
Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru
tua 1400
Coleg Iesu 20: yr achau
Llyfr bach Cymraeg o orffennol Cymru, gyda’r unig gopi o achau Coleg Iesu o frenhinoedd Cymru, Saith Doethion Rhufain yn Gymraeg, map o’r byd a rhestrau o frenhinoedd.
Llun: Gorthwr crwn a muriau Castell Dinefwr ar ei fryn uwchben dyffryn Tywi · Andrew Bone, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
| Ysgrifennwyd | tua 1400 |
|---|---|
| Maint | 70 o ddail bach |
| Cedwir yn | Coleg Iesu, Rhydychen (MS 20) |
| Trysor | yr unig gopi o achau Coleg Iesu o frenhinoedd Cymru |
Llyfr bach o orffennol Cymru
Llyfr bach a ysgrifennwyd yn Gymraeg tua’r flwyddyn 1400 yw Coleg Iesu 20. Ynddo casglodd ei wneuthurwyr yr hyn y dymunai Cymro dysgedig yn oes Owain Glyndŵr ei wybod am orffennol ei wlad: englynion a diarhebion, map o’r byd, rhestrau o frenhinoedd, dechrau Brut y Brenhinedd, a chwedl Gymraeg Saith Doethion Rhufain.FfynhonnellOxford, Jesus College MS. 20 ↗prosiect Saith Doethion Rhufain (Saesneg)1400–1425; 70 dalen; y Saith Doethion yn Gymraeg, englynion a diarhebion, map o’r byd (f. 32v), achau saint a llywodraethwyr Cymru, rhestrau o frenhinoedd, dechrau Brut y Brenhinedd.
Yr achau

Mae ei drysor mwyaf ar naw o’i ddail: casgliad o achau brenhinoedd Cymru, yn enwedig y de, ac o’r saint. Mae wedi goroesi yn y llyfr hwn yn unig. Mae llawer o’i achau yn llawer hŷn na’r llyfr ei hun, ac mae rhai’n rhannu eu gwreiddiau ag achau Harley 3859, a ysgrifennwyd yn y ddegfed ganrif. Yr enwau diweddaraf ynddynt yw Llywelyn Fawr, a fu farw yn 1240, a Rhys Gryg o Ddeheubarth, a fu farw yn 1234.FfynhonnellGenealogies from Jesus College MS 20 ↗Wicipedia (Saesneg)Ffolios 33r–41r, yr unig lawysgrif; llinachau llywodraethwyr Cymru, yn enwedig y de; y diweddaraf yw Llywelyn ab Iorwerth (m. 1240) a Rhys Gryg (m. 1234); yn rhannu deunydd ag achau Harley; argraffwyd yn Y Cymmrodor 8 (1887).
Yng Nghymru, ach gŵr oedd ei safle yn y gyfraith ac mewn cymdeithas, a’r beirdd oedd ei cheidwaid. Mae’r llyfr hwn yn dangos y gofal hwnnw am hynafiaid y genedl, cenhedlaeth ar ôl cenhedlaeth, yn ôl at sylfaenwyr yr hen deyrnasoedd.
Ei gartref
Mae’n perthyn i Goleg Iesu, Rhydychen, y coleg a sefydlwyd yn 1571 i ysgolheigion o Gymru, sydd hefyd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest a Llyfr Ancr. Mae pob tudalen wedi’i ffotograffu gan Lyfrgelloedd Bodley a gellir ei gweld ar-lein. Argraffwyd yr achau yn Y Cymmrodor yn 1887.
Coleg y Cymry
Sefydlwyd Coleg Iesu ar 27 Mehefin 1571 gan Elisabeth I, ar gais Hugh Price o Aberhonddu, i ‘rai o ysgolheigion Cymru’, ac fe’i gelwir byth er hynny yn goleg y Cymry. Daw ei ysgoloriaethau Meyrick o rodd yn 1713, ac ar Ddydd Gŵyl Dewi cenir y Gosber yn Gymraeg yn ei gapel. Cedwir ei lawysgrifau yn Llyfrgell Bodley er 1886.FfynhonnellJesus College, Oxford ↗Wikipedia (Saesneg)Sefydlwyd ar 27 Mehefin 1571 gan Elisabeth I ar gais Hugh Price o Aberhonddu, i ‘rai o ysgolheigion Cymru’; fe’i gelwir yn goleg y Cymry; ei lawysgrifau ar adnau yn Llyfrgell Bodley er 1886; John Rhys oedd deiliad cyntaf ei gadair yn 1877; ysgoloriaethau Meyrick o gymynrodd 1713; Gosber yn Gymraeg yn y capel ar Ddydd Gŵyl Dewi.
Cofnod y llyfrgell ohono ↗ Coed teulu brenhinol → Hanes y Brythoniaid → Pob llawysgrif Gymraeg ganoloesol →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf



