
Hanes Cymru / Chwedlau / Y Mabinogion
Un o’r tair rhamant
Geraint fab Erbin
Mae Geraint yn ennill Enid mewn cystadleuaeth y gwalch, yn teyrnasu yng Nghernyw ar ôl ei dad, ac yna’n mynd yn segur; pan glyw hi’n wylo drosto mae’n mynd â hi ar daith galed, nes i’w ffyddlondeb ei ennill yn ôl.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
| Y chwedl | Geraint fab Erbin |
|---|---|
| Ei phobl | Geraint fab Erbin, Enid ferch Ynywl, y Brenin Arthur, Gwenhwyfar, Edern fab Nudd, Gwiffred Petit |
| Ei gwlad | Llys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, Fforest y Ddena, a Chernyw |
| Fe’i cedwir yn | Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest |
| Ei hysgrifennu | Diwedd y ddeuddegfed ganrif neu ddechrau’r drydedd ar ddeg mae’n debyg |
| Ei gefnder Ffrangeg | Erec et Enide, gan Chrétien de Troyes |
1. Hela’r carw gwyn
Cynhaliai Arthur lys yng Nghaerllion ar Wysg, am mai hwnnw oedd y lle hwylusaf yn ei gyfoeth ar fôr ac ar dir, a chadwai ŵyl y Sulgwyn yno. Daeth gair am garw claerwyn yn Fforest y Ddena, a threfnodd Arthur helfa at y bore. Cysgodd Gwenhwyfar yn hwyr a marchogaeth allan yn hwyr gydag un forwyn, ac ymunodd Geraint fab Erbin â hi, heb ddim amdano ond pais o sidan a chleddyf. Ger yr afon cyfarfuant â marchog, arglwyddes a chorrach. Trawodd y corrach y forwyn â’i chwip, ac yna trawodd Geraint ar draws ei wyneb nes bod y gwaed yn llifo. Ni fynnai Geraint ymladd â gŵr arfog yn ddiarfau, a marchogodd ar ôl y marchog i gael arfau a dial y sarhad ar y frenhines.
2. Enid a’r gwalch
Dilynodd y marchog i dref lle’r oedd pawb yn brysur yn gloywi arfau ar gyfer twrnamaint drannoeth, a chael llety mewn llys adfeiliedig gyda hen ŵr penllwyd, yr Iarll Ynywl, a gollasai ei diroedd, ei wraig, a morwyn mewn dillad treuliedig, pŵl. Enid oedd hi, ei ferch, a gofalodd hi ei hun am farch Geraint. Am walch oedd y twrnamaint: byddai’r pencampwr yn ei hennill i’r wraig decaf yno. Roedd marchog y corrach wedi’i hennill ddwy flynedd yn olynol.
Benthycodd Geraint arfau rhydlyd yr hen iarll a’i herio yn enw Enid. Torasant waywffon ar ôl gwaywffon nes i Geraint ei fwrw i’r llawr. Edern fab Nudd oedd ef, ac anfonodd Geraint ef i lys Arthur i wneud iawn i Wenhwyfar. Enillodd Geraint diroedd yr hen iarll yn ôl iddo, ac aeth ag Enid i lys Arthur yn ei gwisg dreuliedig, a gwisgodd Gwenhwyfar ei hun hi ar gyfer y briodas.
3. Arglwydd Cernyw
Roedd Erbin fab Custennin, tad Geraint, yn heneiddio, ac anfonodd i ofyn i Geraint ddod adref i Gernyw i deyrnasu. Aeth Geraint, gydag Enid, a theyrnasu’n dda, ac ennill clod mawr mewn twrneimeintiau. Ond ymhen amser carai ei wraig gymaint fel yr arhosai yn ei ystafell gyda hi heb falio dim am dwrneimeintiau na hela, a dechreuodd pobl ei watwar y tu ôl i’w gefn.
4. Dagrau Enid
Un bore o haf deffrôdd Enid ac edrych ar Geraint yn cysgu, a’i fron yn noeth, ac wylo. ‘Gwae fi,’ meddai, ‘os o’m hachos i y mae’r breichiau a’r fron hon yn colli’r clod a’r gwrhydri a fu iddynt.’ Deffrôdd Geraint a chlywed dim ond diwedd hynny, a thybio ei bod yn meddwl am ŵr arall. Gorchmynnodd gyfrwyo ei farch, a’i march hithau, a dweud wrthi am wisgo ei gwisg waethaf, marchogaeth o’i flaen, a pheidio â dweud gair wrtho beth bynnag a welai neu a glywai.
5. Y ffordd galed
Yn y goedwig roedd pedwar marchog yn disgwyl i’w hysbeilio. Ni allai Enid dewi: trodd a’i rybuddio. ‘Duw a ŵyr,’ meddai Geraint, ‘i mi ddweud wrthyt am beidio â siarad â mi.’ Ac ymladdodd â’r ysbeilwyr a’u lladd. Digwyddodd eto ac eto, a phob tro rhybuddiodd Enid ef o’i chariad tuag ato, a phob tro ei dwrdiodd ef hi ac yna ennill. Ymladdodd â Gwiffred Petit, y brenin bychan, a ddaeth yn gyfaill iddo. O’r diwedd, wedi’i glwyfo’n ddrwg, llewygodd wrth y ffordd, a chafodd yr Iarll Limwris Enid yn wylo drosto a’u cludo i’w lys. Ceisiodd yr iarll wneud i Enid fwyta a’i briodi, a’i tharo pan na fynnai. Deffrôdd ei sgrech Geraint, a gododd a lladd yr iarll ag un ergyd.
Gwelodd yn awr mor ffyddlon fu Enid, a marchogasant ymaith gyda’i gilydd, wedi cymodi. Cafodd un antur olaf: Hud y Cae Niwl, maes y tu ôl i gae o niwl lle bu farw llawer o farchogion, a gorchfygodd Geraint ei farchog a chodi’r hud.
6. Y diweddglo hapus
Aeth Geraint adref i Gernyw, a theyrnasu ar ei diroedd yn llwyddiannus ac yn glodfawr o hynny ymlaen, ac Enid gydag ef, a bu’r ddau mewn anrhydedd holl ddyddiau eu bywyd.
Yr hanes y tu ôl i’r chwedl
Cofir Geraint fab Erbin fel brenin ar Ddyfnaint, Dumnonia, yn y chweched ganrif. Mae marwnad enwog yn Llyfr Du Caerfyrddin yn ei gofio ym mrwydr Llongborth: ‘Yn Llongborth y gwelais i wŷr dewr Arthur...’, ac mae’n un o arglwyddi’r Ynys yn Culhwch ac Olwen. O’r tair rhamant, Geraint yw’r agosaf at ei chefnder Ffrangeg, Erec et Enide Chrétien, ond mae’n cadw llais Cymraeg ei hun, gyda’r llys yng Nghaerllion a hen reolau lletygarwch ac anrhydedd.
Gwae fi, os o’m hachos i y mae’r breichiau a’r fron hon yn colli’r clod a fu iddynt.
Enid
Lleoedd y chwedl
1 o leoedd yng Nghymru lle mae’r chwedl yn digwydd. Tapiwch rif i ddarllen amdano.
- Caerllion ar Wysg
Llys Arthur adeg y Sulgwyn, ‘y lle hwylusaf yn ei gyfoeth ar fôr ac ar dir’.Caerllion ar Wysg
- Fforest y Ddena
Dros afon Gwy o Went, lle bu Arthur yn hela’r carw gwyn.
- Cernyw
Gwlad Geraint ei hun, y teyrnasodd arni ar ôl ei dad Erbin.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





