Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

1801–1807

The Myvyrian Archaiology of Wales

Tair cyfrol fawr lle argraffodd Owain Myfyr, Iolo Morganwg a William Owen Pughe hen farddoniaeth a rhyddiaith Cymru am y tro cyntaf, o Daliesin ac Aneirin i Feirdd y Tywysogion, y croniclau a’r Trioedd.

Llun: Print o Iolo Morganwg (Edward Williams) yn eistedd gyda llawysgrif, gan Elijah Waring · Elijah Waring, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

ArgraffwydLlundain: cyfrolau I a II yn 1801, cyfrol III yn 1807
Gwnaed ganOwain Myfyr, Iolo Morganwg a William Owen Pughe
Talwyd ganOwain Myfyr, crwynwr yn Llundain o Lanfihangel Glyn Myfyr
Ail argraffiadDinbych, 1870, gan Thomas Gee

Trysorau Cymru mewn print

Hyd 1801 gorweddai hen farddoniaeth a rhyddiaith Cymru mewn llawysgrifau, ar chwâl mewn plastai a llyfrgelloedd, lle na allai ond ychydig eu darllen. Rhoddodd y Myvyrian Archaiology of Wales hwy mewn print am y tro cyntaf, mewn tair cyfrol fawr.

Breuddwyd Owen Jones ydoedd, a adwaenid fel Owain Myfyr ar ôl ei blwyf genedigol, Llanfihangel Glyn Myfyr yn Sir Ddinbych. Aethai i Lundain yn llanc a gwneud ei ffortiwn yn y fasnach grwyn, a gwariodd ei ffortiwn ar lenyddiaeth ei bobl. Sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion i Gymry Llundain, talodd am argraffu cerddi Dafydd ap Gwilym yn 1789, ac yna talodd am yr Archaiology.

Tri gwneuthurwr

Gydag ef gweithiai dau o Gymry mwyaf rhyfeddol eu hoes. Teithiodd Iolo Morganwg, bardd a saer maen o Forgannwg, a wyddai fwy o hen ddysg Cymru nag unrhyw ddyn byw, drwy’r wlad yn copïo llawysgrifau. Golygodd a threfnodd William Owen Pughe, gwneuthurwr y geiriadur Cymraeg mawr. Gyda’i gilydd argraffasant gerddi Taliesin ac Aneirin, y Gododdin, Beirdd y Tywysogion, y croniclau, y Brutiau, y cyfreithiau a’r trioedd.

Trioedd y drydedd gyfres

Argraffodd yr Archaiology hefyd drysorau newydd o lawysgrifau Morgannwg, yn ôl tystiolaeth Iolo ei hun: croniclau Aberpergwm a Ieuan Brechfa, a thrydedd gyfres fawr o drioedd, sy’n sôn am Hu Gadarn a arweiniodd y Cymry i Ynys Prydain, ac am ddoethineb y beirdd. Fe’u darllenwyd a’u caru ledled Cymru. Yn 1870 argraffodd Thomas Gee o Ddinbych y gwaith cyfan eto mewn un gyfrol, a bu’n stordy mawr llenyddiaeth Gymraeg am genedlaethau.

Tair cyfrol

Cymdeithas y Gwyneddigion a gyhoeddodd y gwaith. Ceisiodd y gyfrol gyntaf gasglu holl farddoniaeth Gymraeg cyn 1370, ac eithrio Dafydd ap Gwilym, a oedd eisoes mewn print. Daliai’r ail y Trioedd, y croniclau a hanes arall, a’r drydedd, yn 1807, destunau dysg, y cyfreithiau a cherddoriaeth.

Stordy i gyfieithwyr

Ychwanegodd argraffiad un gyfrol Thomas Gee yn 1870 fynegai Saesneg, a hyd nes i J. Gwenogvryn Evans argraffu’r llawysgrifau mawr llinell am linell, y Myvyrian oedd y testun y gweithiai’r rhan fwyaf o gyfieithwyr Cymraeg yr Oesoedd Canol ohono.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf