, oedd Theophilus Evans, ac fe’i bedyddiwyd yn Llandygwydd ym mis Chwefror 1693. Fe’i hordeiniwyd yn offeiriad yn 1719, daeth yn rheithor Llangamarch yn 1738, a gwasanaethodd Eglwys Dewi Sant, Llan-faes, yn Aberhonddu o 1739 hyd ei farw ar 11 Medi 1767.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym mis Chwefror 1693, bedyddiwyd yn Llandygwydd, pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ger Castellnewydd Emlyn; bu farw 11 Medi 1767; ordeiniwyd yn ddiacon yn 1718 ac yn offeiriad yn 1719; rheithor Llangamarch o 1738 ac yn Eglwys Dewi Sant, Llan-faes, Aberhonddu, o 1739; Llwybr hyffordd y plentyn bach (1715 efallai), Drych y Prif Oesoedd (1716; diwygiwyd 1740) a Pwyll y Pader (1739); etifeddodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, ei lyfrau a’i bapurau.
Ei lyfrau eraill a’i etifedd
Heblaw’r Drych ysgrifennodd Llwybr hyffordd y plentyn bach, a Pwyll y Pader, pregethau ar Weddi’r Arglwydd, yn 1739. Etifeddodd ei ŵyr, Theophilus Jones, hanesydd Sir Frycheiniog, ei lyfrau a’i bapurau.FfynhonnellTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganwyd ym mis Chwefror 1693, bedyddiwyd yn Llandygwydd, pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ger Castellnewydd Emlyn; bu farw 11 Medi 1767; ordeiniwyd yn ddiacon yn 1718 ac yn offeiriad yn 1719; rheithor Llangamarch o 1738 ac yn Eglwys Dewi Sant, Llan-faes, Aberhonddu, o 1739; Llwybr hyffordd y plentyn bach (1715 efallai), Drych y Prif Oesoedd (1716; diwygiwyd 1740) a Pwyll y Pader (1739); etifeddodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, ei lyfrau a’i bapurau.
Pobl y llyfr
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
