Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

1346

Llyfr Ancr Llanddewibrefi

Ysgrifennwyd yn 1346 gan feudwy a drigai mewn cell wrth eglwys Llanddewibrefi, i uchelwr o’r Cantref Mawr.

Llun: Nodyn gan berchennog diweddarach yn Llyfr Ancr: fe’i hysgrifennwyd i Ruffudd ap Llywelyn o’r Cantref Mawr yn 1346 · Jesus College, Oxford; photograph by the Bodleian Libraries, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Ysgrifennwyd1346, gan ancr Llanddewibrefi
Gwnaed iRuffudd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn o’r Cantref Mawr
Cedwir ynColeg Iesu, Rhydychen (MS 119), yn Llyfrgell Bodley
Yn cadwrhyddiaith grefyddol orau Cymru’r Oesoedd Canol

Llyfr meudwy

Ysgrifennwyd Llyfr Ancr Llanddewibrefi yn 1346 gan feudwy a drigai mewn cell wrth ymyl eglwys Llanddewibrefi, yng Ngheredigion, lle pregethodd Dewi Sant ar y bryn a gododd dan ei draed. Ancr oedd gŵr neu wraig a ddewisai gael ei gau am ei oes mewn ystafell fach yn erbyn mur eglwys, i weddïo. Ysgrifennai hwn hefyd, ac mae ei law yn glir ac yn hardd.

Mae’n dweud wrthym pryd y gorffennodd ei waith, mewn nodyn ar ddiwedd un o’i destunau, a gwnaeth y llyfr i uchelwr o’r Cantref Mawr yn Ystrad Tywi, Gruffudd ap Llywelyn ap Phylip ap Trahaearn.

Nodiadau ar ddechrau Llyfr Ancr, yn eu plith y cofnod iddo gael ei ysgrifennu i Ruffudd ap Llywelyn o’r Cantref Mawr yn 1346
Nodiadau ar ddechrau Llyfr Ancr, yn eu plith y cofnod iddo gael ei ysgrifennu i Ruffudd ap Llywelyn o’r Cantref Mawr yn 1346 · Llun: Jesus College, Oxford; photograph by the Bodleian Libraries, CC BY 4.0, Wikimedia Commons

Beth sydd ynddo

Llyfrgell o’r ffydd yn Gymraeg ydyw. Ei destun cyntaf a hiraf yw Hystoria Lucidar, fersiwn Cymraeg o’r Elucidarium, llyfr o gwestiynau ac atebion lle mae disgybl yn holi ei athro am Dduw, y byd a’r bywyd a ddaw. Yna daw Ymborth yr Enaid, Breuddwyd Pawl, lle dangosir i Sant Pawl boenau’r colledig a llawenydd y gwynfydedig, ac Ystorya Gwlat Ieuan Vendigeit, stori gwlad y Preutur Siôn, y deyrnas Gristnogol ryfeddol yn y Dwyrain.

Ei deithiau

Mae nodiadau a ysgrifennwyd yn ei dudalennau cyntaf yn adrodd ei stori ddiweddarach. Roedd yn eiddo i Thomas Wilkins o Forgannwg, yr un ysgolhaig a feddai Lyfr Coch Hergest, ac yn 1701 fe’i rhoddwyd i Goleg Iesu, Rhydychen. Yn 1800 ysgrifennodd Owain Myfyr a William Owen Pughe, a oedd ar y pryd yn casglu hen ysgrifeniadau Cymru ar gyfer y Myvyrian Archaiology, nodyn yn Gymraeg ynddo. Yn 1894 argraffodd John Morris-Jones a John Rhŷs ei destunau’n llawn.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf