Y cyntaf o ryfelwyr Arthur yn yr hen gerddi a’r chwedlau Cymraeg: arwr rhyfeddodau a allai fynd naw nos heb gwsg, a ymladdodd â’r Gath Balug ar Ynys Môn, ac a farchogodd gydag Arthur ym Muchedd Cadog Sant.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:· Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Prif ryfelwr ArthurOes y SeintiauArwyr gwerin
Cai yn torri ei gleddyf, gan Howard Pyle · Llun: Wikimedia Commons · Howard Pyle, Parth cyhoeddus
Ystyr yr enw
Cai fab Cynyr: Cai, mab Cynyr
Cai fab Cynyr
Caiei enw ei hun
fabmabo mab (treiglad meddal: m → f)
Cynyrenw ei dad
3 munud o ddarllen
Cai fab Cynyr, Cai Hir, oedd y cyntaf o ryfelwyr Arthur. Gyda’i gydymaith Bedwyr mae’n un o’r arwyr cynharaf a enwir erioed wrth ochr Arthur, ac yn y gerdd Gymraeg hynaf a’r chwedl Gymraeg hynaf am y brenin mae’n arwain ym mhob camp fawr. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif ymhlith Tri Thaleithiog Cad Ynys Prydain, ac mae Caer Gai ger Llyn Tegid yn dal i ddwyn ei enw.FfynonellauSir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.Cai ↗Wicipedia CymraegCai fab Cynyr, neu Cai Hir, o gwmni’r Brenin Arthur yn y chwedlau Cymraeg; yn Culhwch ac Olwen mae’n cyflawni’r dasg gyntaf, cael cleddyf Wrnach, a gyda Bedwyr mae’n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i’r carcharor Mabon fab Modron; mae’n cael barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? yn Llyfr Du Caerfyrddin mae’n gorchfygu cath enfawr, Cath Palug; mae’n bwysig yn y Tair Rhamant ac yn ymddangos ym Mreuddwyd Rhonabwy; yn Hanes Sieffre mae’n ddistain Arthur, yn ei helpu i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain, a chlwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl; mae Triawd 21 yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad, ac mae Triawd 26W yn ei gysylltu â hela Cath Palug; enwyd Caer Gai ar ei ôl, a chyfeiria Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.
Tad Cai oedd Cynyr Ceinfarfog, a chyn geni’r bachgen proffwydodd Cynyr na feiddiai neb dân na dŵr fel y gwnâi ei fab. Rhoddodd y chwedlau Cymraeg ddoniau rhyfeddol i Gai. Gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl a heb gwsg. Gallai ei wneud ei hun cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig. Deuai gwres o’i ddwylo fel gwres tân, ac ni ellid byth iacháu clwyf a roddai ei gleddyf.FfynhonnellSir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.
Yn Pa Gŵr yw y Porthor?, y gerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin lle mae Arthur yn enwi ei arwyr i gael mynediad drwy borth dan warchae, mae Cai yn llenwi mwy o linellau na neb. Ymhlith ei gampau mae’r gerdd yn adrodd sut y gorchfygodd Gath Palug, cath enfawr, ac mae triawd yn ei gofio hefyd yn hela’r gath fawr.FfynonellauCai ↗Wicipedia CymraegCai fab Cynyr, neu Cai Hir, o gwmni’r Brenin Arthur yn y chwedlau Cymraeg; yn Culhwch ac Olwen mae’n cyflawni’r dasg gyntaf, cael cleddyf Wrnach, a gyda Bedwyr mae’n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i’r carcharor Mabon fab Modron; mae’n cael barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? yn Llyfr Du Caerfyrddin mae’n gorchfygu cath enfawr, Cath Palug; mae’n bwysig yn y Tair Rhamant ac yn ymddangos ym Mreuddwyd Rhonabwy; yn Hanes Sieffre mae’n ddistain Arthur, yn ei helpu i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain, a chlwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl; mae Triawd 21 yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad, ac mae Triawd 26W yn ei gysylltu â hela Cath Palug; enwyd Caer Gai ar ei ôl, a chyfeiria Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.Sir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.
Yn Culhwch ac Olwen, pan ofyn Culhwch am help Arthur i ennill merch Ysbaddaden Bencawr, Cai yw’r cyntaf i gamu ymlaen ac addo aros wrth ei ochr nes cael Olwen. Mae’n tyngu i warchod mab olaf y bugail, Goreu, â’i fywyd ei hun. Mae’n ennill y gyntaf o dasgau’r cawr drwy gael cleddyf Wrnach Gawr. Mae’n marchogaeth gyda Bedwyr ar ysgwyddau Eog Llyn Llyw at y carchar lle mae Mabon fab Modron, a rhyddhânt ef. Ac mae’n ennill barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn.FfynonellauSir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.Cai ↗Wicipedia CymraegCai fab Cynyr, neu Cai Hir, o gwmni’r Brenin Arthur yn y chwedlau Cymraeg; yn Culhwch ac Olwen mae’n cyflawni’r dasg gyntaf, cael cleddyf Wrnach, a gyda Bedwyr mae’n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i’r carcharor Mabon fab Modron; mae’n cael barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? yn Llyfr Du Caerfyrddin mae’n gorchfygu cath enfawr, Cath Palug; mae’n bwysig yn y Tair Rhamant ac yn ymddangos ym Mreuddwyd Rhonabwy; yn Hanes Sieffre mae’n ddistain Arthur, yn ei helpu i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain, a chlwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl; mae Triawd 21 yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad, ac mae Triawd 26W yn ei gysylltu â hela Cath Palug; enwyd Caer Gai ar ei ôl, a chyfeiria Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.
Mae’r Trioedd yn enwi Tri Thaleithiog Cad Ynys Prydain, y tri a wisgai goron y frwydr: Drystan fab Tallwch, Huail fab Caw, a Chai. Maent yn cofio ei farch hefyd, Gwyneu Gwddf Hir. Ym Muchedd Sant Cadog saif Cai wrth ochr Arthur a Bedwyr pan farchoga Gwynllyw ymaith gyda Gwladys, ac mae chwedlau’r Tair Rhamant a Breuddwyd Rhonabwy yn ei gadw bob amser yn llys Arthur. Ei fab oedd Garanwyn a’i ferch Celemon, a phan syrthiodd o’r diwedd i Wyddawg fab Menestyr, dialodd Arthur ef.FfynonellauSir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.Cai ↗Wicipedia CymraegCai fab Cynyr, neu Cai Hir, o gwmni’r Brenin Arthur yn y chwedlau Cymraeg; yn Culhwch ac Olwen mae’n cyflawni’r dasg gyntaf, cael cleddyf Wrnach, a gyda Bedwyr mae’n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i’r carcharor Mabon fab Modron; mae’n cael barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? yn Llyfr Du Caerfyrddin mae’n gorchfygu cath enfawr, Cath Palug; mae’n bwysig yn y Tair Rhamant ac yn ymddangos ym Mreuddwyd Rhonabwy; yn Hanes Sieffre mae’n ddistain Arthur, yn ei helpu i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain, a chlwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl; mae Triawd 21 yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad, ac mae Triawd 26W yn ei gysylltu â hela Cath Palug; enwyd Caer Gai ar ei ôl, a chyfeiria Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.
Gwnaeth Sieffre o Fynwy Gai yn ddistain Arthur ac yn iarll Anjou. Yn ei Hanes, mae Cai yn ymladd wrth ochr y brenin yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel ac yn y rhyfel yn erbyn Lucius, Ymerawdwr Rhufain, ac yn syrthio wedi ei glwyfo’n angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl. O Sieffre cymerodd y rhamantau Ffrangeg a Saesneg ef yn Keu ac yn Sir Kay, brawd maeth Arthur a distain ei neuadd.FfynonellauCai ↗Wicipedia CymraegCai fab Cynyr, neu Cai Hir, o gwmni’r Brenin Arthur yn y chwedlau Cymraeg; yn Culhwch ac Olwen mae’n cyflawni’r dasg gyntaf, cael cleddyf Wrnach, a gyda Bedwyr mae’n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i’r carcharor Mabon fab Modron; mae’n cael barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? yn Llyfr Du Caerfyrddin mae’n gorchfygu cath enfawr, Cath Palug; mae’n bwysig yn y Tair Rhamant ac yn ymddangos ym Mreuddwyd Rhonabwy; yn Hanes Sieffre mae’n ddistain Arthur, yn ei helpu i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain, a chlwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl; mae Triawd 21 yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad, ac mae Triawd 26W yn ei gysylltu â hela Cath Palug; enwyd Caer Gai ar ei ôl, a chyfeiria Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.Sir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.
Mae Cymru wedi cadw cartref Cai. Mae Caer Gai, yr hen gaer Rufeinig ger Llyn Tegid, wedi ei henwi ar ei ôl, a soniai Beirdd yr Uchelwyr yn yr Oesoedd Canol diweddar am Gaer Gai fel cartref Cai Hir.FfynonellauCai ↗Wicipedia CymraegCai fab Cynyr, neu Cai Hir, o gwmni’r Brenin Arthur yn y chwedlau Cymraeg; yn Culhwch ac Olwen mae’n cyflawni’r dasg gyntaf, cael cleddyf Wrnach, a gyda Bedwyr mae’n teithio ar ysgwydd Eog Llyn Llyw i gael hyd i’r carcharor Mabon fab Modron; mae’n cael barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn; yn y gerdd Pa Gŵr yw y Porthor? yn Llyfr Du Caerfyrddin mae’n gorchfygu cath enfawr, Cath Palug; mae’n bwysig yn y Tair Rhamant ac yn ymddangos ym Mreuddwyd Rhonabwy; yn Hanes Sieffre mae’n ddistain Arthur, yn ei helpu i orchfygu Cawr Mont Saint-Michel ac yn ymladd wrth ei ochr yn erbyn Lucius Hiberius, Ymerawdwr Rhufain, a chlwyfir ef yn angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl; mae Triawd 21 yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad, ac mae Triawd 26W yn ei gysylltu â hela Cath Palug; enwyd Caer Gai ar ei ôl, a chyfeiria Beirdd yr Uchelwyr at Gaer Gai fel ei gartref.Sir Kay ↗Wikipedia (Saesneg)Cai (Cymraeg Canol Kei neu Cei, Lladin Caius, Ffrangeg Keu, Saesneg Kay), brawd maeth y Brenin Arthur ac yn ddiweddarach ei ddistain; yn yr hanesion cynnar un o brif ryfelwyr Arthur, a chyda Bedwyr un o’r ffigyrau cynharaf a gysylltir ag Arthur; fe’i ceir yn Culhwch ac Olwen, Geraint, Owain, Peredur, Breuddwyd Rhonabwy, Pa Gŵr a’r Trioedd; ei dad yw Cynyr Ceinfarfog, ei fab Garanwyn a’i ferch Celemon; proffwydodd ei dad na feiddiai neb dân na dŵr fel ef; gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl na chwsg, tyfu cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig, a rhoi gwres o’i ddwylo, ac ni ellid iacháu clwyf o’i gleddyf; yn Culhwch ac Olwen ef yw’r cyntaf i gynnig helpu Culhwch, mae’n addo gwarchod Goreu fab Custennin, yn lladd Wrnach Gawr, yn rhyddhau Mabon o’i garchar ac yn ennill blew Dillus Farfog; ym Muchedd Cadog saif gydag Arthur a Bedwyr; mae’r Trioedd yn ei enwi’n un o Dri Thaleithiog Cad Ynys Prydain gyda Drystan fab Tallwch a Huail fab Caw, a’i farch oedd Gwyneu Gwddf Hir; yn ôl traddodiad mae ganddo gysylltiad agos â’r gaer Rufeinig Caer Gai; fe’i lladdwyd gan Wyddawg fab Menestyr, a laddwyd gan Arthur i’w ddial; gan Sieffre o Fynwy mae’n ddistain Arthur, iarll Anjou, ac yn helpu Arthur yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.