Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward Lhuyd
1693–1767
Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Llenyddiaeth Gymraeg: Y llyfr printiedig a’r Beibl →

Ysgrifennodd Theophilus Evans o Gwm-cou ar lan Teifi, offeiriad a hanesydd, Ddrych y Prif Oesoedd, hanes balch y Brythoniaid a ddarllenwyd ac a gerid gan bobl Cymru am ddau gan mlynedd. Mae ei arddull fywiog a’i ddelweddau trawiadol wedi ei wneud yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.FfynonellauEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.Theophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.Theophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
| Ganed | Chwefror 1693, ger Castellnewydd Emlyn |
|---|---|
| Ei gartref | Pen-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn |
| Ei waith mawr | Drych y Prif Oesoedd, 1716 a 1740 |
| Ei blwyfi | Llangamarch, Llanwrtyd, Abergwesyn a Llan-faes |
| Ei ŵyr | Yr hanesydd Theophilus Jones |
| Bu farw | 11 Medi 1767 |
Ganed Theophilus ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt ger Castellnewydd Emlyn, ei fagu yng Nghwm-cou ar lan afon Teifi, a’i fedyddio yn Llandygwydd. Roedd yn bumed mab Charles Evans, o deulu bonheddig teyrngar i’r Eglwys a’r Goron; ymladdodd ei daid dros y Brenin Siarl I fel ‘Captain Tory’. Yn ŵr ifanc un ar hugain oed roedd eisoes yn yr Amwythig yn paratoi llyfrau i’r wasg.FfynonellauEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.Theophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.Theophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
Yn 1716 cyhoeddodd Ddrych y Prif Oesoedd, hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion, gan dynnu ar lawer o hen awduron, Sieffre o Fynwy yn eu plith. Nod ei holl waith oedd dangos bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig. Gan ddilyn y Llydäwr Paul-Yves Pezron, olrheiniodd yr iaith Gymraeg yn ôl at Gomer, mab hynaf Jaffeth fab Noa.FfynonellauTheophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.Evans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.Theophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ym mis Chwefror 1693 ym Mhen-y-wenallt; ordeiniwyd yn 1718 a 1719; rheithor Llangamarch o 1738; roedd Drych y Prif Oesoedd (1716) yn gronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, a ddiwygiwyd yn 1740; dywedodd ei ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, iddo gael ei ddarllen a’i edmygu’n fwy gan drigolion De Cymru nag unrhyw lyfr Cymraeg arall; bu farw ar 11 Medi 1767.
A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa? Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry.
Theophilus Evans, Drych y Prif Oesoedd
Yn 1740 cyhoeddodd ail argraffiad llawer helaethach, a dilynodd llawer mwy. Dywedodd awdur yn 1909 i’r Drych gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith. Mae ei arddull fywiog, ei gyfoeth o ymadroddion miniog a’i ddelweddau trawiadol wedi ei wneud yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.FfynonellauTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.Evans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.Theophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
Wedi ei urddo gan esgob Tyddewi, gwasanaethodd gyntaf yn gurad Llanlleonfel a Defynnog dan yr ysgolhaig Moses Williams. Wedi rhai blynyddoedd yn ficer Llandyfrïog ger ei hen gartref dychwelodd i Frycheiniog, ac o 1738 daliodd Langamarch gyda Llanwrtyd ac Abergwesyn, gan ychwanegu Llan-faes yn Aberhonddu y flwyddyn wedyn. Bu’r William Williams ifanc o Bantycelyn yn gurad iddo yn Llangamarch.FfynonellauEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.Theophilus Evans ↗Wicipedia CymraegHynafiaethydd (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), a anwyd ac a fagwyd yng Nghwm-cou, ar lan afon Teifi ger Castellnewydd Emlyn; awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd; gwasanaethodd mewn sawl plwyf yn Sir Frycheiniog am weddill ei oes, gan gynnwys Defynnog yn gurad dan Moses Williams a Llangamarch, lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo; yn Nrych y Prif Oesoedd (1716 a 1740) mae’n rhoi hanes y Brythoniaid a’r Cymry hyd gwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy; credai’r Llydäwr Paul-Yves Pezron, y mae’n ei ddyfynnu gydag edmygedd mawr, mai’r Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth; ac felly mae’r Drych yn cyhoeddi: ‘A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwnnw, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa … Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry’; mae ei weithiau’n cynnwys cyfieithiadau, pregethau ac ail argraffiad llawer helaethach y Drych yn 1740.
Dywedir mai Theophilus Evans a ddarganfu rinwedd iachusol dyfroedd Llanwrtyd. Credai pawb fod y ffynnon yn wenwynig, ond yfodd ohoni a gwella’i hun o’r llwg felly.FfynhonnellEvans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
Bu farw ar 11 Medi 1767 ac mae’n gorwedd ym mynwent Llangamarch. Gadawodd ei lyfrau a’i bapurau i’w ŵyr, yr hanesydd Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef ac a ysgrifennodd fod ganddo gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.FfynonellauTheophilus Evans ↗Wikipedia (Saesneg)Clerigwr a hanesydd Cymreig (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767), pumed mab Charles Evans o Ben-y-wenallt ac Elinor Beynon o Langoedmor, o deulu o fân uchelwyr Sir Gaerfyrddin â theyrngarwch cryf i’r brenin ac i’r Eglwys; ei ferch hynaf oedd mam yr hanesydd Theophilus Jones; disgrifiwyd Drych y Prif Oesoedd (1716) fel cronicl neu hanes byr o’r Brythoniaid, ac ysgrifennodd Jones yn 1909 iddo gael ei ddarllen a’i edmygu gan drigolion De Cymru yn fwy nag unrhyw lyfr arall a gyhoeddwyd yn yr iaith; gadawodd ei ystâd fach a’i lu o lyfrau a phapurau i’w ŵyr Theophilus Jones, a dreuliodd lawer o’i fachgendod gydag ef, ac a ysgrifennodd fod ganddo efallai gymaint o laeth caredigrwydd dynol ag unrhyw ddyn a fu fyw erioed, mai ychydig a wyddai am werth arian, ac mai llyfrau oedd ei unig drysorau.Evans, Theophilus (1693 – 1767), cleric, historian, and man of letters ↗Enid Pierce Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruBedyddiwyd yn eglwys Llandygwydd, Ceredigion, ar 21 Chwefror 1693, mab Charles Evans o Ben-y-wenallt, ger Castellnewydd Emlyn, ac ŵyr Evan Griffith Evans, ‘Captain Tory’ byddin Siarl I; yn 1714–16 roedd gartref ac yn yr Amwythig, yn paratoi llyfrau i’r wasg; urddwyd yn ddiacon yn 1717 ac yn offeiriad yn 1718 gan esgob Tyddewi; curad Llanlleonfel ac wedyn, dan Moses Williams, Defynnog ym Mrycheiniog; ficer Llandyfrïog ger Castellnewydd Emlyn o 1722; rheithor Llanynys a Llanddulas o 1728; o 1738 daliodd Langamarch, ynghyd â Llanwrtyd ac Abergwesyn, a bu’n gaplan teulu i Marmaduke Gwynne o’r Garth; ychwanegwyd Llan-faes, Aberhonddu, yn 1739; bu farw 11 Medi 1767 a’i gladdu ym mynwent Llangamarch; yn 1728 priododd Alice, merch Morgan Bevan o Gelligaled, a bu iddynt bump o blant; dywedir mai ef a ddarganfu rinweddau’r dŵr yn Llanwrtyd drwy ei yfed pan ddywedai pawb ei fod yn wenwynig, a thrwy hynny wella’i hun o’r llwg; nod ei holl waith yw mawrygu bonedd a hynafiaeth y genedl Gymreig; mae Drych y Prif Oesoedd, 1716, ail argraffiad 1740, gyda llawer o argraffiadau wedyn, yn fersiwn difyr iawn o hanes cynnar Cymru, ac oherwydd ei arddull fywiog a’i gyfoeth o ymadroddion miniog a throsiadau trawiadol fe’i cyfrifir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.
Drych y Prif OesoeddCeidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
Edward LhuydY clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
Ellis WynneMab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
William JonesJohn Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
Barti DduYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf