

Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1400
Llyfr Coch Talgarth
Chwaer Llyfr Coch Hergest, yn llaw’r un copïydd: llyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg, gyda Buchedd Dewi Sant, Ymborth yr Enaid a cherddi Dafydd ap Gwilym.
Llun: Tudalen o Lyfr Coch Hergest (Coleg Iesu, Rhydychen, MS 111), a ysgrifennwyd tua 1382–1410 · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1400 |
|---|---|
| Ysgrifennwyd gan | copïydd llawer o Lyfr Coch Hergest |
| Cedwir yn | Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Llanstephan 27) |
| Trysor | llyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg, gyda cherddi Dafydd ap Gwilym |
Chwaer y Llyfr Coch
Ysgrifennwyd Llyfr Coch Talgarth tua 1400 gan yr un copïydd a ysgrifennodd rannau mawr o Lyfr Coch Hergest, y mwyaf o holl lyfrau Cymru: Hywel Fychan yn fwyaf tebyg, a weithiai i Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan.FfynhonnellLlanstephan MS 27: the Red Book of Talgarth ↗catalog archifau Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Tua 1400, yn llaw rhannau mawr o Lyfr Coch Hergest a Pheniarth 32; rhyddiaith grefyddol; achau, trioedd a cherddi Dafydd ap Gwilym ar ei ddail cyntaf; rhoddwyd gan John Powell o Dalgarth i Moses Williams yn 1719. Lle mae Llyfr Coch Hergest yn casglu chwedlau, hanesion a cherddi Cymru, mae Llyfr Coch Talgarth yn casglu ei ffydd.
Beth sydd ynddo
Llyfr o ryddiaith grefyddol Gymraeg ydyw: Ymborth yr Enaid; Buchedd Dewi Sant; Ystoria Bilatus; Ystoria Adda ac Efa; efengylau apocryffaidd; bucheddau saint; a dysgeidiaeth i bobl Gristnogol, llawer ohono’n gyffredin â Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Ancr. Ar ei ddail cyntaf, a ysgrifennwyd yn y bymthegfed ganrif, mae achau, trioedd, a cherddi gan Ddafydd ap Gwilym ac Ieuan Dew Brydydd.
Sut y cafodd ei enw
Yn 1719 rhoddodd John Powell o Dalgarth, yn sir Frycheiniog, y llyfr i’r ysgolhaig Moses Williams, ac mae ei lythyr, a ysgrifennwyd yn Nhalgarth ar 19 Medi 1719, wedi’i rwymo ar y diwedd o hyd. O Moses Williams y daeth, gyda llawysgrifau eraill Llanstephan, i Lyfrgell Genedlaethol Cymru. Gellir gweld pob tudalen ar-lein.
Hopcyn ap Tomas, Meistr y Brut
Ganwyd Hopcyn ap Tomas, noddwr copïydd y llyfr hwn, tua 1330 a bu’n byw yn Ynysdawy, ym mhlwyf Llangyfelach ym Morgannwg. Roedd yn un o brif noddwyr beirdd y de ac yn gasglwr llyfrau Cymraeg, ac mae pum awdl iddo yn Llyfr Coch Hergest. Roedd ei wybodaeth am yr hen ddaroganau mor enwog nes i Owain Glyndŵr, pan oedd yng Nghaerfyrddin yn 1403, anfon am Hopcyn, ‘Maister of Brut’, i ddweud wrtho beth a ddaroganent iddo.FfynhonnellHopcyn ap Tomas (c. 1330 – after 1403), gentleman ↗G. J. Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (1959) (Saesneg)Ganwyd tua 1330, mab Tomas ab Einion, o Ynysdawy ym mhlwyf Llangyfelach, Morgannwg; un o brif noddwyr beirdd y de a chasglwr llawysgrifau Cymraeg; mae pum awdl iddo yn Llyfr Coch Hergest; yn 1403, pan oedd Owain Glyndŵr yng Nghaerfyrddin, anfonodd am Hopcyn i ddweud wrtho beth a ddywedai’r hen ddaroganau am ei ffawd, gan mai Hopcyn oedd ‘Maister of Brut’.
Gweld pob tudalen ar-lein ↗ Llyfr Coch Hergest → Llyfr Ancr Llanddewibrefi → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf


