Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1759–1835

William Owen Pughe

Yr ysgolhaig o Feirionnydd a ysgrifennodd y Geiriadur Cymraeg a Saesneg mawr, a helpodd i olygu’r Myvyrian Archaiology ac a roddodd Paradise Lost yn Gymraeg.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1759–1835 (wedi’i gofnodi) Gwneuthurwr y geiriadur Cymraeg mawr Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
William Owen Pughe
William Owen Pughe · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

William Owen Pughe, Idrison, oedd geiriadurwr Cymraeg mawr ei oes. Yn fab fferm o Feirionnydd a dreuliodd ddeng mlynedd ar hugain yn Llundain, rhoddodd i Gymru ei geiriadur Cymraeg-Saesneg mawr, ei bywgraffiadur cyntaf a’i Coll Gwynfa Gymraeg gyntaf, a gwnaeth y rhan fwyaf o’r gwaith caled o ddwyn y Myvyrian Archaiology of Wales i’r wasg. Yn ei ddydd fe’i cyfrifid yn brif awdurdod ar yr iaith Gymraeg.

Ganed7 Awst 1759, Llanfihangel-y-pennant, Meirionnydd
Enwau barddolIdrison; Gwilym o Feirion
Ei weithiau mawrGeiriadur Cymraeg-Saesneg, 1803; The Cambrian Biography, 1803
GolygyddThe Myvyrian Archaiology of Wales, 1801–1807
AnrhydeddauCymrawd o Gymdeithas yr Hynafiaethwyr; D.C.L., Rhydychen, 1822
Bu farw4 Mehefin 1835, ger Llyn Tal-y-llyn

Bachgen o Feirionnydd#

Ganed William Owen ar 7 Awst 1759 yn Llanfihangel-y-pennant ym Meirionnydd, mab John Owen o Riwywerfa ger Abergynolwyn a’i wraig Anne. Pan oedd tua saith oed symudodd y teulu i Egryn yn Ardudwy, lle clywodd gantorion Ardudwy yn ei gartref a gwylio chwaraewyr yr anterliwtiau. Ond yr hyn a’i taniodd fwyaf oedd darllen Gorchestion Beirdd Cymru, blodeugerdd fawr barddoniaeth Gymraeg a argraffwyd yn 1773.

Deng mlynedd ar hugain yn Llundain#

Wedi’r ysgol yn Altrincham aeth i Lundain yn 1776, a bu fyw yno am ddeng mlynedd ar hugain, yn ennill ei fywoliaeth fel clerc, athro rhifyddeg ac ysgrifennu a thiwtor preifat. Yn 1782 cyfarfu â Robin Ddu o Fôn ac Owain Myfyr, a dyna ddechrau bywyd newydd. Ymunodd â’r Gwyneddigion yn 1783, bu’n ysgrifennydd yn 1784 ac yn llywydd yn 1789, 1804 a 1820, a daeth yn ddylanwad mawr ymhlith Cymry Llundain, yng nghylch Owain Myfyr, Iolo Morganwg a Jac Glan-y-gors. Yn 1790 priododd Sarah Elizabeth Harper.

Y geiriadur mawr#

Wrth ddarllen llawysgrifau’r Morrisiaid, penderfynodd lunio geiriadur Cymraeg-Saesneg. Tyfodd y gwaith a thyfodd: ymddangosodd y rhan gyntaf yn 1793, a’r cyfan, mewn dwy gyfrol fawr gyda gramadeg Cymraeg, yn 1803. Roedd wedi darllen yr hen lenyddiaeth yn ofalus ac esboniodd ystyr llu o eiriau a fuasai’n dywyll i bawb o’i flaen, a defnyddiodd ysgolheigion Cymraeg ei eiriadur yn gyson weddill y ganrif.

Dwyn yr hen farddoniaeth i brint#

Helpodd Owain Myfyr i olygu cerddi Dafydd ap Gwilym yn 1789, ac yn 1792 cyhoeddodd farddoniaeth Llywarch Hen gyda chyfieithiad Saesneg. Golygodd The Cambrian Register a’r Greal, ac ef oedd prif olygydd The Myvyrian Archaiology of Wales (1801–1807), gan wneud bron y cyfan o’r gwaith o baratoi ei thestunau i’r wasg. Drwy ei sêl a’i ymroddiad ef y daeth breuddwyd Owain Myfyr o argraffu hen lenyddiaeth Cymru yn wir.

Y bywgraffiadur Cymreig cyntaf#

Yn 1803 cwblhaodd hefyd The Cambrian Biography, y bywgraffiadur cyntaf o enwogion Cymru, rhagflaenydd y Bywgraffiadur Cymreig ei hun.

Sgweier Nantglyn#

Yn 1806 gadawodd perthynas, y Parch. Rice Pughe o Nantglyn, ystad iddo yn Sir Ddinbych a Meirionnydd, ac o ddiolchgarwch ychwanegodd yr enw Pughe at ei enw ei hun. Gydag incwm preifat gallai roi ei holl amser i ysgolheictod. Yn 1819 cyhoeddodd Coll Gwynfa, ei gyfieithiad o Paradise Lost Milton i’r Gymraeg, ac yn 1822 ei gerdd Hu Gadarn. Roedd yn Gymrawd o Gymdeithas yr Hynafiaethwyr, ac yn 1822 gwnaeth Rhydychen ef yn Ddoethur yn y Gyfraith Sifil.

Adref i Feirionnydd#

Yn 1825 daeth adref i Gymru. Bu farw ar 4 Mehefin 1835 ym mwthyn cyfaill ger Llyn Mwyngil, Tal-y-llyn, yn ei Feirionnydd enedigol, a’i gladdu yn Nantglyn. Daeth ei fab Aneurin Owen yn ysgolhaig Cymraeg gwych yn ei dro.

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf