Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Cai fab Cynyr

Y cyntaf o ryfelwyr Arthur yn yr hen gerddi a’r chwedlau Cymraeg: arwr rhyfeddodau a allai fynd naw nos heb gwsg, a ymladdodd â’r Gath Balug ar Ynys Môn, ac a farchogodd gydag Arthur ym Muchedd Cadog Sant.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Culhwch ac Olwen, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Prif ryfelwr Arthur Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Cai yn torri ei gleddyf, gan Howard Pyle
Cai yn torri ei gleddyf, gan Howard Pyle · Llun: Wikimedia Commons · Howard Pyle, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Cai fab Cynyr: Cai, mab Cynyr

Cai fab Cynyr

  • Cai ei enw ei hun
  • fab mabo mab (treiglad meddal: m → f)
  • Cynyr enw ei dad

Cai fab Cynyr, Cai Hir, oedd y cyntaf o ryfelwyr Arthur. Gyda’i gydymaith Bedwyr mae’n un o’r arwyr cynharaf a enwir erioed wrth ochr Arthur, ac yn y gerdd Gymraeg hynaf a’r chwedl Gymraeg hynaf am y brenin mae’n arwain ym mhob camp fawr. Mae’r Trioedd yn ei gyfrif ymhlith Tri Thaleithiog Cad Ynys Prydain, ac mae Caer Gai ger Llyn Tegid yn dal i ddwyn ei enw.

PrydOes Arthur
Ei dadCynyr Ceinfarfog
Ei blantGaranwyn a Celemon
Ei farchGwyneu Gwddf Hir
Ei gartrefCaer Gai, yn ôl traddodiad

Arwr a broffwydwyd#

Tad Cai oedd Cynyr Ceinfarfog, a chyn geni’r bachgen proffwydodd Cynyr na feiddiai neb dân na dŵr fel y gwnâi ei fab. Rhoddodd y chwedlau Cymraeg ddoniau rhyfeddol i Gai. Gallai fynd naw nos a naw dydd heb anadl a heb gwsg. Gallai ei wneud ei hun cyn daled â’r goeden dalaf yn y goedwig. Deuai gwres o’i ddwylo fel gwres tân, ac ni ellid byth iacháu clwyf a roddai ei gleddyf.

Yng ngherdd y porthor#

Yn Pa Gŵr yw y Porthor?, y gerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin lle mae Arthur yn enwi ei arwyr i gael mynediad drwy borth dan warchae, mae Cai yn llenwi mwy o linellau na neb. Ymhlith ei gampau mae’r gerdd yn adrodd sut y gorchfygodd Gath Palug, cath enfawr, ac mae triawd yn ei gofio hefyd yn hela’r gath fawr.

Ymgais Olwen#

Yn Culhwch ac Olwen, pan ofyn Culhwch am help Arthur i ennill merch Ysbaddaden Bencawr, Cai yw’r cyntaf i gamu ymlaen ac addo aros wrth ei ochr nes cael Olwen. Mae’n tyngu i warchod mab olaf y bugail, Goreu, â’i fywyd ei hun. Mae’n ennill y gyntaf o dasgau’r cawr drwy gael cleddyf Wrnach Gawr. Mae’n marchogaeth gyda Bedwyr ar ysgwyddau Eog Llyn Llyw at y carchar lle mae Mabon fab Modron, a rhyddhânt ef. Ac mae’n ennill barf Dillus Farfog i wneud cynllyfan i’r helgi Drudwyn.

Taleithiog cad#

Mae’r Trioedd yn enwi Tri Thaleithiog Cad Ynys Prydain, y tri a wisgai goron y frwydr: Drystan fab Tallwch, Huail fab Caw, a Chai. Maent yn cofio ei farch hefyd, Gwyneu Gwddf Hir. Ym Muchedd Sant Cadog saif Cai wrth ochr Arthur a Bedwyr pan farchoga Gwynllyw ymaith gyda Gwladys, ac mae chwedlau’r Tair Rhamant a Breuddwyd Rhonabwy yn ei gadw bob amser yn llys Arthur. Ei fab oedd Garanwyn a’i ferch Celemon, a phan syrthiodd o’r diwedd i Wyddawg fab Menestyr, dialodd Arthur ef.

Distain Arthur#

Gwnaeth Sieffre o Fynwy Gai yn ddistain Arthur ac yn iarll Anjou. Yn ei Hanes, mae Cai yn ymladd wrth ochr y brenin yn erbyn Cawr Mont Saint-Michel ac yn y rhyfel yn erbyn Lucius, Ymerawdwr Rhufain, ac yn syrthio wedi ei glwyfo’n angheuol yn y frwydr olaf yng Ngâl. O Sieffre cymerodd y rhamantau Ffrangeg a Saesneg ef yn Keu ac yn Sir Kay, brawd maeth Arthur a distain ei neuadd.

Caer Gai#

Mae Cymru wedi cadw cartref Cai. Mae Caer Gai, yr hen gaer Rufeinig ger Llyn Tegid, wedi ei henwi ar ei ôl, a soniai Beirdd yr Uchelwyr yn yr Oesoedd Canol diweddar am Gaer Gai fel cartref Cai Hir.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Pobl y Mabinogi

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf