Hanes Cymru / Oes yr Adfywiad

1741–1814

Owain Myfyr

Y crwynwr yn Llundain o Lanfihangel Glyn Myfyr a sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion ac a dalodd am argraffu Dafydd ap Gwilym a’r Myvyrian Archaiology.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1741–1814 (wedi’i gofnodi) A dalodd i argraffu trysorau llên Cymru Oes yr Adfywiad Ysgolheigion ac athrawon
Owen Jones, Owain Myfyr
Owen Jones, Owain Myfyr · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Owain Myfyr: Owain o Fyfyr, o Lanfihangel Glyn Myfyr, lle y’i ganed

Owain Myfyr

  • Owain ei enw ei hun
  • Myfyr Glyn Myfyr, ei fro

Crwynwr yn Llundain o Lanfihangel Glyn Myfyr oedd Owen Jones, Owain Myfyr, a wariodd ei ffortiwn ar drysorau llenyddiaeth Gymraeg. Sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion, a esgorodd ar yr eisteddfod fel yr adwaenwn hi, a thalodd am y Myvyrian Archaiology of Wales, trysorfa brintiedig fawr hen farddoniaeth a rhyddiaith Cymru. Mae ymhlith prif gymwynaswyr ysgolheictod Cymraeg erioed.

Ganed3 Medi 1741, Llanfihangel Glyn Myfyr, Sir Ddinbych
Ei grefftCrwynwr, Upper Thames Street, Llundain
SefydloddCymdeithas y Gwyneddigion, 1770
Ei waith mawrThe Myvyrian Archaiology of Wales, 1801–1807
HefydCerddi Dafydd ap Gwilym, 1789; Y Greal, 1805
Bu farw26 Medi 1814, Llundain

O Lyn Myfyr i Lundain#

Ganed Owen ar 3 Medi 1741 yn Llanfihangel Glyn Myfyr yn Sir Ddinbych, a chymerodd ei enw barddol o’i gwm genedigol. Yn ddyn ifanc aeth i Lundain yn brentis i grwynwr yn Ducksfoot Lane; erbyn tua deugain oed ef oedd biau’r busnes, ac o 1782 masnachai o 148 Upper Thames Street. Daeth yn ŵr cyfoethog, oherwydd er cymaint a roddai i ddysg Gymraeg, nid esgeulusodd ei fasnach.

Ymhlith Cymry Llundain#

Yn Llundain daeth i adnabod Richard Morris o Fôn a chylch Cymreig y ddinas, a deffroesant ynddo gariad oes at lenyddiaeth Cymru. Erbyn 1768 roedd ef a’i gyfaill Robin Ddu o Fôn yn copïo cerddi Dafydd ap Gwilym o lawysgrifau’r Morrisiaid, ac erbyn 1778 roedd yn is-ysgrifennydd y Cymmrodorion.

Y Gwyneddigion#

Gyda Robin Ddu sefydlodd Gymdeithas y Gwyneddigion, a gyfarfu gyntaf yn Rhagfyr 1770, a bu’n llywydd arni yn 1771 a llawer gwaith wedyn. Cyfarfyddai’r aelodau yn nhafarn y Bull’s Head, a alwent y Crindy, ac am dros ugain mlynedd Owain Myfyr oedd grym arweiniol dysg Gymraeg yn Llundain. Roedd Iolo Morganwg, William Owen Pughe, Jac Glan-y-gors a Thwm o’r Nant oll o’r cylch.

Geni’r eisteddfod#

Yn 1789 dechreuodd y Gwyneddigion gynnig gwobrau am awdlau yng nghynulliadau beirdd y gogledd, ac o’r dechrau hwnnw y tyfodd yr eisteddfod fel yr adwaenwn hi, ac ymhen amser yr Eisteddfod Genedlaethol.

Dafydd ap Gwilym mewn print#

Yr un flwyddyn dechreuodd breuddwyd ysgolheigion Cymraeg y ganrif gyfan ddod yn wir, wrth i’r hen lawysgrifau ddechrau cyrraedd y wasg. Yn 1789 cyhoeddwyd cerddi Dafydd ap Gwilym ar gost Owain Myfyr, ac Owain Myfyr ei hun yn un o’r golygyddion.

Y Myvyrian Archaiology#

Yna daeth y cynllun mawr. Yn 1801 ymddangosodd dwy gyfrol fawr The Myvyrian Archaiology of Wales, wedi eu golygu gydag Iolo Morganwg a William Owen Pughe: yn y gyntaf barddoniaeth y Cynfeirdd a beirdd y tywysogion, yn yr ail ryddiaith Cymru’r Oesoedd Canol, y Trioedd, Bucheddau’r Saint a’r Brutiau; dilynodd trydedd yn 1807. Enwyd y llyfr ar ei ôl yn erbyn ei ewyllys, gan mai ef a dalodd amdano, miloedd o bunnau i gyd.

Noddwr hael#

Talodd gopïwyr i gopïo gwaith y cywyddwyr, cynlluniodd argraffiadau newydd o glasuron Cymraeg, dechreuodd y cylchgrawn Y Greal yn 1805, a rhoddodd arian i bob math o achosion Cymreig ac i feirdd a llenorion Cymru. Mae ei gasgliad ei hun o lawysgrifau, cant o gyfrolau gyda thros 30,000 o dudalennau o farddoniaeth a rhyddiaith, heddiw yn y Llyfrgell Brydeinig.

Ei deulu a’i fedd#

Yn hwyr yn ei oes priododd a chael teulu ifanc; daeth ei fab Owen Jones yn bensaer a chynllunydd enwog. Bu farw Owain Myfyr yn ei fusnes yn Upper Thames Street ar 26 Medi 1814 a’i gladdu yn All Hallows the Less. Pan fomiwyd y fynwent honno yn yr Ail Ryfel Byd, daethpwyd â’i garreg fedd adref i Lanfihangel Glyn Myfyr.

Dylem gofio bob amser na fyddai gwaith y cyfnod hwn wedi bod yn bosibl heb ei haelioni … Rhaid ei restru ymhlith prif gymwynaswyr ysgolheictod Cymraeg.

Griffith John Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig

Hefyd yn yr oes hon

1660–1709

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd (wedi’i gofnodi)

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

Edward Lhuyd
1671–1734

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

Ellis Wynne
1675–1749

William Jones

Y gŵr a enwodd π (wedi’i gofnodi)

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

William Jones
1682–1722

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd (wedi’i gofnodi)

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

Barti Ddu

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf