Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

1716

Drych y Prif Oesoedd

Gwaith Theophilus Evans o Langamarch: hanes y Cymry o’r dechrau, am y Brythoniaid, eu brenhinoedd a’u ffydd, wedi’i adrodd â thân a balchder.

Llun: Carreg Arthur ar Benrhyn Gŵyr, o argraffiad O. M. Edwards o Ddrych y Prif Oesoedd · From O. M. Edwards’s edition of Drych y Prif Oesoedd, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Argraffwyd1716; argraffiad newydd, llawnach 1740
Ysgrifennwyd ganTheophilus Evans (1693 hyd 1767), o Gastellnewydd Emlyn a Llangamarch
Yn adroddstori’r Brythoniaid, o’r dechrau hyd oes y tywysogion
Enwog amyr hanes a ddarllenai’r Cymry gartref am ddau gan mlynedd

Drych y prif oesoedd

Drych y Prif Oesoedd yw stori’r Cymry o’r dechrau, wedi’i hadrodd gan glerigwr ifanc â thân yn ei galon. Ganwyd Theophilus Evans ger Castellnewydd Emlyn yn 1693 ac ysgrifennodd yr argraffiad cyntaf pan nad oedd ond tair ar hugain oed. Yn 1740 cyhoeddodd argraffiad newydd, wedi’i ailysgrifennu a’i helaethu, a’r llyfr hwnnw a ddaeth y Cymry i’w garu.

Beth mae’n ei adrodd

Mae’n sôn am y Brythoniaid, disgynyddion Gomer, ŵyr Noa, a Brutus o Gaerdroea; am eu brenhinoedd a’u rhyfeloedd yn erbyn y Rhufeiniaid, am Garadog a Buddug; am ddyfodiad Cristnogaeth at y Brythoniaid ymhell cyn i Awstin ddod at y Saeson; am Wrtheyrn a brad y cyllyll hirion; ac am Arthur a’r frwydr hir dros Ynys Prydain. Ysgrifennodd Evans i wneud ei bobl yn falch o’u hanes a’u ffydd, a llwyddodd.

Llyfr i bob aelwyd

Argraffwyd y Drych dro ar ôl tro a’i ddarllen yn uchel ar aelwydydd Cymru am ddau gan mlynedd. Argraffodd O. M. Edwards ef unwaith eto ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn ei gyfres o glasuron Cymraeg, ac fe’i cyfrifir o hyd ymhlith y rhyddiaith Gymraeg orau. Cofir Theophilus Evans am rodd arall hefyd: fel ficer Llangamarch, darganfu ddyfroedd iachusol Llanwrtyd yn 1732, a dyna ddechrau Llanwrtyd.

Mab Pen-y-wenallt

Pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, oedd Theophilus Evans, ac fe’i bedyddiwyd yn Llandygwydd ym mis Chwefror 1693. Fe’i hordeiniwyd yn offeiriad yn 1719, daeth yn rheithor Llangamarch yn 1738, a gwasanaethodd Eglwys Dewi Sant, Llan-faes, yn Aberhonddu o 1739 hyd ei farw ar 11 Medi 1767.

Ei lyfrau eraill a’i etifedd

Heblaw’r Drych ysgrifennodd Llwybr hyffordd y plentyn bach, a Pwyll y Pader, pregethau ar Weddi’r Arglwydd, yn 1739. Etifeddodd ei ŵyr, Theophilus Jones, hanesydd Sir Frycheiniog, ei lyfrau a’i bapurau.

Pobl y llyfr

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf